Nhà nho Nguyễn Phi Khanh với khát vọng thực hiện lí tưởng hành đạo giúp đời
28
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI
NHꢀ NHO NGUYỄN PHI KHANH VỚI KHÁT VỌNG
THỰC HIỆN LÍ TƯỞNG HꢀNH ĐẠO GIÚP ĐỜI
Vũ Văn Long1
Trung tâm GDTX Thanh Miꢀn – Hꢁi Dương
Tóm tꢂt: Nguyꢃn Phi Khanh (1355
− 1428) là mꢄt nhà thơ lꢅn, nhà trí thꢆc dân tꢄc,
ngưꢇi luôn trăn trꢈ vꢅi nhꢉng mꢊi lo âu, vì không có nhiꢋu cơ hꢄi ñꢌ thꢍc hiꢀn lí tưꢈng
hành ñꢎo giúp ñꢇi trong bꢊi cꢁnh xã hꢄi Viꢀt Nam tꢏ cuꢊi ñꢇi Trꢐn sang Hꢑ. Trong cuꢄc
ñꢇi mình, dù ꢈ hoàn cꢁnh nào, có ñưꢒc trꢓng dꢔng hay không, Nguyꢃn Phi Khanh vꢕn
luôn phꢖn ñꢖu vì mꢔc tiêu "hành ñꢎo giúp ñꢇi", chăm lo lꢒi ích quꢊc gia, dân tꢄc; xem ñó
là lí tưꢈng phꢖn ñꢖu cꢗa nhà nho, lꢅp trí thꢆc mꢅi cꢗa thꢇi ñꢎi. Bài viꢘt sꢙ tꢚp trung làm
sáng tꢛ khát vꢓng cꢗa Nguyꢃn Phi Khanh vꢋ thꢍc hiꢀn lí tưꢈng hành ñꢎo cꢗa nhà nho,
qua ñó góp phꢐn làm sáng rõ thêm vꢋ con ngưꢇi và nhân cách cꢗa ông, vꢜ thân sinh cꢗa
ngưꢇi anh hùng giꢁi phóng dân tꢄc, danh nhân văn hoá thꢘ giꢅi Nguyꢃn Trãi.
Tꢏ khoá: Nhà nho, khát vꢓng,lí tưꢈng hành ñꢎo giúp ñꢇi.
1. Mꢀ ĐꢁU
Nhà nho hành ñꢎo, hình mꢀu con ngưꢁi lí tưꢂng cꢃa xã hꢄi thꢁi phong kiꢅn. Dù ꢂ bꢆt
kì hoàn cꢇnh, vꢈ trí nào, hꢉ luôn khát vꢉng ñưꢊc nhꢋp thꢅ, thi hành chính ñꢌo, phò vua giúp
nưꢍc, tin tưꢂng vào "thiên chꢎc" cꢃa ngưꢁi hꢉc ñꢌo thánh hiꢏn. Nguyꢐn Phi Khanh
(1355 − 1428) là mꢄt nhà nho như vꢋy. Trong sꢑ các nhà nho cꢃa thꢁi ñꢌi, Nguyꢐn Phi
Khanh thuꢄc lꢍp ngưꢁi tài năng, có hꢉc vꢈ cao, ñꢋu tiꢅn sĩ ngay khoa thi ñꢒu tiên tham dꢓ,
khi mꢍi 19 tuꢔi. Nhưng con ñưꢁng công danh lꢌi lꢋn ñꢋn, phꢇi chꢁ tꢍi 26 năm mꢍi ñưꢊc ra
làm quan. Thꢁi gian ñưꢊc coi là "nhꢋp thꢅ hành ñꢌo" cꢃa Nguyꢐn Phi Khanh chưa ñưꢊc
bao lâu thì ñꢆt nưꢍc lꢌi rơi vào cꢇnh nô lꢕ lꢒm than. Mꢉi ưꢍc mơ, lí tưꢂng cꢃa ông lꢌi mꢄt
lꢒn nꢖa ngꢋm ngùi theo bưꢍc chân xiꢏng xích nꢗng nꢏ cùng cha con Hꢘ Quý Ly sang ñꢆt
Bꢙc (Trung Quꢑc) năm 1407, sau ngày cuꢄc chiꢅn chꢑng quân Minh cꢃa nhà Hꢘ thꢆt bꢌi.
Vì nhiꢏu lí do khác nhau, mà cho ñꢅn nay chúng ta vꢀn còn biꢅt khá ít vꢏ con ngưꢁi và
nhân cách cꢃa nhà nho, ngưꢁi trí thꢎc dân tꢄc Nguyꢐn Phi Khanh. Do vꢋy, bài viꢅt sꢚ tꢋp
trung làm sáng tꢛ khát vꢉng thꢓc hiꢕn lí tưꢂng hành ñꢌo cꢃa nhà nho qua thơ văn cꢃa ông,
1
Nhꢋn bài ngày 05.10.2016; gꢜi phꢇn biꢕn và duyꢕt ñăng ngày 25.10.2016
Liên hꢕ tác giꢇ: Vũ Văn Long; Email: [email protected]
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 9/2016
29
mong muꢑn mang ñꢅn cho công chúng sꢓ hiꢝu biꢅt sâu sꢙc hơn vꢏ con ngưꢁi và sꢓ nghiꢕp,
quan ñiꢝm và tư tưꢂng cꢃa nhà nho, nhà thơ lꢍn dân tꢄc thꢁi Trꢒn − Hꢘ này (cuꢑi thꢅ kꢞ
XIV ñꢒu thꢅ kꢞ XV).
2. NꢂI DUNG
2.1. Khát vꢃng cꢄa Nguyꢅn Phi Khanh giai ñoꢆn chꢇ thꢇi
Nguyꢐn Phi Khanh, vꢑn tên là Nguyꢐn ꢟng Long, xuꢆt thân thuꢄc tꢒng lꢍp bình dân,
quê gꢑc làng Chi Ngꢌi, Chí Linh, Hꢇi Dương, sau ñó chuyꢝn ñꢅn ñꢈnh cư ꢂ làng Ngꢉc ꢠi
(Nhꢈ Khê), Thưꢁng Tín, Hà Nꢄi. Là ngưꢁi thông minh ham hꢉc tꢡ nhꢛ, khoꢇng năm 17, 18
tuꢔi ñưꢊc quan Tư ñꢘ Trꢒn Nguyên Đán (1325 − 1390) mꢅn tài mꢁi vꢏ nhà làm gia sư và
sau ñó trꢂ thành rꢝ quý. Nguyꢐn ꢟng Long tham dꢓ kì thi Thái hꢉc sinh năm 1374, niên
hiꢕu Long Khánh thꢎ 2, ñꢁi vua Trꢒn Duꢕ Tông (1372 − 1377) và ñꢢ tiꢅn sĩ. Vì xuꢆt thân
bình dân "là kꢣ dưꢍi mà dám phꢌm thưꢊng", "có vꢊ giàu sang" [4, tr.214], nên Nguyꢐn
ꢟng Long không ñưꢊc Nghꢕ hoàng (1322 − 1395) trꢉng dꢤng. Ông phꢇi chꢁ ñꢊi suꢑt 26
năm trꢁi, chꢞ tꢍi khi vương triꢏu Hꢘ ñưꢊc thành lꢋp, năm 1401, khát vꢉng nhꢋp cuꢄc hành
ñꢌo mꢍi trꢂ thành hiꢕn thꢓc. Nhưng thꢁi gian làm quan vꢍi nhà Hꢘ thꢋt ngꢙn ngꢃi, khoꢇng
6 năm, ñꢅn khi nhà Hꢘ thꢆt bꢌi trưꢍc cuꢄc xâm lưꢊc cꢃa quân Minh, ông cùng nhiꢏu quan
trꢉng thꢒn khác và cha con Hꢘ Quý Ly bꢈ giꢗc bꢙt ñưa vꢏ Trung Quꢑc, ông mꢆt tꢌi ñó năm
1428, hưꢂng thꢉ 73 tuꢔi. Sau ngày khꢂi nghĩa Lam Sơn thꢙng lꢊi, nưꢍc nhà giành lꢌi ñưꢊc
nꢏn ñꢄc lꢋp, hài cꢑt cꢃa ông ñưꢊc con cháu ñưa vꢏ an táng ꢂ núi Bái Vꢉng, Chí Linh,
Hꢇi Dương.
