Một góc nhìn về thực tiễn phản biện xã hội tại Việt Nam hiện nay
NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT
MỘT GÓC NHÌN VỀ THỰC TIỄN PHẢN BIỆN XÃ HỘI
TẠI VIỆT NAM HIỆN NAY
Lê Thị Thiều Hoa*
* ThS. Trưởng ban, Viện Khoa học pháp lý, Bộ Tư pháp
Thông tin bài viết:
Tóm tắt:
Ở nước ta hiện nay, phản biện xã hội được xem là công cụ, kênh thông
tin quan trọng và không thể thiếu trong phát huy dân chủ, tăng cường
đồng thuận xã hội. Trong phạm vi bài viết này, tác giả phân tích, đánh giá
một số vấn đề thực tiễn phản biện xã hội tại Việt Nam và đưa ra một số
khuyến nghị nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động này trong thời gian tới.
Từ khóa: Phản biện xã hội, dân
chủ, quyền con người.
Lịch sử bài viết:
Nhận bài
Biên tập
Duyệt bài
: 10/12/2020
: 22/12/2020
: 26/12/2020
Abstract:
Article Infomation:
In our country, social criticism is considered an important and
indispensable tool, a channel to promote democracy and strengthen
social consensus. Under the scope of this article, the author provides
an analysis and assessment of a number of practical issues of social
criticism in Vietnam and also provides recommendations to improve the
effectiveness of this activity in the coming time.
Keywords: Social criticism;
democracy; human right.
Article History:
Received
Edited
: 10 Dec. 2020
: 22 Dec. 2020
: 26 Dec. 2020
Approved
1. Một số đánh giá về thực tiễn phản biện
xã hội tại Việt Nam
trong việc thay đổi nhận thức của cơ quan
quản lý, cơ quan hoạch định chính sách
về vai trò của hoạt động phản biện xã hội
(PBXH). Trên thực tế những năm trước đây
cho thấy, ý kiến của người dân không có tác
động, ảnh hưởng nhiều đến việc hoạch định,
ban hành chính sách thì gần đây, PBXH đã
có tác động tích cực tới việc thay đổi, điều
chỉnh, thậm chí tạm hoãn hay ngừng thực
hiện một chính sách. Kết quả đó xuất phát từ
nhiều yếu tố khác nhau; trong đó, không thể
không ghi nhận sự nỗ lực thay đổi từ cả phía
các chủ thể thực hiện phản biện và các chủ
thể hoạch định, ban hành chính sách - đối
Trong những năm gần đây, người dân
bắt đầu quan tâm hơn đến việc thể hiện quan
điểm, ý kiến của mình bằng các con đường
chính thức hoặc phi chính thức, bằng hình
thức trực tiếp (phát biểu ý kiến, viết bài phản
biện, tạo dư luận xã hội…) hoặc gián tiếp
thông qua việc đại biểu nhân dân tiếp xúc
cử tri, các cuộc thăm dò ý kiến, việc gửi các
văn bản, kiến nghị thông qua các tổ chức đại
diện, báo chí, truyền thông và thậm chí thông
qua các hình thức vận động chính sách…
Điều này đã tạo ra một hiệu ứng không nhỏ
32
Số 03 + 04 (427 + 428) - T2/2021
NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT
tượng tiếp nhận PBXH. Có thể khái quát một
số điểm nhấn đáng ghi nhận trong hoạt động
PBXH như sau:
hội nghị PBXH; gửi dự thảo văn bản được
PBXH đến các cơ quan, tổ chức, cá nhân có
liên quan để lấy ý kiến; tổ chức đối thoại trực
tiếp giữa MTTQ Việt Nam với cơ quan, tổ
chức có văn bản được PBXH1.
Thứ nhất, hoạt động PBXH ngày càng
thu hút được sự tham gia rộng rãi của các
chủ thể trong vai trò thực hiện PBXH; các
chủ thể phản biện thực hiện việc PBXH ngày
càng rõ nét và chuyên nghiệp.
