Một số lưu ý áp dụng Nghị định 05 về kiểm toán nội bộ tại Việt Nam

Một số lưu ý áp dụng Nghị định 05 về kiểm toán nội bộ

tại Việt Nam

Mạn Đình

Học viện Ngân hàng

Ngày nhận: 26/02/2021

Ngày nhận bản sửa: 31/03/2021

Ngày duyệt đăng: 22/04/2021

Tóm tắt: Sau 24 tháng chuẩn bị cho triển khai qui định tại Nghị định 05/2019/NĐ-

CP về kiểm toán nội bộ (sau đây gọi là Nghị định 05), ngày 01/4/2021 là thời điểm

áp dụng kiểm toán nội bộ (KTNB) bắt buộc đối với các cơ quan Nhà nước, đơn vị

sự nghiệp công lập và các doanh nghiệp. Dựa trên tổng quan một số qui định liên

quan đến KTNB tại các tổ chức, doanh nghiệp ở Việt Nam thời gian qua, bài viết

phân tích và chỉ ra các vấn đề cần lưu ý về các đối tượng bắt buộc áp dụng KTNB,

các tiêu chuẩn của kiểm toán viên nội bộ và làm rõ phương pháp kiểm toán theo

định hướng rủi ro được qui định tại Nghị định 05.

Từ khóa: Kiểm toán nội bộ, Nghị định 05/NĐ-CP, định hướng rủi ro, Việt Nam.

1. Giới thiệu

và thực tiễn. Xuất hiện khá muộn so

với các loại hình kiểm toán độc lập và

kiểm toán nhà nước, nhưng KTNB đã

ngày càng chứng tỏ vai trò quan trọng

đối với sự phát triển của một tổ chức,

Vào những năm 40 của thế kỷ 20, KTNB

(Internal Audit) bắt đầu hình thành và

phát triển trên thế giới cả về lý thuyết

Some major points about internal audit in Decree 05 / ND-CP

Abstract: After 24 months of preparation for the implementation of the provisions of Decree 05/2019

/ ND-CP on Internal Audit (hereinafter referred to as Decree 05), from April 1, 2021 the application of

internal audit (IA) is required for state agencies, public service agencies and enterprises. Based on an

overview of recent regulations related to Internal Audit in organizations and enterprises in Vietnam,

the article analyzes and points out notable issues for the parties subject to the IA requirement, the

standards of internal auditors and clariﬁcation of the risk-oriented audit methodology stipulated in

Decree 05.

Keywords: Internal Audit, Decree 05 / ND-CP, risk orientation, Vietnam.

Man Dinh

Email: thuybt@hvnh.edu.vn

Banking Academy of Vietnam

Tạp chí Khoa học & Đào tạo Ngân hàng

Số 227- Tháng 4. 2021

65

ISSN 1859 - 011X

Một số lưu ý áp dụng Nghị định 05 về kiểm toán nội bộ tại Việt Nam

Hình 1. Mô hình 3 tuyến trong quản trị tổ chức

Nguồn: IIA (2017)

đơn vị, doanh nghiệp (DN), công ty… (sau

đây gọi chung là tổ chức). Nhiệm vụ của

KTNB thay đổi, đơn thuần từ yêu cầu kiểm

tra, phát hiện và ngăn ngừa gian lận trong

hoạt động của tổ chức, đã mở rộng vai trò

sang tư vấn hoạt động và quản trị tổ chức.

KTNB có sứ mệnh nâng cao và bảo vệ các

giá trị của tổ chức, thông qua việc cung cấp

sự bảo đảm, tư vấn độc lập, khách quan

nhằm gia tăng giá trị và cải thiện hoạt động.

KTNB được coi là một chức năng đánh giá

độc lập bên trong tổ chức, hỗ trợ tổ chức

đạt được các mục tiêu đặt ra.

Theo Khung Chuẩn mực quốc tế về hành

nghề KTNB chuyên nghiệp (International

Professional Practices Framework - IPPF)

do Hiệp hội KTNB Hoa Kỳ (The Institute

of Internal Auditors - IIA) ban hành, “hoạt

động KTNB là hoạt động kiểm toán và tư

vấn độc lập, khách quan nhằm gia tăng giá

trị và cải thiện hoạt động cho tổ chức. KTNB

hỗ trợ tổ chức đạt được các mục tiêu thông

qua việc đánh giá và cải thiện sự hiệu quả

của các qui trình quản trị, quản lý rủi ro và

kiểm soát bằng một cách tiếp cận hệ thống

và có nguyên tắc chặt chẽ” (IIA, 2017).

Trong quản trị tổ chức hiệu quả cần có 3

tuyến phòng thủ (three line of defense), nay

gọi là mô hình 3 tuyến (three line model),

mà về bản chất không thay đổi các tuyến

kiểm soát rủi ro trong quản trị tổ chức,

phản ánh sự tương tác đa chiều, nhấn mạnh

KTNB không chỉ có vai trò phòng thủ, mà

còn gia tăng giá trị cho tổ chức. KTNB là

lớp kiểm soát thứ ba, độc lập với 2 lớp còn

lại, trong đó lớp kiểm soát thứ nhất được

thực hiện bởi nhà quản lý, các vị trí lãnh

đạo và nhân viên trực tiếp thực hiện nghiệp

vụ; và lớp kiểm soát thứ hai thông qua ban

hành các qui định, chính sách kiểm soát

(Hình 1).