"U uꢆt, bꢆt ñꢙc chí" là tâm trꢌng chung cꢃa các nhà nho không gꢗp thꢁi vꢋn. Khi chí
bình sinh không ñưꢊc như ý muꢑn, có nhiꢏu ngưꢁi ñã lꢓa chꢉn cho mình con ñưꢁng quy
ꢥn, tìm nơi thôn dã hoꢗc chꢑn non xanh nưꢍc bꢌc, sꢑng an nhàn, vui vꢍi "bꢒu rưꢊu túi
thơ", bꢛ mꢗc phía sau nhꢖng thꢅ thꢁi dâu bꢝ. Là ngưꢁi lꢋn ñꢋn vꢏ ñưꢁng công danh, nhưng
Nguyꢐn ꢟng Long lꢌi có cách ꢎng xꢜ quyꢏn biꢅn và linh hoꢌt, cho thꢆy nét ñꢦp riêng cꢃa
nhà nho ñương thꢁi.
Cuꢄc ñꢁi và sꢓ nghiꢕp cꢃa Nguyꢐn ꢟng Long ñưꢊc khꢂi ñꢒu bꢧng mꢑi nhân duyên
ñꢈnh mꢕnh giꢖa chàng nho sinh nghèo ñꢆt Nhꢈ Khê vꢍi cô Trꢒn Thꢈ Thái, mꢄt trong hai
tiꢝu thư "lá ngꢉc cành vàng" cꢃa phꢃ quan Đꢌi Tư ñꢘ Trꢒn Nguyên Đán, dòng dõi hoàng
tꢄc. Theo thông lꢕ nhà Trꢒn, con gái hoàng tꢄc, ñꢗc biꢕt con gái cꢃa nhꢖng ngưꢁi có vꢈ thꢅ,
quyꢏn cao như Trꢒn Nguyên Đán sꢚ ñưꢊc chꢉn gꢇ cho ngưꢁi trong hoàng tꢄc (thưꢁng
thuꢄc dòng ñích, ngưꢁi chuꢥn bꢈ kꢅ thꢡa ngôi vꢈ ñꢅ vương) vꢍi mꢤc ñích cꢃng cꢑ ngai
vàng, tăng cưꢁng mꢑi ñoàn kꢅt thân tꢄc, nên mꢍi dꢀn ñꢅn viꢕc Nguyꢐn ꢟng Long không
30
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI
ñưꢊc triꢏu ñình bꢔ dꢤng làm quan, cho dù ông ñã ñꢢ tiꢅn sĩ. Như mꢄt ñꢈnh mꢕnh, Nguyꢐn
ꢟng Long còn có thꢝ biꢅt làm gì, ñành lòng trꢂ lꢌi quê nhà, thꢓc hiꢕn lí tưꢂng hành ñꢌo
theo cách cꢃa riêng mình. Công viꢕc ñꢒu tiên cꢃa vꢈ "Long Khánh nhꢈ niên tân tiꢅn sĩ" này
làm là mꢂ lꢍp dꢌy hꢉc, giꢇng ñꢌo thánh hiꢏn; lꢆy thôn, xóm, ao vưꢁn, cây cꢛ, công viꢕc
ñꢘng áng, chia sꢣ cuꢄc sꢑng nghèo chꢑn thôn quê cùng bà con chòm xóm làm niꢏm vui:
Sꢝ duyên thư thꢖt yꢌm bꢑng cao,
Trì thꢁo viên lâm mꢄng nhꢚp tao.
(Thôn cư)
(Vài gian nhà hꢉc khuꢆt trong lau lách/ Cꢛ cây bên ao vưꢁn ñưa vào hꢘn thơ − ꢞ xóm).
Vꢏ vꢍi làng quê, ngoài công viꢕc dꢌy hꢉc và làm thơ, Nguyꢐn ꢟng Long còn có khá
nhiꢏu thꢁi gian dành cho các chuyꢅn ñi xa. Có chuyꢅn ñi ñáp lꢐ bꢌn bè, bꢧng hꢖu; có
chuyꢅn ñi thăm hꢛi ngưꢁi thân và có cꢇ nhꢖng chuyꢅn ñi chꢌy giꢗc, lánh nꢌn... Vꢑn sꢑng
gꢒn dân, có tình cꢇm gꢙn bó sâu nꢗng vꢍi bà con nơi quê nhà, nên ñi tꢍi ñâu nꢢi niꢏm vꢏ
cuꢄc sꢑng cꢃa ngưꢁi dân luôn ñưꢊc nhà thơ quan tâm ñꢅn. Nguyꢐn ꢟng Long viꢅt vꢏ tình
cꢇnh cꢃa hꢉ vꢍi nhꢖng cꢇm xúc thiꢅt tha nꢘng ꢆm, trꢂ thành mꢇng ñꢏ tài khá quan trꢉng
trong sꢓ nghiꢕp sáng tác. So vꢍi các nhà thơ vꢏ sau như Nguyꢐn Trãi, Nguyꢐn Bꢞnh
Khiêm, Nguyꢐn Khuyꢅn..., sꢑ lưꢊng tác phꢥm ꢂ mꢇng ñꢏ tài chưa nhiꢏu (khoꢇng 9 bài)
nhưng so vꢍi tác giꢇ cùng thꢁi, Nguyꢐn ꢟng Long lꢌi ñưꢊc xem là ngưꢁi viꢅt sâu sꢙc, tình
cꢇm và giàu chꢆt hiꢕn thꢓc hơn cꢇ.