Các tổ chức xã hội khác, ngoài việc
thực hiện phản biện, góp ý kiến vào các dự
thảo, chính sách theo yêu cầu của cơ quan, tổ
chức có chính sách, dự thảo được phản biện,
còn tích cực thực hiện PBXH thông qua việc
chủ động tổ chức các buổi hội thảo, tọa đàm
lấy ý kiến chuyên gia, nhà khoa học hay các
thành viên của tổ chức về các vấn đề trong
xây dựng chính sách có liên quan đến lợi ích
của tổ chức mình hoặc các lợi ích chung của
cộng đồng. Bên cạnh đó, các tổ chức xã hội
cũng chủ động tìm hiểu, phát hiện các chính
sách, chương trình, dự án, đề án của Nhà
nước có ảnh hưởng lớn đến đời sống xã hội,
đến môi trường hành nghề của hội viên để đề
xuất ý kiến tư vấn, phản biện với các cơ quan
có thẩm quyền.
Có thể thấy, hoạt động PBXH đã thu
hút được sự tham gia của rất nhiều các chủ
thể khác nhau trong xã hội. Trước đây, hoạt
động tham gia ý kiến về chính sách, pháp
luật dường như chỉ gói gọn trong phạm vi
của các cơ quan nhà nước, các chuyên gia,
nhà khoa học chỉ tham gia khi được cơ quan
nhà nước mời. Hiện nay, với việc mở rộng
dân chủ, phát huy quyền làm chủ của Nhân
dân, thông tin được công khai một cách rộng
rãi, truyền thông báo chí ngày càng cởi mở
và dân chủ, các vấn đề liên quan đến xây
dựng chính sách, pháp luật ngày càng thu hút
được sự quan tâm của cộng đồng xã hội. Đặc
biệt, với sự bùng nổ của mạng internet và các
thiết bị công nghệ, thông tin được công khai,
lan truyền nhanh chóng đã tạo điều kiện rất
thuận lợi cho các chủ thể tham gia PBXH
ngày càng chủ động và mạnh mẽ hơn.
Bên cạnh đó, nhiều tổ chức cũng đã
sử dụng hình thức đăng tải các dự thảo văn
bản quy phạm pháp luật trên website của tổ
chức để tập hợp ý kiến phản biện của các
đối tượng thuộc thành viên tổ chức mình. Ví
dụ, Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt
Nam (VCCI) có thể lấy ý kiến các doanh
nghiệp, hiệp hội doanh nghiệp đối với các dự
thảo văn bản quy phạm pháp luật mà VCCI
được hỏi ý kiến trên website của VCCI
(Vibonline). Tại trang này, VCCI mở mục
Diễn đàn thảo luận về từng dự án luật, dự
thảo văn bản quy phạm pháp luật, trong đó
không chỉ đăng tải ý kiến của các đối tượng
được lấy ý kiến mà còn tập hợp các bài viết,
bài phát biểu của các chuyên gia, các luật sư,
các nhà hoạt động thực tiễn về các vấn đề
trong dự thảo.
Thứ hai, hình thức PBXH đa dạng,
phong phú, tạo ra nhiều diễn đàn trao đổi,
thảo luận, phản biện đa diện, đa chiều, góp
phần tạo nên các hiệu ứng tích cực rộng rãi
trong xã hội.
Với sự phát triển ngày càng đông đảo của
các chủ thể phản biện xã hội, các hình thức
PBXH cũng dần trở nên đa dạng và phong
phú, gợi mở thêm những cách thức phản biện
có hiệu quả hơn, bao gồm cả các hình thức
trực tiếp và gián tiếp, cả chính thức và phi
chính thức, cả chủ động và theo yêu cầu.
MTTQ Việt Nam tổ chức các hình
Ngoài ra, PBXH được thực hiện qua
rất nhiều hình thức khác nhau. Đó có thể là
thức PBXH khá bài bản, bao gồm: tổ chức
1. Các hình thức này đã được quy định tại Nghị quyết liên tịch số 403/NQLT-UBTVQH14-CP-
ĐCTUBTWMTTQVN ngày 15/6/2017 của Ủy ban thường vụ Quốc hội, Chính phủ, Đoàn Chủ tịch Ủy ban
Trung ương MTTQ Việt Nam quy định chi tiết các hình thức giám sát, PBXH của MTTQ Việt Nam.