- Tuyến thứ nhất- các kiểm soát nội bộ

thuộc Nhóm sở hữu rủi ro, quản lý rủi ro và

kiểm soát (Ban điều hành/giám đốc): Đánh

giá, khoanh vùng, đo lường, đề ra và thực

hiện các biện pháp kiểm soát nhằm giảm

thiểu rủi ro ở cấp quản trị vận hành.

- Tuyến thứ hai- Quản lý rủi ro thuộc Nhóm

giám sát rủi ro và kiểm soát hỗ trợ Ban

điều hành (Quản lý cấp cao); Xây dựng

các kênh liên lạc và đánh giá bên trong nội

bộ bao gồm các phòng ban: Kiểm soát tài

chính, an ninh, quản lý rủi ro, quản lý chất

lượng, điều tra, pháp chế.

Tạp chí Khoa học & Đào tạo Ngân hàng- Số 227- Tháng 4. 2021

66

MẠN ĐÌNH

- Tuyến thứ ba- KTNB thuộc Nhóm cung

cấp sự đảm bảo và tư vấn độc lập về tính

hiệu lực, hiệu quả trong quản lý rủi ro và

kiểm soát.

kiểm soát nội bộ; b) Kiểm tra và xác nhận

chất lượng, độ tin cậy của thông tin kinh

tế, tài chính của báo cáo tài chính, báo cáo

kế toán quản trị trước khi trình ký duyệt;

c) Kiểm tra việc tuân thủ nguyên tắc hoạt

động, quản lý, việc tuân thủ pháp luật,

chế độ tài chính, kế toán, chính sách, nghị

quyết, quyết định của lãnh đạo đơn vị kế

toán; d) Phát hiện những sơ hở, yếu kém,

gian lận trong quản lý, bảo vệ tài sản của

đơn vị; đề xuất các giải pháp nhằm cải tiến,

hoàn thiện hệ thống quản lý, điều hành hoạt

động của đơn vị kế toán.

- Nghị định 05/2019/NĐ-CP ban hành

ngày 20/01/2019, chính thức qui định các

vấn đề cốt lõi của KTNB, theo đó, tại Điều

4 Mục tiêu của KTNB nêu “thông qua các

hoạt động kiểm tra, đánh giá và tư vấn,

KTNB đưa ra các đảm bảo mang tính độc

lập, khách quan và các khuyến nghị về các

nội dung:

Sự phối hợp theo mô hình này giúp tổ chức

giảm thiểu khoảng trống, tránh sự trùng

lặp trong 3 tuyến kiểm soát. Phân biệt giữa

KTNB với 2 tuyến phòng thủ còn lại chính

là tính độc lập cao về mặt tổ chức. Cùng

với các tiêu chuẩn khắt khe về đạo đức

nghề nghiệp, tính độc lập giúp ý kiến của

KTNB về quản trị, rủi ro và kiểm soát sẽ

bảo đảm tính chuyên môn, khách quan và

tin cậy. KTNB không có trách nhiệm thiết

kế và thực hiện các thủ tục kiểm soát cũng

như vận hành hoạt động kinh doanh của tổ

chức. Và sự độc lập của KTNB càng cao

nếu KTNB được trao quyền thực hiện các

chức năng kiểm toán cũng như báo cáo kết

quả kiểm toán tới cấp cao nhất của tổ chức.

2. Các qui định pháp lý về kiểm toán nội

bộ hiện nay tại Việt Nam

(1) Hệ thống kiểm soát nội bộ của đơn vị

đã được thiết lập và vận hành một cách phù

hợp nhằm phòng ngừa, phát hiện, xử lý các

rủi ro của đơn vị.

(2) Các quy trình quản trị và quy trình quản

lý rủi ro của đơn vị đảm bảo tính hiệu quả

và có hiệu suất cao.

(3) Các mục tiêu hoạt động và các mục tiêu

chiến lược, kế hoạch và nhiệm vụ công tác

mà đơn vị đạt được”.

Bên cạnh đó, để triển khai Nghị định 05,

ngày 10/7/2020, Bộ trưởng Bộ Tài chính

đã ban hành Quy chế mẫu Số 67/2020/TT-

BTC về KTNB, là cơ sở cho các cơ quan

nhà nước, đơn vị sự nghiệp công lập tham

chiếu trong việc xây dựng Quy chế kiểm

toán nội bộ của đơn vị.

Hoạt động KTNB quốc tế tuân thủ theo các

văn bản quan trọng như Chuẩn mực về thực

hành nghề nghiệp của KTNB (IIA), Khung

thực hành nghề nghiệp quốc tế về KTNB

(IPPF), Khung kiểm soát nội bộ theo chuẩn

COSO, Khung quản trị rủi ro DN (ERM)…

Trong đó, Chuẩn mực về thực hành nghề

nghiệp của KTNB và Khung thực hành nghề

nghiệp quốc tế về KTNB được áp dụng rộng

rãi trên thế giới, là cơ sở để ban hành các qui

định, hướng dẫn tại các quốc gia.

