Luận văn Tội hủy hoại rừng theo pháp luật hình sự Việt Nam từ thực tiễn tỉnh Bình Định

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

TRẦN QUỐC VIỆT

TỘI HỦY HOẠI RỪNG THEO PHÁP LUẬT

HÌNH SỰ VIỆT NAM TỪ THỰC TIỄN TỈNH BÌNH ĐỊNH

LUẬN VĂN THẠC SĨ

LUẬT HÌNH SỰ VÀ TỐ TỤNG HÌNH SỰ

HÀ NỘI, năm 2018

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

TRẦN QUỐC VIỆT

TỘI HỦY HOẠI RỪNG THEO PHÁP LUẬT

HÌNH SỰ VIỆT NAM TỪ THỰC TIỄN TỈNH BÌNH ĐỊNH

Ngành: Luật Hình sự và Tố tụng hình sự

Mã số: 8380104

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC

PGS.TS. CAO THỊ OANH

HÀ NỘI, năm 2018

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan Luận văn “Tội hủy hoại rừng theo pháp luật hình sự Việt

Nam từ thực tiễn tỉnh Bình Định” là công trình nghiên cứu riêng của tôi. Các số

liệu, ví dụ và trích dẫn nêu trong Luận văn là trung thực và có nguồn gốc rõ ràng.

Những kết luận khoa học của Luận văn chưa từng được công bố trong bất kỳ công

trình nào khác.

TÁC GIẢ LUẬN VĂN

TRẦN QUỐC VIỆT

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU ....................................................................................................................1

CHƯƠNG 1. NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VIỆT

NAM VỀ TỘI HỦY HOẠI RỪNG..........................................................................7

1.1. Khái niệm và các dấu hiệu pháp lý của tội hủy hoại rừng...............................7

1.2. Phân biệt tội hủy hoại rừng với một số tội phạm khác..................................23

1.3. Quy định của pháp luật hình sự Việt Nam về tội hủy hoại rừng...................28

Tiểu kết Chương 1...................................................................................................34

CHƯƠNG 2. THỰC TIỄN ÁP DỤNG CÁC QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT

HÌNH SỰ VỀ TỘI HỦY HOẠI RỪNG TẠI TỈNH BÌNH ĐỊNH......................35

2.1. Khái quát thực tiễn xử lý vi phạm pháp luật về bảo vệ và phát triển rừng tại

tỉnh Bình Định ......................................................................................................35

2.2. Thực tiễn định tội danh tội hủy hoại rừng tại tỉnh Bình Định.......................41

2.3. Thực tiễn quyết định hình phạt tội hủy hoại rừng tại tỉnh Bình Định ...........53

Tiểu kết Chương 2...................................................................................................61

CHƯƠNG 3. CÁC GIẢI PHÁP BẢO ĐẢM ÁP DỤNG ĐÚNG PHÁP LUẬT

HÌNH SỰ VỀ TỘI HỦY HOẠI RỪNG................................................................62

3.1. Yêu cầu bảo đảm áp dụng đúng quy định pháp luật hình sự của tội hủy hoại

rừng.......................................................................................................................62

3.2. Các giải pháp bảo đảm áp dụng đúng pháp luật hình sự về tội hủy hoại rừng

trong thực tiễn.......................................................................................................65

Tiểu kết Chương 3...................................................................................................76

KẾT LUẬN..............................................................................................................77

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

: Bộ Công an

BCA

BLHS

: Bộ luật Hình sự

BLHS năm 2015

: Bộ luật Hình sự năm 2015

(được sửa đổi, bổ sung năm 2017)

: Bộ luật Hình sự năm 1999

BLHS năm 1999

(được sửa đổi, bổ sung năm 2009)

: Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn

Bộ NN&PTNT

BTP

CA

CP

: Bộ Tư pháp

: Công an

: Chính phủ

Luật BVMT năm 2014 : Luật Bảo vệ môi trường năm 2014

Luật BV&PTR năm 2004 : Luật Bảo vệ và Phát triển rừng năm 2004

NĐ-CP

: Nghị định Chính phủ

: Tòa án nhân dân

TAND

TANDTC

TNHS

: Tòa án nhân dân tối cao

: Trách nhiệm hình sự

VKSND

VKSNDTC

XPHC

: Viện kiểm sát nhân dân

: Viện kiểm sát nhân dân tối cao

: Xử phạt hành chính

XPVPHC

: Xử phạt vi phạm hành chính

DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU

Bảng 2.1. Diện tích rừng tỉnh Bình Định tính đến ngày 31/12/2013 (Đơn vị

tính: ha).