Số 03 + 04 (427 + 428) - T2/2021
33
NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT
các bài viết trình bày quan điểm trong các
diễn đàn hội nghị, hội thảo; tranh luận trực
tiếp bằng lời nói trên các phương tiện truyền
thông; gửi văn bản kiến nghị gửi gián tiếp
thông qua các cơ quan tổ chức hoặc gửi trực
tiếp tới cơ quan xây dựng, ban hành văn bản
(thông qua kênh văn thư, hành chính, trang
thông tin điện tử của cơ quan chủ quản…); tổ
chức các buổi tiếp xúc đối thoại trực tiếp với
cá nhân, tổ chức có thẩm quyền (qua kênh
tiếp xúc cử tri, mạng trực tuyến, các diễn đàn
trao đổi…). Đặc biệt, với sức ảnh hưởng, lan
tỏa rộng tới các lĩnh vực khác nhau của đời
sống xã hội, mạng xã hội cũng được xem là
một diễn đàn mở có thể thu hút và tạo lập dư
luận xã hội một cách nhanh chóng, từ đó tạo
môi trường để các cá nhân có thể thảo luận,
chia sẻ các quan điểm, ý kiến của cá nhân
mình về tất cả mọi vấn đề mà họ quan tâm.
nghị của cộng đồng doanh nghiệp; mặt khác,
báo chí cũng đã tự tiến hành nhiều cuộc điều
tra, nghiên cứu, phỏng vấn các chuyên gia
kinh tế, pháp luật để có được những đề xuất
khoa học nhất, chất lượng nhất chứ không
đơn thuần chỉ phản ánh, đưa tin.
Thứ tư, nội dung PBXH đã thể hiện
được tính khách quan, khoa học và dân chủ.
Đánh giá lại thực tiễn hoạt động PBXH
trong thời gian qua cho thấy, các PBXH
ngày càng thể hiện được tính khách quan,
khoa học và dân chủ trong nội dung phản
biện. PBXH có thể diễn ra trong bất kỳ giai
đoạn nào của quá trình hoạch định, ban
hành chính sách, thậm chí ngay cả khi chính
sách chưa được hình thành rõ nét mà có thể
mới chỉ là ý tưởng ban đầu nhưng nếu phát
hiện thấy có vấn đề thì cũng có thể ngay lập
tức hình thành PBXH. Cũng có trường hợp,
sau nhiều năm thực thi pháp luật, dư luận
xã hội mới lên tiếng, các nhóm khác nhau
trong xã hội mới nêu vấn đề và thu hút sự
tham gia đông đảo của các tầng lớp trong
xã hội, tạo diễn đàn để cùng PBXH đối với
vấn đề đó3.
Thứ ba, báo chí, truyền thông cũng
đóng góp nhiều hình thức phản biện ngày
càng phong phú và đa dạng, thông qua việc
dành thời lượng, chuyên trang, chuyên mục
đặc biệt để góp ý phản biện xây dựng hoàn
thiện chính sách, pháp luật.
Thông qua phản biện trên báo chí, nhiều
chính sách, pháp luật đã được điều chỉnh kịp
thời, tránh được những hệ quả nghiêm trọng,
đặc biệt là các chính sách có ảnh hưởng lớn
đến người dân, doanh nghiệp2.
Ý kiến phản biện đã ngày một thể hiện
được tính khoa học, đa diện, đa chiều, góp
phần không nhỏ vào việc hình thành và hoàn
thiện nội dung chính sách, các quy định của
dự án, dự thảo văn bản pháp luật. Khi phản
biện, chủ thể phản biện còn nêu được cả
những vấn đề mà trong quá trình xây dựng
chính sách, quy định chưa xác định được là
có ảnh hưởng, tác động tới cộng đồng hoặc
nhóm đối tượng cụ thể, qua đó giúp cho cơ
quan tiếp nhận phản biện có được nhận thức
toàn diện, bổ sung những thông tin đa chiều
cho quá trình xây dựng, soạn thảo, chỉnh lý,
Thực tế nhiều năm qua cho thấy, thông
qua báo chí, những ý kiến của doanh nghiệp,
người dân đã được Nhà nước tiếp thu thông
qua việc sửa đổi, bổ sung hoặc xây dựng
mới chính sách, pháp luật nhằm tạo thuận
lợi cho doanh nghiệp phát triển lành mạnh,
tạo môi trường kinh doanh cạnh tranh bình
đẳng. Một mặt, báo chí phản ánh các kiến
ung-20200501134856393.htm.