Tại Việt Nam hiện nay, KTNB được qui

định tại một số văn bản gồm:

- Luật Kế toán 88/2015/QH13 ngày

20/11/2015, nêu định nghĩa và nhiệm vụ

của KTNB tại Điều 39, theo đó KTNB là

việc kiểm tra, đánh giá, giám sát tính đầy

đủ, thích hợp và tính hữu hiệu của kiểm

soát nội bộ; có nhiệm vụ: a) Kiểm tra tính

phù hợp, hiệu lực và hiệu quả của hệ thống

- Thông tư 08/2021/TT-BTC cũng

vừa được Bộ Tài chính ban hành ngày

25/01/2021 (sau đây gọi tắt là Thông tư 08)

qui định về Chuẩn mực KTNB Việt Nam và

các nguyên tắc đạo đức nghề nghiệp KTNB.

Chuẩn mực được áp dụng cho người làm

Số 227- Tháng 4. 2021- Tạp chí Khoa học & Đào tạo Ngân hàng

67

Một số lưu ý áp dụng Nghị định 05 về kiểm toán nội bộ tại Việt Nam

công tác KTNB và bộ phận KTNB. Mục

đích của Bộ chuẩn mực là: (1) Đưa ra một

khung quy định để thực hiện và thúc đẩy

hoạt động KTNB tạo ra giá trị gia tăng cho

đơn vị; (2) Thiết lập cơ sở để đánh giá hoạt

động KTNB; (3) Khích lệ các quy trình và

hoạt động đã được cải tiến của đơn vị.

Nghị định 05 và các thông tư hướng dẫn

được coi là bước tiến quan trọng, lần đầu

tiên xác định rõ, đầy đủ vai trò của KTNB

tại Việt Nam. Các qui định và Bộ chuẩn

mực về KTNB của Việt Nam được đánh

giá đã bám sát các qui định tại Khung

chuẩn mực quốc tế về hành nghề KTNB

chuyên nghiệp (International Professional

Practices Framework- IPPF) do Hiệp

hội KTNB Hoa Kỳ (Institute of Internal

Auditors- IIA) nghiên cứu soạn thảo từ

tháng 11/2013, chính thức phát hành và có

hiệu lực từ tháng 01/2017¹.

Ngoài ra, tại Việt Nam, theo yêu cầu quản

trị trong từng ngành, từng lĩnh vực, các qui

định KTNB cũng được ban hành riêng trước

đó. Đối với ngành Ngân hàng, KTNB được

qui định tại Thông tư 13/2018/TT-NHNN,

ban hành ngày 8/5/2018, về Hệ thống kiểm

soát nội bộ của ngân hàng thương mại, chi

nhánh ngân hàng nước ngoài. Theo đó,

Điều 6 nêu KTNB được coi là Tuyến bảo vệ

thứ ba có chức năng KTNB theo quy định

tại Luật Các tổ chức tín dụng và qui định

của Thông tư này. Trong lĩnh vực chứng

khoán là Thông tư số 210/2012/TT-BTC

ngày 3/11/2012 qui định việc thành lập và

hoạt động của công ty chứng khoán tại Việt

Nam, theo đó, Điều 36 qui định các CTCK

phải thiết lập bộ phận KTNB, có vị trí trực

thuộc Hội đồng quản trị (Hội đồng thành

viên). Điều 36 của Thông tư cũng qui định

rõ chức năng, nhiệm vụ và các nguyên tắc

hoạt động và yêu cầu về nhân sự KTNB.

Đối với lĩnh vực bảo hiểm và công ty quản

lý quĩ, KTNB được qui định tại Nghị định

số 73/2016/NĐ-CP của Chính phủ ban

hành ngày 01/7/2016 hướng dẫn Luật Kinh

doanh bảo hiểm; Thông tư số 212/2012/

TT-BTC ngày 05/12/2012 về hướng dẫn

về thành lập, tổ chức và hoạt động công ty

quản lý quỹ.

3. Một số lưu ý về Nghị định 05 về kiểm

toán nội bộ

Theo Nghị định 05, các đối tượng áp dụng

KTNB bắt buộc đã được mở rộng, bao gồm

các tổ chức, DN thuộc khu vực Nhà nước

và khu vực tư, trong khi trước đây chỉ bắt

buộc đối với các lĩnh vực như ngân hàng,

chứng khoán (các công ty chứng khoán),

bảo hiểm. Tại Điều 2 và Điều 8, Nghị định

05 qui định KTNB bắt buộc đối với 3 nhóm

đối tượng là cơ quan Nhà nước, đơn vị sự

nghiệp công lập và các DN, cụ thể:

Nhóm 1. Các cơ quan Nhà nước, gồm: các

Bộ, cơ quan ngang Bộ, cơ quan thuộc Chính

phủ; Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố

trực thuộc Trung ương; các cơ quan chuyên

môn và các đơn vị sự nghiệp trực thuộc

tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương.