Bảng 2.2. Diện tích rừng tỉnh Bình Định tính đến ngày 31/12/2014 (Đơn vị

tính: ha).

Bảng 2.3. Diện tích rừng tỉnh Bình Định tính đến ngày 31/12/2015 (Đơn vị

tính: ha).

Bảng 2.4. Diện tích rừng tỉnh Bình Định tính đến ngày 31/12/2016 (Đơn vị

tính: ha).

Bảng 2.5. Diện tích rừng tỉnh Bình Định tính đến ngày 31/12/2017 (Đơn vị

tính: ha).

Bảng 2.6. Số liệu diện tích rừng bị hủy hoại từ năm 2013 đến năm 2017 của

tỉnh Bình Định.

Bảng 2.7. Số vụ vi phạm pháp luật về bảo vệ rừng từ năm 2013 đến năm

2017 của tỉnh Bình Định.

Bảng 2.8. Số vụ phá rừng trái phép từ năm 2013 đến năm 2017 của tỉnh Bình

Định.

Bảng 2.9. Số vụ vi phạm pháp luật về bảo vệ rừng bị xử lý hành chính, xử lý

hình sự từ năm 2013 đến năm 2017 của tỉnh Bình Định.

Bảng 2.10. Tình hình điều tra, truy tố, xét xử tội hủy hoại rừng từ năm 2013

đến năm 2017 của tỉnh Bình Định.

Bảng 2.11. Tội hủy hoại rừng được xét xử theo các khoản của Điều 189 Bộ

luật Hình sự năm 1999 từ năm 2013 đến năm 2017 của tỉnh Bình Định.

Bảng 2.12. Số vụ hủy hoại rừng xét xử bị kháng cáo, kháng nghị từ năm

2013 đến năm 2017 của tỉnh Bình Định.

Bảng 3.1. Đề nghị mức định lượng mới của rừng phòng hộ và rừng đặc dụng.

MỞ ĐẦU

1. Tính cấp thiết của đề tài

Việt Nam là nước có diện tích rừng và đất rừng khá lớn, chiếm khoảng 41%

diện tích lãnh thổ. Rừng là nguồn tài nguyên có giá trị kinh tế lớn nên đã trở thành

đối tượng, mục tiêu khai thác, hủy hoại của nhiều cá nhân, tổ chức. Do vậy, khai

thác rừng một cách bền vững cũng như bảo vệ rừng ở Việt Nam trở thành một vấn

đề cấp thiết hơn bao giờ hết. Bảo vệ rừng và tài nguyên rừng là một yêu cầu không

thể trì hoãn đối với không chỉ riêng Việt Nam mà còn với tất cả các quốc gia trên

thế giới nhằm bảo vệ môi trường sống đang bị hủy hoại ở mức độ báo động với

nguyên nhân chủ yếu là do chính hoạt động của con người gây ra.

Rừng có vai trò vô cùng quan trọng đối với đời sống con người, do đó công

tác bảo vệ rừng là trách nhiệm của cả hệ thống chính trị, trong đó trách nhiệm của

các cơ quan bảo vệ pháp luật có vai trò rất quan trọng. Nhất là trong giai đoạn hiện

nay, đất nước ta đang trong thời kỳ đổi mới, đời sống kinh tế - xã hội có những thay

đổi đáng kể, tình hình tội phạm môi trường nói chung và tội phạm hủy hoại rừng

nói riêng đang diễn ra hết sức phức tạp với tính chất, mức độ nguy hiểm ngày càng

cao, gây mất cân bằng sinh thái, ảnh hưởng đến con người và môi trường trên nhiều

phương diện. Trải qua nhiều lần thay đổi, hệ thống pháp luật hình sự nước ta ngày

càng tiến bộ, đã góp phần đấu tranh phòng, chống tội phạm nói chung và tội phạm

hủy hoại rừng nói riêng. Tuy nhiên, việc áp dụng pháp luật đối với tội hủy hoại rừng

cũng còn nhiều hạn chế, bất cập: Các văn bản pháp luật quy định chưa đồng bộ,

thống nhất; chưa có cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan tiến hành tố tụng;

biện pháp áp dụng pháp luật chưa triệt để, nghiêm minh làm ảnh hưởng đến kết quả

thi hành pháp luật đối với tội này.