Viꢅt vꢏ nꢢi niꢏm, cuꢄc sꢑng cꢃa ngưꢁi dân, Nguyꢐn ꢟng Long luôn thꢝ hiꢕn bꢧng tâm
trꢌng khꢙc khoꢇi, bꢧng cꢇm xúc chân thành, có khi là cꢇ sꢓ phꢀn nꢄ trưꢍc nhꢖng sꢓ thꢋt
ñau lòng:
Đꢎo huꢋ thiên lí xích như thiêu,
Điꢋn dã hưu ta ý bꢖt liêu?
(Thôn cư cꢁm sꢍ kí trình Băng Hꢑ Tưꢅng công)
(Ruꢄng nương nghìn dꢗm ñꢛ như cháy/ Đꢘng quê than vãn, không biꢅt trông cꢋy vào
ñâu − ꢞ quê xúc ñꢄng trưꢅc sꢍ viꢀc xꢁy ra, gꢟi trình Tưꢅng công Băng Hꢑ).
Sꢜ cũ ghi nhꢋn, kꢝ tꢡ ñꢁi Trꢒn Dꢤ Tông (1341 − 1369) trꢈ vì, cho ñꢅn các ñꢁi vua vꢏ
sau thꢁi Vãn Trꢒn, thiên tai liên tiꢅp xꢇy ra, hꢌn hán, lũ lꢤt, sâu lúa, mꢆt mùa, ñꢘng ruꢄng
hoang tàn, cuꢄc sꢑng muôn dân ñiêu ñꢎng; nông dân, nô tì nꢔi dꢋy khꢂi nghĩa khꢙp nơi...
Dù không làm quan ñꢝ trꢓc tiꢅp thi hành ñꢌo thánh hiꢏn, phát huy chꢎc trách cꢃa nhà nho,
Nguyꢐn ꢟng Long vꢀn tꢛ rõ tâm thꢅ cꢃa ngưꢁi "nhꢋp cuꢄc hành ñꢌo". Qua ngưꢁi thân và
bꢌn bè làm quan trong triꢏu, ông thưꢁng bày tꢛ nꢢi lòng xót ñau cꢃa mình vꢏ cuꢄc sꢑng bꢅ
tꢙc cꢃa ngưꢁi dân; hꢌch tꢄi bꢉn quan lꢌi tham lam, vơ vét, bòn rút cꢃa dân:
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 9/2016
31
Vꢎn tính ngao ngao ñãi bꢄ cꢐu.
Thuỳ gia kim ngꢓc á cao khâu!
(Hꢑng Châu Kiꢌm chính dĩ dư vꢚn
tác thuꢚt hoài thi, kiꢘn phúc, dꢔng kì vꢚn dĩ tꢠng)
(Muôn hꢉ ñang nhao nhác chꢁ miꢅng cơm manh áo/ Nhà ai ñó vàng ngꢉc sánh ngang
gò cao − Kiꢌm chính Hꢑng Châu dùng vꢐn cꢗa tôi ñꢌ làm bài thơ thuꢚt hoài, sau khi ñꢓc
tôi lꢎi dùng vꢐn ꢖy làm thơ tꢠng anh).
Đꢉc thơ cꢃa Nguyꢐn ꢟng Long, chúng ta hiꢝu ñưꢊc tâm trꢌng cꢃa ông, hiꢝu ñưꢊc tꢌi
sao tâm huyꢅt nhꢋp cuꢄc cꢃa ông chưa bao giꢁ nguꢄi lꢌnh, dù ñã có lúc ông tꢛ ra chán nꢇn
thꢆt vꢉng, thꢋm chí không còn tin vào suy nghĩ cꢃa mình nꢖa. Dꢆu hiꢕu này xuꢆt hiꢕn rõ
nhꢆt sau nhꢖng ngày vꢊ cꢃa ông, bà Trꢒn Thꢈ Thái qua ñꢁi; ngưꢁi cha vꢊ, quan Đꢌi Tư ñꢘ
Trꢒn Nguyên Đán tꢡ bꢛ chꢎc trꢉng quyꢏn cao, quy ꢥn Côn Sơn (1385):
Bán sinh trꢐn thꢝ phꢔ ñăng lâm,
Quang cꢁnh ta ñà tiꢀn ñáo câm (kim)...
(Du Phꢚt Tích sơn ñꢊi giang ngꢕu tác)
(Nꢜa ñꢁi gió bꢤi, phꢤ cꢇnh núi sông/ Ngày tháng sa ñà, mãi ñꢅn ngày hôm nay...
−
Chơi núi Phꢚt Tích, ñꢊi diꢀn vꢅi dòng sông, ngꢕu nhiên làm thơ).
Hay:
... Triꢌn Cꢐm yên vãng phi tam truꢖt,
Chương Tꢟ thuỳ vân noꢎ tꢆ chi.
Lão tꢆc ñiꢋn viên chân sꢍ nghiꢀp,
Tâm vô mꢄt dꢎ quý thê nhi...
(Ngꢕu tác)
(... Triꢝn Cꢒm ñi ñâu mà chꢨng ba lꢒn bãi truꢆt / Ai bꢇo rꢧng Chương Tꢜ nhác biꢅng
chân tay/ Tuꢔi già vꢏ ruꢄng vưꢁn, mꢍi ñúng là sꢓ nghiꢕp thꢋt/ Đêm hôm khuya khoꢙt,
trong lòng không thꢦn vꢍi vꢊ con... − Ngꢕu nhiên làm thơ).
Có vꢣ như triꢅt lí sꢑng "an nhàn", "lánh ñꢁi" chꢞ phꢇn ánh nhꢖng khoꢇnh khꢙc có tính
chꢆt ñơn lꢣ, mang ý nghĩa giꢇi toꢇ ꢥn ꢎc nhꢆt thꢁi trong tâm trꢌng cꢃa Nguyꢐn ꢟng Long
mà thôi, còn khát vꢉng nhꢋp cuꢄc mꢍi là dòng chꢇy ñích thꢓc, tiêu biꢝu cho lí tưꢂng cꢃa
ngưꢁi trí thꢎc chân chính này hưꢍng ñꢅn. Bꢂi thꢅ trong nhiꢏu bài thơ, ông không dꢆu ñưꢊc
nꢢi niꢏm tâm sꢓ:
Sinh thꢘ na kham tiꢀn trưꢒng phu,
Ly khâm nhꢕn ñꢅi lꢀ ngân khô.
... Minh thꢇi thꢁng hiꢀu hào phân bꢝ,
Vꢎn lí ninh tꢏ ngã bꢄc phu.
(Khách lꢄ)
32
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI
(Sꢑng trên ñꢁi chꢈu sao ñưꢊc tiꢅng trưꢊng phu hèn/ Vꢌt áo chia ly ñành mang theo
ngꢆn lꢕ khô/... Ví chăng có gꢙng gꢛi báo ñáp ñưꢊc mꢇy may nào cho ñꢁi thꢈnh/ Đưꢁng ñi
vꢌn dꢗm, dù thꢒy tꢍ mꢕt nhoài, ñâu dám tꢡ nan − Đưꢇng khách).