3. Dự thảo thông tư quy chế công tác học sinh, sinh viên đối với các ngành đào tạo giáo viên trình độ cao đẳng,
trung cấp vừa được đăng tải lấy ý kiến đã gây ra phản ứng bức xúc trong dư luận xã hội vì quy định sinh viên
hoạt động mại dâm đến lần thứ tư sẽ bị buộc thôi học. Điều đáng nói là quy định này đã tồn tại trong Thông
tư số 10 về quy chế công tác sinh viên đối với chương trình đào tạo đại học hệ chính quy được ban hành từ
năm 2016.
34
Số 03 + 04 (427 + 428) - T2/2021
NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT
hoàn thiện nội dung chính sách hoặc quy
định trong dự án, dự thảo văn bản pháp luật.
Bên cạnh những kết quả đã đạt được,
hoạt động PBXH vẫn còn bộc lộ một số bất
cập, hạn chế như sau:
Thứ năm, PBXH đã góp phần nâng cao
ý thức, trách nhiệm của cơ quan, người có
thẩm quyền xây dựng, ban hành chính sách
trong quá trình xây dựng, ban hành văn bản
pháp luật cũng như nâng cao nhận thức, hiểu
biết của người dân.
Thứ nhất, hoạt động PBXH hiện nay
đôi khi còn hình thức, thiếu tính chủ động,
kịp thời.
Trong một số trường hợp, sự tham gia
của các tổ chức xã hội còn thụ động4, nêu
ý kiến một cách dè dặt, chưa mạnh dạn
phản biện mạnh mẽ ngay cả khi vấn đề đó
ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của các
thành viên tổ chức mình. Các buổi PBXH do
MTTQ Việt Nam thực hiện cho đến nay vẫn
chưa thực sự rõ nét; số buổi PBXH còn ít kể
cả ở trung ương và địa phương. Tiếng nói
của MTTQ sau các cuộc phản biện chưa đủ
mạnh mẽ để làm thay đổi căn bản các chính
sách thực sự có vấn đề đã được phản biện.
Quá trình thực hiện phản biện vẫn còn gặp
nhiều khó khăn, vướng mắc trong lựa chọn
nội dung phản biện, nguồn nhân lực, kinh phí
trong quá trình phản biện, nhất là tại các địa
phương. Trong 3 hình thức PBXH, MTTQ
mới chỉ chú trọng thực hiện hình thức hội
nghị phản biện. Việc gửi dự thảo văn bản
được phản biện xã hội đến cơ quan, tổ chức,
cá nhân liên quan và tổ chức đối thoại trực
tiếp giữa MTTQ Việt Nam với cơ quan, tổ
chức có văn bản được PBXH cũng chưa thực
sự có hiệu quả5.
Thực tiễn PBXH cho thấy, mặc dù chất
lượng hoạt động xây dựng pháp luật của
nước ta vẫn còn nhiều vấn đề cần phải đặt
ra, nhưng khả năng lắng nghe tiếng nói của
người dân, sự phản hồi thông tin từ phía cơ
quan quản lý nhà nước đã có sự chuyển biến
đáng kể. Điều này cho thấy nguyện vọng của
người dân, ý kiến của các chuyên gia, các
đối tượng chịu sự tác động trực tiếp đã có
tác động tích cực đối với các nhà hoạch định
chính sách.
Mặt khác, chính sự tác động mạnh mẽ
của PBXH đối với hoạt động xây dựng pháp
luật đòi hỏi các chủ thể tiếp nhận phản biện
cũng cần phải nghiêm túc hơn trong việc xây
dựng chính sách, pháp luật để bảo đảm chất
lượng của các văn bản.
Đối với người dân, khi tham gia vào các
diễn đàn xã hội, họ cũng chịu ảnh hưởng, tác
động về mặt nhận thức mà PBXH mang lại.
Đồng thời, thông qua tần suất các PBXH, có
thể đánh giá được vấn đề chính sách nào là
thiết thực, thu hút được sự quan tâm của đông
đảo công chúng, qua đó nhận thức, hiểu biết
pháp luật của người dân dần được nâng cao.