Trong thời gian qua, số vụ việc vi phạm pháp luật về bảo vệ và phát triển

rừng trên phạm vi cả nước ngày càng tăng, chỉ tính từ năm 2013 đến năm 2017, cả

nước đã có hơn 35.000 ha rừng bị chặt phá, hủy hoại trái phép, trung bình mỗi năm

từ năm 2013 đến 2017 có hơn 32.500 vụ vi phạm pháp luật bảo vệ và phát triển

rừng. Xuất phát từ nhiều nguyên nhân và một trong những nguyên nhân quan trọng

1

là từ chính hoạt động của con người gây ra, từ các quy định pháp luật về quản lý,

bảo vệ và phát triển rừng còn nhiều hạn chế, bất cập.

Về thực tiễn tại tỉnh Bình Định, diện tích rừng bị hủy hoại từ năm 2013 đến

năm 2017 hơn 1.400 ha, trong đó, số vụ vi phạm pháp luật về hủy hoại hoại rừng bị

xử lý hình sự trung bình 06 vụ/mỗi năm từ năm 2013 đến năm 2017. Tại Bình Định

vẫn còn tồn tại một số “điểm nóng” về hủy hoại rừng, tồn tại những khó khăn,

vướng mắc trong áp dụng pháp luật hình sự và pháp luật chuyên ngành, cần nghiên

cứu kiến nghị phương hướng hoàn thiện pháp luật trong đấu tranh phòng, chống tội

phạm hủy hoại rừng, nên tác giả chọn đề tài: “Tội hủy hoại rừng theo pháp luật

hình sự Việt Nam từ thực tiễn tỉnh Bình Định” làm đề tài Luận văn Thạc sĩ Luật

Hình sự và Tố tụng hình sự.

2. Tình hình nghiên cứu đề tài

2.1. Tình hình nghiên cứu trong nước

- Về sách bình luận khoa học Luật Hình sự như:

+ Bình luận khoa học Bộ luật Hình sự năm 1999, Phần các tội phạm của

nhóm tác giả Phùng Thế Vắc, Trần Văn Luyện, Phạm Thanh Bình, Nguyễn Đức

Mai, Nguyễn Sĩ Đại, Nguyễn Mai Bộ, Nxb Công an nhân dân, năm 2001.

Nội dung của sách tập trung phân tích các tội cụ thể trong Bộ luật Hình sự

năm 1999 theo từng Chương tương ứng. Trong đó, phân tích các dấu hiệu pháp lý của

tội hủy hoại rừng như khách thể, chủ thể, mặt chủ quan, mặt khách quan giúp cho tôi

hiểu một cách khái quát tội này để làm nền tảng cho việc nghiên cứu Luận văn.

+ Bình luận khoa học Bộ luật Hình sự - Phần các tội phạm, Tập VIII của tác

giả Đinh Văn Quế, Nxb Tổng hợp thành phố Hồ Chí Minh, năm 2005.

Trong nội dung bình luận, tác giả đã phân tích các dấu hiệu pháp lý của các

tội xâm phạm trật tự quản lý hành chính và các tội phạm về môi trường, trong đó có

tội hủy hoại rừng trong Bộ luật Hình sự năm 1999. Tác giả cung cấp cho tôi những

nội dung cơ bản về các dấu hiệu pháp lý của tội hủy hoại rừng theo quan điểm cá

nhân của tác giả, từ đó giúp tôi có cái nhìn cơ bản về tội hủy hoại rừng.

- Về Luận văn Thạc sĩ gồm:

2

+ Luận văn Thạc sĩ Luật học “Bảo vệ tài nguyên rừng bằng pháp luật hình

sự ở Việt Nam” của tác giả Bạch Xuân Hòa, Trường Đại học Quốc gia Hà Nội, năm

2014.