Nguyꢐn ꢟng Long quyꢅt tâm nhꢋp cuꢄc không vì "bꢇ phù hoa", "say mê thꢅ lꢊi" hay
"nꢝi chìm theo thói tꢔc" [5, tr.46] như ngưꢁi ñꢁi thưꢁng thꢆy, cho nên trong cuꢄc ñꢁi ông
chưa bao giꢁ phꢇi rơi vào tình thꢅ "lưꢩng nan" buꢄc phꢇi lꢓa chꢉn giꢖa "nhꢋp thꢅ" hay "ꢥn
dꢋt" mꢄt cách rõ ràng. Phương cách ꢎng xꢜ cꢃa thꢒy Mꢌnh Tꢜ có vꢣ hꢊp vꢍi ông hơn:
"Cùng, tꢂc ñꢄc thiꢀn kì thân; ñꢎt, tꢂc khiêm thiꢀn thiên hꢎ" (Khi cùng ñưꢁng thì ꢂ ꢥn giꢖ
mình lương thiꢕn; khi thành ñꢌt, thì ñꢎng ra giúp cꢇ thiên hꢌ làm ñiꢏu lương thiꢕn) [3,
tr.778]. Có nghĩa là viꢕc xuꢖt xꢟ, hành tàng ñꢑi vꢍi Nguyꢐn ꢟng Long là tuỳ vào tꢡng ñiꢏu
kiꢕn và hoàn cꢇnh thꢓc tꢅ. Nꢅu khi ñiꢏu kiꢕn chưa cho phép thì ông sꢪn sàng chꢁ ñꢊi. Bꢂi
ông luôn tin rꢧng không có ñiꢏu gì có thꢝ cꢇn trꢂ ñưꢊc lí tưꢂng cꢑng hiꢅn cao ñꢦp cꢃa mꢢi
con ngưꢁi:
Mꢎn tꢡng nhꢖt ñꢀ sá hương lân,
Thuỳ ñꢎo thanh phong bꢖt liꢀu bꢐn...
(Hꢑng Châu Kiꢌm chính dĩ dư vꢚn tác thuꢚt
hoài thi, kiꢘn phúc, dꢔng kì vꢚn dĩ tꢠng, kì nhꢜ)
(Đã tꢡng thi ñꢋu nꢔi tiꢅng ꢂ xóm làng/ Ai bꢇo phong ñꢄ thanh cao chꢨng chꢖa ñưꢊc
cái nghèo − Kiꢌm chính Hꢑng Châu dùng vꢐn thơ cꢗa tôi ñꢌ làm bài thơ thuꢚt hoài, sau khi
ñꢓc tôi lꢎi dùng vꢐn ꢖy làm thơ tꢠng anh, bài thꢎ hai).
Và ông cũng rꢆt tin ꢂ bꢇn thân mình:
Tꢍ sá bình sinh lí tꢊ ti,
Văn chương vô phꢚn cꢁm luân thì.
(Ngꢕu tác)
(Bình sinh tꢓ hào ñi trên tơ trꢙng/ Không có duyên phꢋn vꢍi văn chương, ñâu dám
bàn viꢕc ñꢁi − Ngꢕu nhiên làm thơ).
Đó phꢇi chăng là thái ñꢄ tꢓ khꢨng ñꢈnh mình? Hꢨn quan niꢕm "duyên phꢋn văn
chương" theo Nguyꢐn ꢟng Long phꢇi gꢙn vꢍi "viꢕc ñꢁi", gꢙn vꢍi phꢌm vi, chꢎc trách cꢃa
kꢣ sĩ. Viꢕc ñꢁi ñꢑi vꢍi nhà nho không gì khác ngoài "thiên chꢎc" thꢓc hiꢕn trách nhiꢕm
phò vua làm cho quꢑc thái dân an. Vì thꢅ, khát vꢉng nhꢋp cuꢄc hành ñꢌo trong ông chưa
bao giꢁ nguꢄi lꢌnh:
An ñꢂc thꢟ thân như thác thưꢒc,
Hoà phong hư biꢘn cꢟu châu tâm.
(Xuân hàn)
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 9/2016
33
(Mong sao thân này ñưꢊc như cái ꢑng bꢐ/ Thꢔi ngꢉn gió hoà vào khꢙp lòng ngưꢁi chín
châu − Rét mùa xuân).
Tuy nhiên vꢍi Nguyꢐn ꢟng Long, con ñưꢁng hành ñꢌo là vì "biꢅn cꢜu châu tâm"
(lòng ngưꢁi chín châu) tꢎc là vì quꢑc gia, xã tꢙc; vì cuꢄc sꢑng cꢃa mꢉi con ngưꢁi ngoài
"nhân gian", chꢎ không phꢇi vì phú quý, quyꢏn cao hay chꢎc trꢉng riêng cho bꢇn thân
mình "vinh thân phì gia". Trong bài thơ Trung thu cꢁm sꢍ (Nhân tꢅt trung thu, cꢇm xúc
trưꢍc sꢓ viꢕc), có ñoꢌn Nguyꢐn ꢟng Long ñã nói rõ tâm sꢓ này:
... Nguyꢀn bꢡng thiên thưꢒng thanh quang dꢎ,
Chiꢘu biꢘn nhân gian tꢚt khꢝ sꢐu.
Trưꢇng tꢟ quꢊc gia ña hꢎ nhꢚt,
Ngũ hꢑ quy mꢄng ñáo biên chu.
(... Xin nhꢁ cái ñêm trong sáng ꢂ trên trꢁi kia/ Soi thꢆu nꢢi khꢔ cꢃa thꢅ gian này/ Mãi
mãi làm cho nưꢍc nhà ñưꢊc nhꢖng ngày nhàn hꢌn/ Thì giꢆc mơ quay vꢏ Năm hꢘ sꢚ tꢍi
ñưꢊc chiꢅc thuyꢏn con).
Hay trong bài thơ Thù Đꢎo Khê thái hꢓc "Xuân hàn" vꢚn (Đáp lꢌi bài thơ "Cái rét mùa
xuân" cꢃa Thái hꢉc Đꢌo Khê), ông vꢀn khꢨng ñꢈnh:
... Liên cꢏ vꢎn tính giai ngô dꢉ,
Tꢜ ꢊc thuỳ gia diꢀn diꢀn hàn.
(Chꢞ xót thương cho muôn hꢉ là ñꢘng bào cꢃa ta/ Dưꢍi nhꢖng mái nhà chen chúc cꢃa
ai kia khuôn mꢗt nào cũng rét buꢑt).
Rõ ràng, làm quan vꢍi Nguyꢐn ꢟng Long ñã không còn phꢇi là viꢕc quá quan trꢉng.