Hoạt động tư vấn, phản biện xã hội của
Liên hiệp các tổ chức khoa học kỹ thuật Việt
Nam (VUSTA) chưa thực sự đồng đều, hiệu
quả; một số nhà khoa học còn e ngại, nể
mục đích hướng tới việc kiểm soát an toàn, chất lượng thép không gỉ được sản xuất và kinh doanh tại Việt
Nam. Quá trình xây dựng Quy chuẩn này tuân thủ quy định của pháp luật về tiêu chuẩn và quy chuẩn kỹ thuật,
theo đó dự thảo quy chuẩn này đã được gửi lấy ý kiến Hiệp hội Thép Việt Nam, một số doanh nghiệp, cơ quan
quản lý và được đăng tải trên Cổng thông tin điện tử của Bộ Khoa học và Công nghệ để lấy ý kiến góp ý là
60 ngày. Tuy nhiên, thực tế các doanh nghiệp chỉ quan tâm để Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia QCVN20:2019/
nghechinh-thuc-go-kho-cho-doanh-nghiep-thep-khong-gi-moy2e6v74p.
5. Xem Ngô Sách Thực (2019), Thực trạng, những vấn đề đặt ra hiện nay trong hoạt động phản biện xã hội của
MTTQ Việt Nam, http://tapchimattran.vn/nghien-cuu/thuc-trang-nhung-van-de-dat-ra-hien-nay-trong-hoat-
dong-phan-bien-xa-hoi-cua-mttq-viet-nam-22241.html, ngày đăng tải: 18/3/2019, ngày truy cập 26/01/2020.
Số 03 + 04 (427 + 428) - T2/2021
35
NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT
nang, do vậy đôi khi tiếng nói phản biện còn
chưa mạnh mẽ6. Hoạt động tư vấn, phản biện
xã hội ở một số liên hiệp hội địa phương, hội
thành viên còn yếu về chất lượng, thiếu tính
thuyết phục7.
Tình trạng chung hiện nay tại các tổ
chức thực hiện PBXH là thiếu các chuyên
gia nghiên cứu độc lập và các nghiên cứu đủ
sức thuyết phục để có thể tác động tích cực
đối với đối tượng chịu sự PBXH. Đó phải là
những người có trình độ chuyên môn cao, có
bản lĩnh, tâm huyết, dám vượt qua những
khó khăn, bất cập của cơ chế để kiên trì bảo
vệ các quan điểm phản biện đúng đắn của
mình. Hiện nay, đội ngũ cán bộ ở MTTQ,
các tổ chức chính trị - xã hội đảm nhận công
tác này còn mỏng, thiếu kinh nghiệm; một bộ
phận cán bộ thiếu nhiệt huyết với công việc,
còn có tâm lý ngại va chạm, nên ảnh hưởng
lớn tới chất lượng PBXH. Ở địa phương, hệ
thống tổ chức tư vấn hoạt động không rõ nét.
Thứ hai, chất lượng một số ý kiến
PBXH chưa thật sự khoa học gây ảnh hưởng
đến quá trình xây dựng chính sách, pháp luật.
Chất lượng của PBXH phụ thuộc phần
lớn vào trình độ hiểu biết của chủ thể PBXH.
Sự hiểu biết nhiều hay ít, sâu sắc hay không
sâu sắc sẽ quyết định sự đánh giá đúng hay
sai của chủ thể PBXH đối với vấn đề, sự
kiện, hiện tượng đó. Chính vì vậy, không
phải lúc nào PBXH cũng đúng. Trên thực
tế, có không ít trường hợp chủ thể PBXH
do chưa hiểu rõ các quy định của pháp luật,
thiếu thông tin nên dẫn đến tình trạng chạy
theo dư luận, phản biện chưa thật sự khách
quan, khoa học8.
Chất lượng đóng góp ý kiến, phản biện
của các hiệp hội doanh nghiệp vẫn chưa thực
sự đáp ứng được yêu cầu đòi hỏi của cộng
đồng doanh nghiệp; các kiến nghị, đề xuất
có tính dự báo về những vấn đề lớn trong hội
nhập, phát triển kinh tế và phát triển doanh
nghiệp còn hạn chế.
Hiện nay, báo chí được đánh giá có vai trò
quan trọng là cầu nối giữa Nhà nước và người
dân cũng như giữa chính sách và cuộc sống.