+ Luận văn Thạc sĩ Luật học “Tội hủy hoại rừng trong Luật Hình sự Việt

Nam” của tác giả Bùi Thế Phương, Trường Đại học Luật thành phố Hồ Chí Minh,

năm 2015.

+ Luận văn Thạc sĩ Luật học “Tội hủy hoại rừng theo Luật Hình sự Việt Nam

từ thực tiễn huyện Hiệp Đức, tỉnh Quảng Nam” của tác giả Đào Bội Nhân, Học viện

Khoa học xã hội, năm 2017.

Trong nội dung của các Luận văn, các tác giả đi vào phân tích các vấn đề lý

luận của các quy định pháp luật hình sự về bảo vệ rừng như lịch sử hình thành và

phát triển của các tội phạm xâm hại đến tài nguyên rừng; nghiên cứu quy định và

thực trạng áp dụng các quy định về bảo vệ tài nguyên rừng, trong đó có tội hủy hoại

rừng. Từ đó, các tác giả đưa ra một số kiến nghị và giải pháp nhằm hoàn thiện các

quy định của Bộ luật Hình sự trong bảo vệ tài nguyên rừng, trong đó có một số kiến

nghị sửa đổi, bổ sung cho tội hủy hoại rừng. Các Luận văn đã cung cấp cho tôi một

số kiến thức làm nền tảng cho quá trình nghiên cứu đề tài về tội hủy hoại rừng.

2.2. Tình hình nghiên cứu nước ngoài

- Bài viết “Criminal justice response to wildlife and forest crime in

Cambodia” của tổ chức United Nations Office on Drugs and Crime (UNODC),

Cambodia, năm 2015.

Nội dung bài viết giúp cho tôi có cái nhìn tổng quan về pháp luật hình sự của

Campuchia thông qua việc bài viết phân tích, đánh giá diễn biến tình hình tội phạm

xâm hại môi trường, hủy hoại rừng và động vật hoang dã, cũng như những vấn đề

còn bất cập, khó khăn trong quy định và thực tiễn áp dụng các quy định về tội phạm

xâm hại môi trường, hủy hoại rừng và động vật hoang dã tại Campuchia.

- Bài viết “Environmental Criminal Law in China: A Critical Analysis” của

tác giả Michael G. Faure, Hao Zhang, China, năm 2011.

3

Tác giả đã cung cấp một số vấn đề lý luận trong pháp luật hình sự Trung

Quốc về tội phạm môi trường, tội phá hoại tài nguyên rừng như về chủ thể, hành vi

khách quan, hậu quả... và một số hạn chế trong quá trình áp dụng quy định về tội

phạm môi trường, đây là cơ sở giúp tôi tìm hiểu rõ hơn quy định của pháp luật hình

sự Trung Quốc về tội hủy hoại rừng mà Luận văn đang nghiên cứu.

Tóm lại, việc xem xét tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước về tội hủy

hoại rừng sẽ giúp cho đề tài Luận văn mà tác giả nghiên cứu được toàn diện, đầy đủ

và đưa ra các kiến nghị phù hợp hơn, có ý nghĩa cả về mặt lý luận và thực tiễn.

3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1. Mục đích nghiên cứu

- Do tính chất quan trọng của rừng và thực trạng công tác phòng, chống tội

phạm này trong thực tiễn chưa hiệu quả, diện tích rừng ngày càng bị thu hẹp, ảnh

hưởng đến khí hậu, kinh tế và đời sống xã hội nên việc nghiên cứu nhằm nâng cao

hiệu quả công tác trên.

- Đánh giá mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi trên cơ sở tìm hiểu,

phân tích các khía cạnh pháp lý, dấu hiệu của tội hủy hoại rừng.

- Đánh giá sự phù hợp giữa quy định pháp luật trong mối tương quan với sự

phát triển kinh tế - xã hội, thực tiễn thi hành quy định này trên địa bàn tỉnh Bình

Định để đưa ra những giải pháp nhằm góp phần hoàn thiện quy định của Bộ luật

Hình sự về tội hủy hoại rừng.