Ông sꢚ "không vì năm ñꢆu gꢌo mà chꢈu uꢑn gãy lưng" (Đào Tiꢏm), ñiꢏu quan trꢉng là khát
vꢉng "minh ñꢎc, tân dân" ñưꢊc làm sáng ñꢎc nghiꢕp cꢃa nhà nho, lꢍp ngưꢁi có tâm vꢍi ñꢆt
nưꢍc; ñưꢊc góp sꢎc giúp cho ngưꢁi dân ꢂ khꢙp mꢉi thôn xóm "cꢜu châu" thoát khꢛi cꢇnh
oán hꢋn khꢔ sꢒu, ai cũng có ñưꢊc cuꢄc sꢑng yên ꢔn, no ñꢃ, không phꢇi ñôn ñáo, lo chꢌy
vꢌy kêu cꢎu khꢙp nơi... Đưꢊc như vꢋy, Nguyꢐn ꢟng Long sꢚ nguyꢕn dành cꢇ cuꢄc ñꢁi
mình ñꢝ cꢑng hiꢅn. Chính vì lí do này, sau khi nhà Trꢒn sꢤp ñꢔ, nhà Hꢘ lên thay (1400),
Nguyꢐn ꢟng Long ñã gꢌt bꢛ quan niꢕm "trung thꢒn bꢆt sꢓ nhꢈ quân" (tôi trung không thꢁ
hai vua) ra làm quan vꢍi vua Hꢘ Hán Thương (1401), ñꢝ có cơ hꢄi ñưa khát vꢉng bꢆy lâu
trꢂ thành hiꢕn thꢓc.
2.2. Khát vꢃng cꢄa Nguyꢅn Phi Khanh giai ñoꢆn ra làm quan
Khi thꢅ cuꢄc ñã ñꢈnh, cha con Hꢘ Quý Ly tꢋp trung sꢎc lꢓc vào công cuꢄc cꢇi cách ñꢆt
nưꢍc, mꢂ khoa thi, trꢉng dꢤng nhân tài. Đây cũng là lúc Nguyꢐn ꢟng Long ñꢔi tên là
34
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI
Nguyꢐn Phi Khanh, quyꢅt ñꢈnh ra làm quan vꢍi nhà Hꢘ. Không chꢞ riêng bꢇn thân, Nguyꢐn
Phi Khanh còn ñꢄng viên con trai là Nguyꢐn Trãi tham dꢓ kì thi Thái hꢉc sinh năm 1400
do Hꢘ Quý Ly tꢔ chꢎc; ngay sau ñó, cꢇ hai cha con cùng ra làm quan. Chꢞ trong mꢄt thꢁi
gian ngꢙn, Nguyꢐn Phi Khanh lꢒn lưꢊt ñưꢊc cꢆt nhꢙc nꢙm giꢖ các chꢎc vꢤ: Hàn lâm hꢉc sĩ,
Thꢑng chương Đꢌi phu, Đꢌi lí tꢓ khanh kiêm Trung thư Thꢈ lang, Tư nghiꢕp Quꢑc tꢜ giám...
Trong thꢁi gian trꢈ vì cꢃa nhà Hꢘ (1401 − 1407), chúng tôi không thꢆy sꢜ sách ghi
chép gì nhiꢏu vꢏ công trꢌng cꢃa Nguyꢐn Phi Khanh. Tuy nhiên qua các sáng tác cꢃa ông,
chúng tôi lꢌi thꢆy ñưꢊc khá nhiꢏu tâm tư, nꢢi niꢏm cꢃa ngưꢁi trí thꢎc, trăn trꢂ suy làm thꢅ
nào hiꢕn thꢓc hoá khát vꢉng hành ñꢌo, ñꢝ vꢡa có thꢝ phò trꢊ nhà Hꢘ thꢓc hiꢕn công cuꢄc
cꢇi cách, vꢡa chăm lo cho cuꢄc sꢑng cꢃa nhân dân. Đưꢊc cha con Hꢘ Quý Ly tin tưꢂng,
trao trꢉng trách, vꢍi Nguyꢐn Phi Khanh, ñó là thꢁi ñiꢝm thích hꢊp nhꢆt ñꢝ ông thꢓc hiꢕn lí
tưꢂng hành ñꢌo giúp ñꢁi. Ông cꢇm thꢆy phꢆn chꢆn, tꢓ tin hơn, do ñó, thơ văn cũng trꢂ nên
tươi sáng, bꢍt ñi phꢒn nào cái ưu phiꢏn thuꢂ trưꢍc. Nhꢋp triꢏu, làm quan... tꢎc là Nguyꢐn
Phi Khanh ñã trꢂ thành nhà nho hành ñꢌo thꢓc sꢓ, nꢙm trong tay cơ hꢄi hiꢕn thꢓc hoá khát
vꢉng kinh bang tꢅ thꢅ, phò vua giúp nưꢍc. Không còn phꢇi nghi ngꢁ thêm nꢖa, Nguyꢐn Phi
Khanh dành tꢆt cꢇ tâm huyꢅt, khát vꢉng, tài năng và kinh nghiꢕm cꢃa mình cho công viꢕc,
phꢆn ñꢆu hoàn thành tꢑt mꢉi trꢉng trách ñưꢊc giao. Bài thơ Hꢎ Kinh Triꢀu doãn Nguyꢃn
công vi Vân Đꢑn kinh lưꢒc sꢎ (Mꢡng quan Triꢕu doãn kinh ñô ñi làm Kinh lưꢊc sꢎ ꢂ Vân
Đꢘn), ñưꢊc xem là mꢄt trong nhꢖng bài thơ tiêu biꢝu cho con ngưꢁi cꢃa lí tưꢂng và khát
vꢉng trong Nguyꢐn Phi Khanh:
Chi bꢄt ưu ban tꢍ cꢟu thiên,
Vinh thiên Kinh lưꢒc sꢆ ty quyꢋn.
Triꢋu môn bán thꢜ ngao hꢑng trꢎch,
Đꢑn lĩnh do tàn kiꢘp thꢎch yên.
Trù hoꢎch tiꢌu thi kinh quꢊc thꢗ,
Chiꢘt xung chung lꢎi tꢘ thꢇi hiꢋn.
Quy lai quꢢ lꢄ dung hà vãn,
Thánh chúa phương kim cꢖp tꢎi biên.
(Chiꢅu chꢞ ưu ñãi tꢡ Hoàng thưꢊng ban xuꢑng/ Vinh dꢓ ñưꢊc chuyꢝn giꢖ quyꢏn Kinh
lưꢊc sꢎ/ Nơi cꢜa triꢏu, phꢒn nꢜa dân nháo nhác như nhꢌn trên ñꢒm/ Chꢑn núi Đꢘn, còn
như ñám khói than cháy dꢂ/ Bàn kꢅ hoꢌch hãy ra tay giúp nưꢍc/ Nơi xung yꢅu phꢇi nhꢁ
bꢋc cꢎu ñꢁi/ Con ñưꢁng trꢂ vꢏ văn trꢈ cũng chưa muꢄn màng/ Hiꢕn nay thì nhà vua ñang
có viꢕc khꢥn cꢆp tꢌi biên cương).