Tuy nhiên, có trường hợp hoạt động phản biện
của báo chí còn chủ quan, thiếu cơ sở khoa
học “theo tin đồn” đã dẫn đến hậu quả không
tốt cho chính trị và kinh tế, xã hội9. Đặc biệt,
với sự xuất hiện của mạng xã hội (Facebook,
Youtube) làm cho thông tin phát triển và phát
tán một cách khó kiểm soát với những nguồn
tin không chính thống, thiếu chính xác. Điều
này đã đặt ra cho hoạt động truyền thông báo
chí nhiều vấn đề cần giải quyết trong việc
hình thành và thể hiện PBXH.
Có nhiều nguyên nhân cho những bất
cập, tồn tại trên, trong đó có thể khái quát
một số nguyên nhân chính như sau:
Thứ nhất, thiếu sự nhận thức đầy đủ từ
cơ quan nhà nước cũng như từ người dân về
hoạt động PBXH: Là chủ thể tiếp nhận phản
biện nhưng nhiều khi cơ quan nhà nước, cá
nhân có thẩm quyền lại chưa coi trọng phản
biện, ngại sự phản biện; vẫn còn tâm lý cho
rằng phản biện là luôn tìm ra những cái sai,
thiếu sót và coi đó là đụng chạm, “soi mói”,
“vạch lá tìm sâu”, thậm chí là chống đối,
phản kháng… Cơ quan nhà nước vẫn xem
công việc quản lý là công việc của Nhà nước
Thứ tư, năng lực PBXH của các chủ thể
vẫn còn hạn chế.
cang-phat-trien-608, truy cập ngày 03/02/2021.
7. Phan Việt Phong, Ngô Đình Sáng, Tập hợp, phát huy vai trò đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ,
nghe-131250, truy cập ngày 26/01/2021.
9. Xem thêm: Nguyễn Văn Minh, “Chức năng phản biện xã hội của báo chỉ ở Việt Nam hiện nay”, Luận án
TSKHCT, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, Hà nội 2014, tr. 127.
36
Số 03 + 04 (427 + 428) - T2/2021
NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT
2. Một số khuyến nghị nhằm nâng cao
hiệu quả phản biện xã hội ở Việt Nam
mà chưa có nhận thức đúng đắn về vai trò
của công dân trong việc tham gia quản lý
nhà nước. Một bộ phận không nhỏ người dân
trong xã hội thờ ơ, không quan tâm đến việc
tham gia thực hiện PBXH. Sự thờ ơ của đa
số nhân dân đối với các công việc của Nhà
nước do nhiều lý do rất khác nhau. Cũng có
những người tâm huyết, nhưng mất lòng tin
khi ý kiến đóng góp không được phản hồi
hoặc do các hình thức tổ chức lấy ý kiến quá
hình thức.
Thứ nhất, ghi nhận PBXH trong Hiến
pháp như một quyền công dân.
Hiến pháp năm 2013 mới chỉ quy định
PBXH dưới góc độ là một chức năng của
MTTQ Việt Nam mà chưa xem đó là một
quyền dân chủ trực tiếp của công dân được
thực hiện trên cơ sở quyền tự do ngôn luận.
PBXH phải được xem là quyền bày tỏ ý kiến
một cách có hệ thống và có cơ sở khoa học,
là hình thức phát triển cao nhất xuất phát từ
quyền tham gia đóng góp ý kiến của công
dân vào các hoạt động của Nhà nước. Chính
vì vậy, cần ghi nhận PBXH như một hình
thức thực hiện quyền tham gia quản lý nhà
nước và xã hội của công dân.
Thứ hai, sự thiếu vắng một thể chế
pháp lý đồng bộ gây ảnh hưởng nhất định
đến chất lượng, hiệu quả của hoạt động
phản biện xã hội.
Hiện nay, các quy định của pháp luật
liên quan đến phản biện xã hội còn nằm rải
rác trong nhiều văn bản với mức độ ghi nhận
khác nhau, từ Hiến pháp, các đạo luật về tổ
chức bộ máy, các đạo luật chuyên ngành cho
đến các văn bản hướng dẫn thi hành. Quy
định về chủ thể, đối tượng, nội dung, hình
thức PBXH cũng chưa đồng bộ, thống nhất.