Tại Điều 8 Nghị định cũng nêu rõ: Bộ, cơ

quan ngang bộ, cơ quan thuộc Chính phủ

phải thực hiện công tác KTNB tại bộ, cơ

quan ngang bộ, cơ quan thuộc Chính phủ

và các đơn vị trực thuộc bao gồm cả đơn

vị sự nghiệp trực thuộc bộ, cơ quan ngang

bộ, cơ quan thuộc Chính phủ; Ủy ban nhân

dân tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương

phải thực hiện công tác KTNB tại Ủy ban

nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc trung

ương; các cơ quan chuyên môn thuộc Ủy

ban nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc

¹IPPF được chia thành 2 phần, gồm (1) các Qui định bắt

buộc thực hiện (các qui định thuộc tính): Các nguyên

tắc chính trong hoạt động của KTNB; Định nghĩa hoạt

động KTNB; Qui tắc đạo đức nghề nghiệp và Chuẩn

mực Quốc tế về hành nghề KTNB chuyên nghiệp; và

(2) các hướng dẫn thực hành (không bắt buộc thực

hiện nhưng được IIA khuyến nghị áp dụng): Bộ hướng

dẫn thực hiện Chuẩn mực và Bộ hướng dẫn bổ sung

(IIA, 2013).

Tạp chí Khoa học & Đào tạo Ngân hàng- Số 227- Tháng 4. 2021

68

MẠN ĐÌNH

trung ương và các đơn vị sự nghiệp trực

thuộc Ủy ban nhân dân tỉnh, thành phố trực

thuộc trung ương; và lưu ý là “Việc thực

hiện công tác KTNB ở các đơn vị nêu tại

khoản 1 và khoản 2 Điều này phải đảm

bảo nguyên tắc không tăng biên chế, không

phát sinh đầu mối mới”.

Nhóm 2. Đơn vị sự nghiệp công lập. Theo

đó tại Điều 8, Nghị định 05 qui định rõ

thực hiện KTNB đối với các đơn vị tự

đảm bảo chi thường xuyên và chi đầu tư,

đơn vị sự nghiệp công lập tự đảm bảo chi

thường xuyên: có tổng quỹ tiền lương, phụ

cấp và các khoản đóng góp theo lương của

số người lao động hiện có trong một năm

từ 20 tỷ đồng trở lên hoặc sử dụng từ 200

người lao động trở lên.

Nhóm 3. Các DN: Công ty niêm yết; DN

mà nhà nước sở hữu trên 50% vốn điều

lệ, là công ty mẹ hoạt động theo mô hình

công ty mẹ - công ty con và DN nhà nước

là công ty mẹ hoạt động theo mô hình công

ty mẹ- công ty con.

Như vậy, lưu ý riêng đối với khối DN, có

2 đối tượng bắt buộc áp dụng KTNB đó là:

(1) Công ty niêm yết;

các nguyên tắc cơ bản của KTNB và các

yêu cầu nhằm đảm bảo tuân thủ các nguyên

tắc cơ bản của KTNB quy định tại Điều 5,

Điều 6 Nghị định 05. Việc đi thuê thực hiện

KTNB của các DN thuộc Bộ Quốc phòng,

Bộ Công an thực hiện theo quy định của

Bộ trưởng Bộ Quốc phòng, Bộ trưởng Bộ

Công an. Nghị định 05 qui định, các tổ

chức, cá nhân khác có liên quan đến hoạt

động KTNB được hiểu là các tổ chức thực

hiện hoặc cung cấp các dịch vụ KTNB.

Tại Điều 2 Nghị định 05 qui định, đối với

các đối tượng mà pháp luật chuyên ngành

có qui định về KTNB thì thực hiện theo

pháp luật chuyên ngành, như các công ty

chứng khoán, lĩnh vực bảo hiểm, các tổ

chức tín dụng, Ngân hàng Nhà nước sẽ

thực hiện theo Luật Chứng khoán, Luật

Bảo hiểm, Luật Các Tổ chức tín dụng, Luật

Ngân hàng Nhà nước và các văn bản hướng

dẫn Luật liên quan.

Về vấn đề xử phạt, Nghị định 05 chưa qui

định các hình thức xử phạt nếu vi phạm

qui định về KTNB bắt buộc. Tuy nhiên qui

định xử phạt đã được qui định tại các văn

bản pháp lý liên quan.

(2) DN mà Nhà nước sở hữu trên 50% vốn

điều lệ là công ty mẹ hoạt động theo mô

hình công ty mẹ- công ty con.

Đối với việc lựa chọn dịch vụ thuê ngoài

về KTNB, tại Điều 53, Nghị định 41/2018/

NĐ-CP, mức phạt hành vi vi phạm quy

định về lựa chọn DN kiểm toán, kiểm toán

viên hành nghề thực hiện kiểm toán, với

mức phạt từ 20 triệu đồng đến 50 triệu

đồng nếu thuê DN kiểm toán cung cấp dịch

vụ KTNB không bảo đảm qui định.