Thơ ông có thꢝ viꢅt cho chính mình "ngôn chí", viꢅt cho bꢌn bè, ngưꢁi thân, các vꢈ
quan ñꢘng triꢏu "thù tꢌc", song tꢆt cꢇ ñꢏu vꢍi mꢄt niꢏm khát vꢉng "cꢎu ñꢁi", "ra tay giúp
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 9/2016
35
nưꢍc", xây nꢏn "văn trꢈ"... làm sáng ngꢁi ñꢎc nghiꢕp cꢃa nhà nho, nhꢖng ngưꢁi hꢉc sách
thánh hiꢏn.
Trong nhꢖng bài thơ "ngôn chí", "ngôn tình", Nguyꢐn Phi Khanh luôn thꢨng thꢙn bày
tꢛ tinh thꢒn không quꢇn ngꢌi khó khăn khi ñưꢊc ñꢎc vua tin tưꢂng, trao trꢉng trách; cho dù
ꢂ bꢆt cꢎ công viꢕc nào, ꢂ bꢆt cꢎ nơi ñâu, ông vꢀn ñꢏu cꢑ gꢙng phát huy cái trꢉng trách ñó:
Vũ Lâm nhꢖt ñꢅi bích thiꢋu thiꢋu,
Vương sꢍ ninh tꢏ bꢎt thiꢀp diêu (dao)...
Tꢍ quý vi lao hà bꢝ báo,
Nguyꢀt dương hoàng hoá ñꢁm thiên kiêu.
(Phꢔng chiꢘu Trưꢇng An ñꢎo trung tác)
(Vũ Lâm mꢄt dꢇi, màu biꢅc dꢧng dꢗc/ Viꢕc vua, ñâu dám tꢡ chꢑi lꢗn lꢄi xa xôi/... Tꢓ
thꢦn chút ñꢞnh khó nhꢉc này, nào ñã báo ñáp ñưꢊc gì/ Nguyꢕn nêu ñꢎc hoá cꢃa nhà vua,
trꢆn áp giꢗc trꢁi − Thơ làm trong lúc phꢔng chiꢘu vua ñi Trưꢇng An).
Triꢏu Hꢘ vꢡa mꢍi lꢋp, trưꢍc mꢙt phꢇi ñꢑi mꢗt rꢆt nhiꢏu thách thꢎc, khó khăn, nhưng
Nguyꢐn Phi Khanh vꢀn luôn tin vào bꢇn thân, tin vào lí tưꢂng cao ñꢦp cꢃa cuꢄc sꢑng:
... Thiên ñꢜa vꢜ dung tư ñꢎo xꢁ,
Giang sơn khꢣng ngoꢎi thꢟ thân cô.
(Khách lꢄ)
(Trꢁi ñꢆt chưa nꢩ ñꢝ ñꢌo này bꢈ xoá bꢛ/ Non sông cũng chưa bꢛ ra rìa tꢆm thân cô ñơn
này − Đưꢇng khách).
Vꢍi mꢇng thơ ca "thù tꢌc", ñꢏ tài tưꢂng như chꢞ có tính chꢆt giao lưu, chúc tꢤng, ngꢊi
ca, lưu biꢕt... Nguyꢐn Phi Khanh vꢀn lꢘng vào ñó khát vꢉng lí tưꢂng cao ñꢦp cꢃa nhà nho,
bày tꢛ mong muꢑn ꢂ lꢍp ngưꢁi mꢍi "khí tiꢅt trung nghĩa", "tꢆc lòng trung trinh", tài năng
vưꢊt trꢄi "lꢀm liꢕt dꢉi sáng lòng ngưꢁi", "tꢒm mꢙt thênh thang" nhìn xa trông rꢄng... sꢚ
cùng vꢍi ông hiꢕn thꢓc hoá lí tưꢂng cao ñꢦp cho cuꢄc sꢑng:
Ngũ sꢂc vân biên xuꢖt sꢆ tinh,
Lꢕm nhiên trung nghĩa chiꢘu nhân minh.
Xuân lâm mai dꢜch sương ñꢋ cꢖp,
Tuyꢘt tꢃ Hoài triꢋu ngꢓc tiꢘt thanh.
Thiên ñꢜa bꢂc nam song nhãn khoát,
Sơn hà di hiꢌm thꢊn tâm bình.
Ân cꢐn kim nhꢚt tꢊng quân biꢀt,
Bôi tꢟu nan thăng vꢎn lí tình.
(Tꢊng Trung sꢆ Vũ Thích Chi)
36
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI
(Bên áng mây năm sꢙc xuꢆt hiꢕn ngôi sao sꢎ thꢒn/ Khí tiꢅt trung nghĩa lꢀm liꢕt dꢉi
sáng lòng ngưꢁi/ Xuân tꢍi trꢌm mai, vó ngꢓa trong sương vꢄi vã/ Tuyꢅt quang Hoài Thuꢫ,
tiꢅt ngꢉc trong sáng/ Trꢁi ñꢆt có bꢙc có nam, tꢒm mꢙt thênh thang/ Núi sông chꢢ bꢧng chꢢ
hiꢝm, tꢆc lòng trung trinh/ Hôm nay ân cꢒn tiꢐn biꢕt ngài/ Chén rưꢊu khôn ngăn mꢑi tình
muôn dꢗm
− Tiꢃn Trung sꢆ Vũ Thích Chi).
Nguyꢐn Phi Khanh còn ñꢄng viên, mong muꢑn ꢂ nhꢖng bꢋc hiꢏn lương, "hương thơm
nưꢍc Viꢕt" phát huy tài ñꢎc cꢃa "Quỳ, Vũ" (hai nhân vꢋt nꢔi tiꢅng hꢅt vì nưꢍc trong lꢈch sꢜ
Trung Hoa) hiꢕn thꢓc hoá khát vꢉng giúp ñꢁi:
Lê gia nhân vꢚt Viꢀt bang hương,
Công dã lam thanh xuꢖt dꢜ thưꢇng.
... Tꢁo hưꢅng Nam Đài chuyên ñꢊi liꢃu,
Kinh quy Quì Vũ tá ngô hoàng.
(Tꢊng Thái Trung Đꢎi phu Lê Dung Trai Bꢂc hành)
(Ngưꢁi hꢉ Lê là hương thơm nưꢍc Viꢕt/ Ông là ngưꢁi vưꢊt lên khác thưꢁng trong ñám
lam thanh/... Hãy sꢍm ñꢅn Nam Đài ñꢝ làm viꢕc chuyên ñꢑi cho chu tꢆt/ Khi trꢂ vꢏ ñem tài
năng cꢃa Quì, Vũ phò tá vua ta
− Tiꢃn quan Thái trung Đꢎi phu Lê Dung Trai ñi sꢆ
phương Bꢂc).