Thứ hai, ban hành Luật về PBXH và
hoàn thiện một số văn bản pháp luật có
liên quan.
Để khắc phục bất cập trong các quy định
hiện hành về PBXH, chúng tôi cho rằng, cần
ban hành Luật PBXH. Luật cần quy định rõ
những vấn đề sau: chủ thể, đối tượng phản
biện, hình thức, nội dung, trình tự thủ tục tiến
hành hoạt động phản biện, các điều kiện bảo
đảm; quyền, nghĩa vụ của chủ thể PBXH;
trách nhiệm của cơ quan nhà nước - chủ thể
chịu phản biện trong việc cung cấp thông tin
liên quan đến các vấn đề được phản biện, tạo
điều kiện để các ý kiến phản biện đều có thể
được truyền đạt đến cơ quan nhà nước; cơ
chế tiếp nhận và phản hồi kết quả tiếp thu đối
với các ý kiến PBXH…
Thứ ba, kiến thức pháp luật của người
dân còn hạn chế, ảnh hưởng của truyền
thống văn hóa đang là một thách thức lớn đặt
ra hiện nay cho hoạt động PBXH.
Xét một cách tổng thể, kiến thức và
sự hiểu biết về pháp luật của người dân nói
chung còn hạn chế; người dân nhìn nhận,
đánh giá vấn đề bằng “bản năng” chứ không
có những kiến thức, lý lẽ, lập luận khoa học,
hợp lý. Một yếu tố có ảnh hưởng không nhỏ
đến hoạt động PBXH hiện nay là vấn đề văn
hoá ứng xử của người Việt Nam: tư duy trọng
tình, lối sống “dĩ hòa vi quý”, e ngại xung
đột một khi quyền lợi của chính mình chưa
bị ảnh hưởng. Tranh luận chưa trở thành một
nét văn hóa trong PBXH tại Việt Nam. Mặt
khác, xu hướng lấy số đông làm chuẩn, coi
chân lý thuộc về số đông cũng có ảnh hưởng
mạnh mẽ đến chất lượng, hiệu quả PBXH10.
Ngoài ra, nhằm tạo công cụ, môi
trường thúc đẩy PBXH, cần ban hành mới
hoặc sửa đổi một số luật như: Luật về Hội,
Luật Dân chủ cơ sở, Luật Tiếp cận thông
tin, Luật Báo chí...
Thứ ba, tổ chức thực hiện có hiệu quả các
quy định của pháp luật hiện hành về lấy ý kiến
người dân trong quá trình xây dựng pháp luật.
giai-ma/tinh-cach-di-biet-cua-nguoi-viet-thieu-van-hoa-tranh-luan- 269959.html, truy cập ngày 04/01/2020.
Số 03 + 04 (427 + 428) - T2/2021
37
NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT
Để hoạt động PBXH thực chất và hiệu
quả, trong quá trình thực thi Luật Ban hành
văn bản quy phạm pháp luật, các cơ quan
có trách nhiệm xây dựng pháp luật khi thực
hiện việc lấy ý kiến nhân dân nói chung, các
đối tượng cụ thể nói riêng, cần phải bảo đảm:
khai và kịp thời trên chính các phương tiện,
công cụ nhận ý kiến tham gia của người dân.
Thứ tư, nâng cao trình độ hiểu biết pháp
luật của người dân.
Trong thời gian tới, các cơ quan chức
năng cần phải tăng cường công tác tuyên
truyền, phổ biến giáo dục pháp luật, các chủ
trương, đường lối của Đảng, pháp luật của Nhà
nước thông qua các hình thức tuyên truyền
phù hợp, có hiệu quả để các tầng lớp nhân dân
hiểu, nắm bắt và đồng thuận, ủng hộ; cũng như
để động viên, khích lệ nhân dân không chỉ tích
cực thực hiện, mà còn có khả năng giám sát và
phản biện quá trình thực hiện.