Đối với một số ngành đặc thù như ngân

hàng, tổ chức tín dụng, bảo hiểm, kinh

doanh chứng khoán, cũng đã có chế tài xử

lý vi phạm riêng. Cụ thể:

- Đối với ngân hàng, tổ chức tín dụng, Điều

8, Nghị định 88/2019/NĐ-CP (hiệu lực từ

ngày 31/12/2019) quy định về xử phạt vi

phạm hành chính trong lĩnh vực tiền tệ và

ngân hàng, như: Phạt tiền từ 80.000.000

đồng đến 150.000.000 đồng đối với một

Mặc dù KTNB được khuyến khích áp dụng

đối với mọi DN, tuy nhiên Nghị định 05

mới qui định bắt buộc đối với: khối DN

mà Nhà nước sở hữu trên 50% vốn là công

ty mẹ hoạt động theo mô hình công ty

mẹ- công ty con; và các công ty niêm yết

trên Sở Giao dịch chứng khoán Hà Nội và

Thành phố Hồ Chí Minh (các công ty có cổ

phiếu giao dịch trên UPCOM không thuộc

đối tượng này).

Cũng riêng đối với khối DN, Nghị định

05 cho phép, nếu không thiết lập được bộ

phận KTNB, có thể thuê ngoài. Trường

hợp DN đi thuê tổ chức kiểm toán độc lập

để cung cấp dịch vụ KTNB phải đảm bảo

Số 227- Tháng 4. 2021- Tạp chí Khoa học & Đào tạo Ngân hàng

69

Một số lưu ý áp dụng Nghị định 05 về kiểm toán nội bộ tại Việt Nam

trong các hành vi vi phạm, nếu KTNB

không thực hiện đúng những nội dung được

quy định; hoặc không thành lập KTNB

chuyên trách thuộc Ban kiểm soát.

của người làm công tác KTNB): Nghị định

đưa ra những yêu cầu cơ bản về bằng cấp

(đại học trở lên các chuyên ngành phù

hợp); kinh nghiệm thực tế (03- 05 năm);

kiến thức và hiểu biết (về pháp luật và hoạt

động của đơn vị, có khả năng phân tích,

đánh giá thông tin; có kỹ năng về KTNB).

Nghị định 05 không đưa ra các qui định

cụ thể về kỹ năng mềm, kỹ năng quản lý

công việc của kiểm toán viên như qui định

KTNB theo chuẩn quốc tế, tuy nhiên cũng

được hiểu bao hàm trong nội dung này.

Việc mở rộng đối tượng áp dụng và qui

định rõ các tiêu chuẩn, yêu cầu đối với

kiểm toán viên nội bộ và người phụ trách

KTNB, đòi hỏi các tổ chức cần chú trọng

công tác tuyển dụng và đào tạo về các kỹ

năng KTNB. Để thực hiện mục tiêu của

KTNB là đánh giá về hệ thống kiểm soát,

quản trị và quản lý rủi ro, người làm công

tác KTNB cần có kiến thức, hiểu biết về

kiểm soát nội bộ, quản trị và quản lý rủi ro,

về kiểm toán công nghệ thông tin cũng như

đặc thù ngành nghề và lĩnh vực hoạt động

của tổ chức. Nghị định 05 cho phép trong

trường hợp không có đủ nguồn lực với kinh

nghiệm và kỹ năng cần thiết theo yêu cầu,

DN có thể thuê hoặc phối kết hợp với đơn

vị tư vấn bên ngoài để thực hiện toàn bộ

hoặc một phần nội dung KTNB.

- Người phụ trách KTNB (Điều 24. Trách

nhiệm và quyền hạn của người phụ trách

KTNB): Điều 24 của Nghị định 05 đưa ra

quy định về trách nhiệm và quyền hạn của

người phụ trách KTNB. Về yêu cầu năng

lực chuyên môn và các kỹ năng cần thiết,

Nghị định 05 đưa ra những yêu cầu chung

đối với người làm công tác KTNB, nhưng

không quy định cụ thể cho Người phụ trách

KTNB. Do đó, các tổ chức cần lưu ý các tiêu

chí về năng lực, chuyên môn và kỹ năng khi

xây dựng bản mô tả công việc và tuyển dụng

Người phụ trách KTNB phù hợp với đặc thù

và yêu cầu của từng tổ chức.

- Đối với lĩnh vực chứng khoán, Nghị định

145/2016/NĐ-CP, có hiệu lực thi hành từ

ngày 15/12/2016, sửa đổi, bổ sung một số

điều của Nghị định số 108/2013/NĐ-CP

ngày 23/9/2013 của Chính phủ quy định

xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực

chứng khoán và thị trường chứng khoán,

theo đó qui định mức xử phạt liên quan đến

KTNB từ 70 triệu đồng đến 100 triệu đồng

nếu không thiết lập bộ phận KTNB theo

qui định, bao gồm không bảo đảm cơ cấu

nhân sự KTNB.