Đáng chú ý là, có lꢚ vꢍi sꢓ tꢡng trꢇi trong nhiꢏu năm dưꢍi thꢁi Vãn Trꢒn, Nguyꢐn Phi
Khanh ñã trꢂ nên thꢋn trꢉng hơn trong tꢡng bưꢍc ñi cꢃa mình ñꢝ hiꢕn thꢓc hoá khát vꢉng
hành ñꢌo. Trong cuꢄc sꢑng, trưꢍc hꢅt nhà nho phꢇi "tu kꢞ" thꢓc hành ñꢎc "khiêm cung,
thiꢕn ñꢄc", hoà nhã khiêm nhưꢁng; trong thꢓc thi công viꢕc phꢇi "trꢉn vꢦn lòng son", tꢋn
trung báo quꢑc, "nguyꢕn nêu", "nguyꢕn ñem", "nguyꢕn dꢑc" chí lꢓc ñꢝ hoàn thành trꢉng
trách. Đꢉc bài Hoꢎ Chu Hàn lâm vꢜ ương tꢁo triꢋu (Hoꢌ bài thơ vào chꢒu vua lúc trꢁi chưa
sáng cꢃa quan Hàn lâm hꢉ Chu), chúng tôi càng hiꢝu hơn vꢏ con ngưꢁi, nhân cách và khát
vꢉng cꢃa Nguyꢐn Phi Khanh:
... Hoa bào thiꢌm xuyꢘt quꢐn công hꢚu,
Nguyꢀn khánh quyên ai hiꢀu nhꢖt quan.
(... Tꢓ thꢦn mang áo bào ñꢦp ñꢎng sau các ngài/ Nguyꢕn dꢑc tài mꢉn làm hꢅt chꢎc vꢤ
cꢃa mình).
Thái ñꢄ này chúng ta còn gꢗp lꢌi trong bài Phꢔng chiꢘu Trưꢇng An ñꢎo trung tác (Thơ
làm trong lúc phꢤng chiꢅu vua ñi Trưꢁng An), hay bài Hꢎ Trung thư Thꢜ lang (Mꢏng quan
Thꢜ lang toà Trung thư)...; ñáng lưu ý hơn, bài Diꢀp mã nhi phú (Phú con ngꢓa lá), Nguyꢐn
Phi Khanh còn cho thꢆy khát vꢉng cꢃa mꢄt nhà nho, mꢄt nhân cách khiêm nhưꢁng, tꢓ xem
mình là "kꢣ hꢉc trò", ngưꢁi có chút "tài mꢉn", may mꢙn gꢗp ñưꢊc "thꢁi thꢈnh trꢈ" (nhà Hꢘ),
gꢗp "ñưꢊc ngưꢁi hiꢏn" ñꢝ dꢑc sꢎc cꢑng hiꢅn, thoꢇ chí bình sinh. Đꢉc bài phú, chúng ta
hiꢝu ñưꢊc tꢌi sao Nguyꢐn Phi Khanh lꢌi khát vꢉng lꢍn lao ñꢅn vꢋy, khi ông không chꢞ trao
gꢜi niꢏm tin mà còn ñꢗt ra các yêu cꢒu rꢆt cao ñꢑi vꢍi triꢏu ñꢌi nhà Hꢘ. Nguyên nhân phꢒn
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 9/2016
37
lꢍn là do các trí thꢎc Nho hꢉc ñương thꢁi, cũng như Nguyꢐn Phi Khanh ñã quá chán ngán
tình cꢇnh bꢆt ꢔn, hꢢn loꢌn kéo dài suꢑt mꢆy chꢤc năm dưꢍi thꢁi Vãn Trꢒn. Khi chính thꢝ
mꢍi ñưꢊc thiꢅt lꢋp, hꢉ có quyꢏn hy vꢉng, có quyꢏn ñꢗt ra các yêu cꢒu hưꢍng ñꢅn nhꢖng ñꢔi
thay theo hưꢍng tích cꢓc cho ñꢆt nưꢍc, cho quꢑc gia, dân tꢄc. Song ngay cꢇ khi ñã ra làm
quan, Nguyꢐn Phi Khanh vꢀn còn nhiꢏu băn khoăn, chưa thꢝ bꢧng lòng tꢆt cꢇ vꢍi công
cuꢄc cꢇi cách ñꢆt nưꢍc cꢃa cha con Hꢘ Quý Ly ñã và ñang làm. Vꢋy nên trong các tác
phꢥm, nhà thơ vꢀn không ngꢡng khát vꢉng vꢏ mꢄt thꢁi ñꢌi "thꢈnh trꢈ", ꢔn ñꢈnh bꢏn vꢖng, sꢚ
tꢌo ñiꢏu kiꢕn ñꢝ nhân dân ñưꢊc nghꢞ ngơi, tꢌo dꢓng cuꢄc sꢑng tꢑt ñꢦp.
Tuy nhiên, ñꢝ có ñưꢊc thꢁi ñꢌi này, theo Nguyꢐn Phi Khanh, chꢞ có sꢓ cꢑ gꢙng nꢢ lꢓc
cꢃa các nhà nho thôi thì chưa ñꢃ, còn phꢇi có mꢄt bꢋc ñꢅ vương "thánh chí"; ngưꢁi có ñꢎc
hiꢅu sinh, biꢅt xem trꢉng con ngưꢁi, thꢓc sꢓ mong muꢑn chiêu hiꢏn, ñãi sĩ, tꢌo cho hꢉ cơ
hꢄi toꢇ sáng tài năng: "Nguyꢀn sung ái vꢚt chi tâm, nhi vi ái hiꢋn chi tâm; suy ñãi vꢚt chi
chí, nhi vi ñãi hiꢋn chi chí. Quan thꢔ diꢀp tꢂc tư Vꢓc phꢑc tác nhân chi phương, Thanh nga
dꢔc tài chi nghĩa." (Xin hãy ñꢔi lòng yêu vꢋt thành lòng trꢉng ngưꢁi hiꢏn; ñem chí ñãi vꢋt
làm chí ñãi kꢣ sĩ. Xem lá cây nhꢍ thơ Vꢍc phꢊc trꢉng dꢤng con ngưꢁi, thơ Thanh nga dꢌy
nuôi tài sĩ). Theo ông, ai có ñưꢊc lòng dân, ngưꢁi ñó sꢚ có ñưꢊc cꢇ thiên hꢌ. Sꢓ hưng phꢅ
cꢃa mꢄt dòng hꢉ, sꢓ vꢖng vàng cꢃa mꢄt ngôi vꢈ ñꢅ vương hoàn toàn phꢤ thuꢄc vào các
chính sách cꢃa triꢏu ñình, ñꢎc ñꢄ cꢃa bꢋc ñꢅ vương vꢍi các thꢒn dân.