- Các nội dung (ý tưởng xây dựng chính
sách, quy định pháp luật và các vấn đề liên
quan) đưa ra lấy ý kiến phải được thuyết
minh và giải trình rõ ràng về mục đích, quan
điểm, các khía cạnh nội dung, tác động của
chính sách, dự thảo văn bản; nếu có nhiều
nội dung thì phải xác định các nội dung trọng
tâm, trọng điểm, các nội dung có vướng mắc,
các nội dung đụng chạm, liên quan đến lợi
ích của nhiều nhóm đối tượng trong xã hội
và không được bỏ qua trong việc phân tích
sự tác động của chính sách, dự thảo văn bản
đối với các nhóm lợi ích liên quan.
Thứ năm, nâng cao năng lực, bản lĩnh
của chủ thể PBXH.
Thực tiễn hoạt động PBXH thời gian qua
cho thấy, chủ thể PBXH chưa thực sự đủ mạnh
để thực hiện chức năng PBXH. Vì vậy, việc
nâng cao năng lực, bản lĩnh của chủ thể PBXH
có vai trò quyết định đến chất lượng ý kiến,
đánh giá PBXH của các chủ thể. Đối với các
chủ thể PBXH quan trọng, có tầm ảnh hưởng
lớn như MTTQ Việt Nam, VUSTA cần tiếp
tục đổi mới về tổ chức và hoạt động, chú trọng
hơn nữa việc tập hợp các nhà khoa học, các
chuyên gia ở trên các lĩnh vực khác nhau, phát
huy được sức mạnh tổng hợp của các thành
viên vào hoạt động phản biện của mình. Nếu
tiếng nói của mỗi chủ thể chưa đủ mạnh để
thuyết phục hoặc tạo ra sự thay đổi từ phía đối
tượng chịu PBXH thì cần kết hợp, tập trung
sức mạnh của nhiều chủ thể lại, cùng lên tiếng
về một vấn đề. Nếu có cơ chế phối hợp tốt
sẽ đủ sức tạo được dư luận buộc cơ quan nhà
nước, cá nhân có thẩm quyền phải lắng nghe,
có trách nhiệm tiếp thu và giải trình những vấn
đề đã được phản biện. Có như vậy thì mới thực
sự phát huy được sự tham gia của mỗi chủ thể
phản biện vào hoạt động PBXH và PBXH mới
phát huy hết được vai trò tích cực của nó đối
- Mở rộng cơ hội tiếp cận thông tin cho
người dân, công khai thông tin nhiều chiều,
đồng thời khuyến khích người dân chủ động
tìm kiếm thông tin; cần thiết kế và đa dạng
hoá các công cụ cung cấp thông tin, cách thức
công khai thông tin (ví dụ có thể lấy ý kiến
trên các trang mạng xã hội với những câu hỏi
rất đơn giản, dễ hiểu); sử dụng cách thức và
phương pháp phù hợp thu hút sự tham gia
của các đối tượng khác nhau, trong đó đặc
biệt chú trọng huy động sự tham gia của đối
tượng chịu sự tác động trực tiếp của văn bản
và các chuyên gia, các nhà khoa học vào hoạt
động xây dựng chính sách, pháp luật11...
- Tạo ra cơ chế nghe, tiếp thu và phản
hồi ý kiến một cách thường xuyên và có trách
nhiệm; công chúng cũng phải có cơ hội tiếp
cận nguồn thông tin đa chiều, thậm chí khác
biệt hoàn toàn với ý kiến của cơ quan chủ trì
soạn thảo, các nhà lập pháp; các ý kiến phản
biện của người dân phải được cơ quan chủ trì
soạn thảo, nhà lập pháp nghiên cứu cẩn trọng
và có trách nhiệm; việc tiếp thu hay không
tiếp thu phải được giải trình rõ ràng, công
với đời sống chính trị - xã hội của đất nước
11. Xem: Vai trò của các tổ chức xã hội trong quá trình xây dựng pháp luật, nguồn: http://isee.org.vn/vi/blog
/Article/ vai-tro-cua-cac-to-chuc-xa-hoi-trongqua-trinh-xay-dung-phap-luat, ngày 24/8/2014.
38
Số 03 + 04 (427 + 428) - T2/2021
7 trang
20600
Free
Bạn đang xem tài liệu "Một góc nhìn về thực tiễn phản biện xã hội tại Việt Nam hiện nay", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- mot_goc_nhin_ve_thuc_tien_phan_bien_xa_hoi_tai_viet_nam_hien.pdf