3.1. Về tiêu chuẩn kiểm toán viên nội bộ

Qui định KTNB bắt buộc được mở rộng

tới các tổ chức Nhà nước, đơn vị sự nghiệp

công lập và khối công ty niêm yết, khiến

cho các đối tượng này lo ngại về nguồn lực

thực hiện chức năng KTNB. Công tác nhân

sự và việc xác lập vị trí tổ chức của KTNB

trong tổ chức nhằm bảo đảm tính độc lập và

hiệu quả hoạt động là vấn đề đặt ra. Nghị

định 05 dành một điều khoản (Điều 11) qui

định tiêu chuẩn của người làm công tác

KTNB (kiểm toán viên nội bộ). Ngoài ra,

một số lưu ý về tiêu chuẩn nhân sự KTNB

được nêu tại Điều 5, Điều 7, Điều 24 và 26

của Nghị định 05. Cụ thể:

- Nguyên tắc đạo đức nghề nghiệp KTNB

được qui định tại Điều 7 gồm: Tính chính

trực; Tính khách quan; Năng lực chuyên

môn và tính thận trọng; Tính bảo mật; Tư

cách nghề nghiệp. Người phụ trách KTNB

phải có biện pháp theo dõi, đánh giá, quản

lý nhằm đảm bảo người làm công tác

KTNB tuân thủ nguyên tắc đạo đức nghề

nghiệp KTNB.

- Kinh nghiệm, kiến thức, kỹ năng của người

làm công tác KTNB (Điều 11. Tiêu chuẩn

Tạp chí Khoa học & Đào tạo Ngân hàng- Số 227- Tháng 4. 2021

70

MẠN ĐÌNH

- Các yêu cầu về việc chủ động nguồn

lực cho KTNB: Từ Điều 24-Điều 26 chỉ

qui định trách nhiệm của các bên đối với

KTNB. Nghị định 05 không qui định cụ thể

các nguồn lực, do đó, để thực hiện nhiệm

vụ của KTNB, các tổ chức cần quan tâm

đến vấn đề: (1) Nhân sự: chủ động tuyển

dụng, đào tạo và huy động nhân sự để thực

hiện công tác KTNB, đặc biệt về các kiến

thức ngành, kỹ năng phân tích, đánh giá,

kiến thức về kiểm toán công nghệ thông

tin; (2) Tài chính: KTNB có đủ ngân sách

để thực hiện công việc và duy trì nguồn

nhân sự có chất lượng hoặc kết hợp với tư

vấn bên ngoài; (3) Việc xây dựng và phát

triển nguồn lực KTNB cần được cụ thể

trong chiến lược KTNB.

- Về các nguyên tắc cơ bản của KTNB,

Điều 5 Nghị định 05 qui định rõ về: Tính

độc lập, tính khách quan, tính tuân thủ pháp

luật và chịu trách nhiệm trước pháp luật.

Tóm lại, Nghị định 05 đã qui định những

điều cơ bản nhất về tiêu chuẩn kiểm toán

viên và người phụ trách KTNB, được đánh

giá là sát với chuẩn mực quốc tế (PWC,

2019). Ngoài ra, Bộ Tài chính đã ban hành

một thông tư hướng dẫn riêng (Thông tư

08), làm rõ về Chuẩn mực KTNB Việt Nam

và các nguyên tắc đạo đức nghề nghiệp

KTNB.

Phương pháp KTNB theo định hướng rủi

ro trước đây chưa được nêu cụ thể tại một

văn bản pháp lý nào của Việt Nam (ngoại

trừ các ngành có qui định riêng như Ngân

hàng, Bảo hiểm, Chứng khoán). Nghị định

05 dành một điều khoản (Điều 13) qui định

như sau:

“1. Phương pháp thực hiện KTNB là phương

pháp kiểm toán “định hướng theo rủi ro”,

ưu tiên tập trung nguồn lực để kiểm toán các

đơn vị, bộ phận, quy trình được đánh giá có

mức độ rủi ro cao.

2. Kế hoạch KTNB phải được xây dựng dựa

trên kết quả đánh giá rủi ro và phải được cập

nhật, thay đổi, điều chỉnh phù hợp với các

diễn biến, thay đổi trong hoạt động của đơn

vị và sự thay đổi của các rủi ro kèm theo”.

Như vậy, phương pháp KTNB theo định

hướng rủi ro yêu cầu KTNB dựa trên rủi ro

để xác định phạm vi (đối tượng) kiểm toán

ngay từ khâu lập kế hoạch kiểm toán. Qui

trình, bộ phận nào không được đánh giá có

rủi ro cao thì không kiểm toán hoặc chỉ kiểm

toán nếu còn nguồn lực, và chỉ báo cáo kết

quả kiểm toán đối với khu vực rủi ro cao.

Qui định tại Nghị định 05 về phương pháp

thực hiện KTNB “định hướng theo rủi ro”

được đánh giá đã hoàn toàn sát với chuẩn

mực KTNB của IIA (PWC, 2019).

Theo cách tiếp cận truyền thống, qui mô,

phạm vi kiểm toán không được xác định

dựa trên rủi ro mà dựa trên việc kiểm tra

toàn bộ các đơn vị nghiệp vụ của tổ chức,

cũng như kiểm toán theo chức năng, qui

trình hoạt động của tổ chức, hoặc bao quát

hết các chức năng kiểm toán như kiểm toán

báo cáo tài chính, tính tuân thủ và hiệu quả.

Do đó, cuộc KTNB thường không hiệu quả,

do kiểm toán dàn trải, thiếu sự tập trung và

hao tốn nguồn lực. Trong khi phương pháp

KTNB theo định hướng rủi ro đòi hỏi bắt

đầu ngay từ khi lập kế hoạch kiểm toán, cần

xác định qui trình/đơn vị nào có mức độ rủi

ro cao để xác định phạm vi kiểm toán.