Bꢧng thái ñꢄ tích cꢓc này, Nguyꢐn Phi Khanh ñã không nhꢖng bày tꢛ ñưꢊc tꢆm lòng
ngưꢩng mꢄ, ngꢊi ca, mong muꢑn ñưꢊc ñóng góp sꢎc lꢓc cho triꢏu ñꢌi mꢍi, mà còn có
dꢤng ý can gián, cꢇnh báo, nhꢙc nhꢂ vua tôi nhà Hꢘ vꢏ bài hꢉc tꢘn vong, ñiꢏu mà chꢞ mꢆy
năm sau ñó Hꢘ Nguyên Trꢡng, vꢈ tꢝ tưꢍng ñương triꢏu nhꢙc lꢌi nꢄi dung ñó: "Thꢐn không
sꢒ ñánh, chꢤ sꢒ lòng dân không theo thôi". Và sang thꢅ kꢞ XV, sꢜ thꢒn Ngô Sĩ Liên ñã khái
quát thành mꢕnh ñꢏ có tính nguyên tꢙc cho kꢣ trꢈ nưꢍc: "Mꢀnh trꢇi là ꢈ lòng dân" [4,
tr.265]. Như vꢋy, bꢋc ñꢅ vương có ñưꢊc lòng dân ꢃng hꢄ, sꢚ ñưꢊc mꢕnh trꢁi soi sáng, công
viꢕc cai trꢈ thiên hꢌ trꢂ nên dꢐ dàng, quꢑc sꢚ gia thꢈnh trꢈ, ngôi vua ñưꢊc vꢖng vàng.
Điꢏu Nguyꢐn Phi Khanh tâm huyꢅt, muꢑn cꢑng hiꢅn cho ñꢁi cũng là nꢢi niꢏm, mong
ưꢍc cao ñꢦp cꢃa nhà nho chân chính. Sꢓ viꢕc Hꢘ Quý Ly "nhà cꢁi cách tiên phong" [2,
tr.271] táo bꢌo thꢅ kꢞ XV, trong khoꢇng mꢄt thꢁi gian rꢆt ngꢙn ñã tin và trao cho Nguyꢐn
Phi Khanh lꢒn lưꢊt nꢙm giꢖ các chꢎc vꢤ quan trꢉng trong triꢏu sꢚ là minh chꢎng rõ nhꢆt
cho khát vꢉng thꢓc hiꢕn lí tưꢂng hành ñꢌo giúp ñꢁi cꢃa nhà nho. Tiꢅc thay, triꢏu ñꢌi nhà
Hꢘ vꢡa mꢍi lꢋp, khi mꢉi thꢎ chưa kꢈp ꢔn ñꢈnh thì ñã phꢇi ñꢑi mꢗt vꢍi cuꢄc chiꢅn sinh tꢜ
vꢍi giꢗc Minh tꢡ phương Bꢙc và nhanh chóng thꢆt bꢌi. Ưꢍc mơ, khát vꢉng lꢍn cꢃa nhà
nho, nhà trí thꢎc dân tꢄc Nguyꢐn Phi Khanh cꢑng hiꢅn cho dân tꢄc, cho ñꢆt nưꢍc ñành phꢇi
dꢡng lꢌi ꢂ ñây. Chꢞ mꢆy chꢤc năm sau, nhꢖng ñiꢏu Nguyꢐn Phi Khanh chưa kꢈp làm ñã
ñưꢊc Nguyꢐn Trãi kꢅ tꢤc, phát triꢝn, nâng lên thành truyꢏn thꢑng cao ñꢦp cꢃa các nhà nho
Viꢕt Nam thꢅ hꢕ sau.
38
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI
3. KꢈT LUꢉN
Tìm hiꢝu vꢏ Nguyꢐn Phi Khanh là tìm hiꢝu vꢏ hình mꢀu nhà nho chân chính, mꢄt
trong nhꢖng ñꢌi diꢕn tiêu biꢝu cꢃa lꢍp "trí thꢎc mꢍi", ñang khꢨng ñꢈnh vꢈ thꢅ và uy tín cꢃa
mình trong lꢈch sꢜ dân tꢄc Viꢕt Nam nꢜa cuꢑi thꢅ kꢞ XIV ñꢒu thꢅ kꢞ XV. Trong bꢆt cꢎ
hoàn cꢇnh nào, Nguyꢐn Phi Khanh vꢀn luôn khát vꢉng ñưꢊc nhꢋp cuꢄc, hành ñꢌo và cꢑng
hiꢅn vì quyꢏn lꢊi quꢑc gia, dân tꢄc. Tiꢅc thay, ñiꢏu nhà nho dân tꢄc này khát vꢉng ñã
không có nhiꢏu cơ hꢄi ñꢝ thꢓc hiꢕn, song khát vꢉng cao ñꢦp cꢃa ông và các nhà nho tiꢅn
bꢄ ñương thꢁi sꢚ vꢀn luôn là ngꢉn lꢜa rꢓc sáng soi ñưꢁng ñꢝ lꢍp lꢍp các thꢅ hꢕ nhà nho
Viꢕt Nam vꢏ sau tꢓ hào tiꢅp bưꢍc.
TÀI LIꢊU THAM KHꢋO
1. Đào Phương Bình, Phꢌm Đꢎc Duꢋt, Trꢒn Nghĩa (1978), Thơ văn Lý
− Trꢐn, tꢋp III, Nxb Khoa
hꢉc Xã hꢄi, Hà Nꢄi.
2. Hꢘ Sĩ Giàng, Trꢒn Bá Chí, Lưu Đꢎc Hꢌnh (2008), Hꢓ Hꢑ và Hꢑ Quý Ly trong lꢜch sꢟ, Nxb
Văn hoá Sài Gòn, TP. Hꢘ Chí Minh.
3. Dương Hꢘng, Vương Thành Trung, Nhiꢕm Đꢌi Viꢕn, Lưu Phong chú dꢈch (2003), Tꢆ Thư,
(Trꢒn Trꢉng Sâm, Kiꢏu Bách Vũ Thuꢋn biên dꢈch), Nxb Quân ñꢄi Nhân dân, Hà Nꢄi.
4. Ngô Sĩ Liên (2009), Đꢎi Viꢀt sꢟ kí toàn thư, Nxb Khoa hꢉc Xã hꢄi, Hà Nꢄi.
5. Trꢒn Ngꢉc Vương (1995), Loꢎi hình tác giꢁ văn hꢓc Nhà nho tài tꢟ và Văn hꢓc Viꢀt Nam,
Nxb Giáo dꢤc, Hà Nꢄi.
NGUYEN PHI KHANH, CONFUCIANISM SCHOLAR
WITH AN ASPIRED PROSPECT
TO THE PRACTICE OF RELIGION AND GIVING
Abstract: Nguyen Phi Khanh (1355
− 1428) was a great poet and intellectuals, who
struggled with the anxieties, because there was not much opportunity to implement to the
practice of religion and giving in the context of Viet Nam’s society since the end of the
Tran to Ho Dynasty. In his life, whatever circumstances, Nguyen Phi Khanh always
strived for the goal of "the practice of religion and giving" and the benefit of nation and
people that was considered as one of ideal purpose of intellectuals. The article focuses on
clarifying the aspired prospect to the practice of religion and giving of Nguyen Phi
Khanh, as well his personality. He is father of Nguyen Trai – a national liberation hero
and great man of culture.
Keywords: Scholars, desire, aspired prospect to the practice of religion and giving
11 trang
9100
Free
Bạn đang xem tài liệu "Nhà nho Nguyễn Phi Khanh với khát vọng thực hiện lí tưởng hành đạo giúp đời", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- nha_nho_nguyen_phi_khanh_voi_khat_vong_thuc_hien_li_tuong_ha.pdf