Để phát huy vai trò của KTNB trong tổ

chức, các đơn vị, DN cần xác định rõ hình

thức tổ chức KTNB là một chức năng hay

một bộ phận, và cần xác định được vị trí

của KTNB trong cơ cấu tổ chức nhằm bảo

đảm tính độc lập cao nhất. Đồng thời, tính

độc lập của KTNB cần được thể hiện thông

qua quy chế hoặc điều lệ KTNB. Trong

trường hợp tối ưu, các kiểm toán viên nội

bộ cần phải chịu trách nhiệm trước người

điều hành cao nhất.

3.2. Về phương pháp kiểm toán theo định

hướng rủi ro

Số 227- Tháng 4. 2021- Tạp chí Khoa học & Đào tạo Ngân hàng

71

Một số lưu ý áp dụng Nghị định 05 về kiểm toán nội bộ tại Việt Nam

Đồng thời, một điểm khác biệt nữa giữa

phương pháp tiếp cận định hướng rủi ro với

cách tiếp cận truyền thống là ở chỗ, phương

pháp định hướng rủi ro không xuất phát từ

các thủ tục kiểm soát, mà xuất phát từ mục

tiêu của tổ chức và các rủi ro ảnh hưởng

tới mục tiêu đặt ra, từ đó đánh giá các hoạt

động kiểm soát nhằm quản lý các rủi ro

đó, từ chỗ đánh giá liệu các thủ tục kiểm

soát có đầy đủ và hiệu lực hay không sang

rủi ro được kiểm soát tới mức độ nào. Đây

là phương pháp tiếp cận phù hợp với hoạt

động của các DN trong môi trường hiện

nay. Trong điều kiện môi trường kinh tế vĩ

mô có nhiều biến động, các sản phẩm dịch

vụ mới liên tục được phát triển, nếu KTNB

chỉ quan tâm tới bản thân các thủ tục kiểm

soát mà không chú trọng đánh giá rủi ro

thường xuyên thì có thể sẽ không nhận biết

được các thay đổi từ môi trường hoạt động

và không kịp thời nhận biết sự lỗi thời của

các hoạt động kiểm soát.

hiện theo các văn bản riêng của ngành, tuy

nhiên được dựa trên định hướng nhằm bảo

đảm bao quát các rủi ro. Ví dụ, tại Điều 70

của Thông tư 13/2018/TT-NHNN quy định

về hệ thống kiểm soát nội bộ của ngân hàng

thương mại, chi nhánh ngân hàng nước

ngoài, việc lập kế hoạch KTNB phải đảm

bảo đáp ứng:

“a) Nguyên tắc định hướng theo rủi ro: Các

hoạt động, quy trình, bộ phận phải được

đánh giá mức độ rủi ro (cao, trung bình và

thấp) theo quy định nội bộ của Ban kiểm

soát. Các hoạt động, quy trình, bộ phận có

mức độ rủi ro cao được tập trung nguồn

lực, ưu tiên thực hiện kiểm toán trước và

được kiểm toán ít nhất mỗi năm một lần;

b) Đảm bảo tính toàn diện: Các hoạt động,

quy trình, bộ phận đều phải được KTNB.

Các hoạt động, quy trình, bộ phận có mức

độ trọng yếu theo quy định nội bộ của Ban

kiểm soát phải được được kiểm toán ít nhất

mỗi năm một lần;…”

Cách thức thực hiện kiểm toán định hướng

rủi ro của KTNB có thể khác nhau phụ

thuộc vào trình độ phát triển của qui trình

quản lý rủi ro hiện tại của tổ chức. Tại các

tổ chức đã xây dựng được những qui trình

quản lý rủi ro đầy đủ, KTNB dựa vào các

đánh giá rủi ro hiện có của tổ chức để xây

dựng kế hoạch kiểm toán. Ngược lại, nếu

bản thân tổ chức chưa xây dựng được các

qui trình quản lý rủi ro đầy đủ, KTNB có

thể thực hiện các đánh giá của bản thân

kiểm toán viên với sự tham gia của ban

quản lý tổ chức/đơn vị được kiểm toán để

làm cơ sở xác định các thủ tục kiểm toán

cần thiết. Tại các tổ chức này, KTNB có

thể thực hiện chức năng tư vấn cho tổ chức

trong việc xây dựng qui trình quản lý rủi

ro, bao gồm nhận dạng, đo lường và quản

lý rủi ro phù hợp.

Các loại rủi ro trong một tổ chức gồm rủi ro

chiến lược, rủi ro hoạt động, rủi ro tài chính

và rủi ro tuân thủ. Để xây dựng phương

pháp KTNB theo định hướng rủi ro, tổ

chức thiết lập bộ phận KTNB cần quan tâm

tới công tác đào tạo về phương pháp xác

định và đánh giá rủi ro, phương pháp luận

về quản lý rủi ro. Đồng thời, bản thân tổ

chức cần xây dựng chiến lược quản trị rủi

ro phù hợp với chiến lược hoạt động; xây

dựng danh mục rủi ro toàn tổ chức và thực

hiện đánh giá rủi ro định kỳ; phối kết hợp

hiệu quả giữa quản lý rủi ro và KTNB; xây

dựng chiến lược KTNB, kế hoạch KTNB

và chương trình KTNB dựa trên rủi ro.

4. Kết luận

Qui định về phạm vi và phương pháp KTNB

đối với các lĩnh vực ngành nghề như ngân

hàng, bảo hiểm, chứng khoán được thực

Để quản trị tổ chức hiệu quả, vai trò của

KTNB là quan trọng nhờ tính độc lập,

khách quan và chuyên nghiệp trong việc

Tạp chí Khoa học & Đào tạo Ngân hàng- Số 227- Tháng 4. 2021

72

MẠN ĐÌNH

đưa ra ý kiến bảo đảm và tư vấn về qui trình

quản trị, quản lý rủi ro và kiểm soát. KTNB

đối với các tổ chức, DN Việt Nam là vấn đề

khá mới, sự ra đời của Nghị định đã đánh

dấu sự nhận thức quan trọng về KTNB.

Qui định bắt buộc KTNB đối với một số tổ

chức, cơ quan Nhà nước, đơn vị sự nghiệp

và khối DN, trước hết tập trung vào khối

công ty niêm yết và DN mà Nhà nước sở

hữu vốn từ 50% trở lên hoạt động theo mô

hình công ty mẹ- con, là những bước đi cần

thiết nhằm tăng cường năng lực quản trị

của tổ chức, qua đó giúp nền kinh tế phát

triển bền vững. Các tổ chức cần nhận thức

và hiểu đúng về tầm quan trọng của KTNB,

từ đó xác lập vị trí KTNB trong tổ chức,

đào tạo con người và giao quyền thực hiện

và báo cáo KTNB hiệu quả, đúng với mục

tiêu đặt ra đối với bộ phận KTNB.

Bài viết dừng ở tổng quan các vấn đề liên

quan đến Nghị định 05. Hướng nghiên cứu

tiếp theo cần đánh giá tính hiệu lực và hiệu

quả của Nghị định 05 sau khi được áp dụng

tại các tổ chức trong thời gian tới.■

Tài liệu tham khảo

Bộ Tài chính (2012), Thông tư số 212/2012/TT-BTC của Bộ Tài chính ngày 5/12/2012, hướng dẫn về thành lập, tổ chức

và hoạt động công ty quản lý quỹ

Bộ Tài chính (2020), Quy chế mẫu Số 67/2020/TT-BTC về kiểm toán nội bộ, ban hành ngày 10/7/2020.

Bộ Tài chính (2021), Thông tư 08/2021/TT-BTC của Bộ Tài chính ban hành ngày 25/01/2021, qui định về Chuẩn mực

KTNB Việt Nam và các nguyên tắc đạo đức nghề nghiệp KTNB.

Đặng Thị Hoàng Liên, Kiểm toán nội bộ tại một số nước OECD, http://www.khoahockiemtoan.vn/177-1-ndt/kiem-toan-

noi-bo-tai-1-so-nuoc-oecd.sav, truy cập ngày 11/3/2021.

Chính phủ (2016), Nghị định số 73/2016/NĐ-CP của Chính phủ ban hành ngày 01/7/2016, quy định chi tiết thi hành

luật kinh doanh bảo hiểm và luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Kinh doanh bảo hiểm

Chính phủ (2016), Nghị định 145/2016/NĐ-CP của Chính phủ ban hành ngày 01/11/2016, có hiệu lực thi hành từ

ngày 15/12/2016, sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 108/2013/NĐ-CP của Chính phủ ban hành ngày

23/9/2013, quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực chứng khoán và thị trường chứng khoán.

Chính phủ (2018), Nghị định 41/2018/NĐ-CP vủa Thủ tướng Chính phủ ban hành ngày 12/3/2018, có hiệu lực thi hành

01/5/2018, quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực kế toán, kiểm toán độc lập.

Chính phủ (2019), Nghị định 05/2019/NĐ-CP về KTNB, ban hành ngày 22/01/2019, có hiệu lực thi hành từ ngày

01/4/2021.

IIA (2017), Khung Chuẩn mực quốc tế về hành nghề KTNB chuyên nghiệp do Hiệp hội KTNB Hoa Kỳ phát hành và có

hiệu lực từ tháng 01/2017.

Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (2018), Thông tư 13/2018/TT-NHNN quy định về hệ thống kiểm soát nội bộ của ngân

hàng thương mại, chi nhánh ngân hàng nước ngoài, ban hành ngày 18/5/2018.

PwC (2019), Bản tin PwC Việt Nam: Kiểm toán nội bộ Nghị định hướng tới thông lệ quốc tế, https://www.pwc.com/

vn/vn/publications/2019/ban_tin_kiem_toan_noi_bo_nghi_dinh_05_nhung_luu_y_quan_trong.pdf, truy cập ngày

12/12/2020

Quốc hội (2015), Luật Kế toán 88/2015/QH13 ngày 20/11/2015.

Số 227- Tháng 4. 2021- Tạp chí Khoa học & Đào tạo Ngân hàng

73