3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích nêu trên, Luận văn đặt ra và giải quyết các nhiệm vụ

chủ yếu sau:

- Nghiên cứu và làm rõ những vấn đề lý luận chung về tội hủy hoại rừng.

- Phân tích thực tiễn cũng như những vướng mắc trong quy định và áp dụng

các quy định của pháp luật hình sự về tội hủy hoại rừng.

- Nghiên cứu đưa ra các giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng các quy định

của pháp luật hình sự về tội hủy hoại rừng.

4

4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1. Đối tượng nghiên cứu

Luận văn nghiên cứu các quy định pháp luật hình sự và thực tiễn áp dụng các

quy định của pháp luật hình sự Việt Nam về tội hủy hoại rừng.

4.2. Phạm vi nghiên cứu

- Về không gian: Luận văn nghiên cứu tội hủy hoại rừng trên phạm vi tỉnh

Bình Định.

- Về thời gian: Luận văn nghiên cứu các số liệu tội hủy hoại rừng từ năm

2013 đến năm 2017.

5. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

5.1. Cơ sở lý luận

Cơ sở lý luận của việc nghiên cứu đề tài là cơ sở lý luận của phương pháp duy

vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin, quan điểm của Đảng và

Nhà nước ta về xây dựng Nhà nước pháp quyền, về đấu tranh phòng, chống tội phạm.

5.2. Phương pháp nghiên cứu

Để phục vụ cho việc nghiên cứu, Luận văn sử dụng các phương pháp nghiên

cứu cụ thể như: Phương pháp phân tích, phương pháp tổng hợp, phương pháp thống

kê, phương pháp so sánh, phương pháp lịch sử, phương pháp nghiên cứu điển hình.

- Phương pháp phân tích và tổng hợp được sử dụng để tiến hành phân tích và

tổng hợp một cách khái quát các nội dung cần nghiên cứu trong Luận văn. Qua đó,

phân tích thành từng vấn đề để tìm hiểu cụ thể quy định về tội hủy hoại rừng. Đồng

thời, Luận văn tiến hành tổng hợp từng vấn đề lý luận đã phân tích, nhằm xây dựng

một số lý luận mới đầy đủ và cụ thể về tội hủy hoại rừng.

- Phương pháp thống kê được sử dụng để thu thập và tổng hợp các số liệu về

thực trạng áp dụng của tội hủy hoại rừng nhằm đánh giá tình hình tội phạm hủy hoại

rừng.

- Phương pháp so sánh được sử dụng để làm rõ những điểm giống nhau và

khác nhau trong quy định của Bộ luật Hình sự hiện hành về tội hủy hoại rừng với

các giai đoạn trước đó, với các tội phạm khác, để từ đó rút ra được những ưu điểm

5

và hạn chế trong quy định về tội hủy hoại rừng.

- Phương pháp lịch sử được sử dụng để tìm hiểu tiến trình hình thành và phát

triển qua từng thời kỳ của quy định pháp luật hình sự về tội hủy hoại rừng.

- Phương pháp nghiên cứu điển hình được sử dụng để đưa ra một số vụ án

điển hình, nhằm phân tích làm rõ thực tiễn áp dụng các quy định của pháp luật hình

sự về tội hủy hoại rừng.

6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của Luận văn

6.1. Ý nghĩa lý luận

Luận văn góp phần làm sáng tỏ những vấn đề lý luận cũng như thực tiễn về

tội hủy hoại rừng, từ đó đưa ra những giải pháp nhằm hoàn thiện quy định của pháp

luật hình sự về tội hủy hoại rừng.

6.2. Ý nghĩa thực tiễn

- Các kết quả nghiên cứu của Luận văn có thể là tài liệu tham khảo có giá trị

cho các cơ quan Nhà nước thực hiện việc hoàn thiện hơn quy định về tội hủy hoại

rừng, góp phần giải quyết những vướng mắc trong thực tiễn áp dụng quy định của

Bộ luật Hình sự về tội hủy hoại rừng tại tỉnh Bình Định.

- Những kết quả nghiên cứu của Luận văn đạt được còn có thể làm tài liệu

tham khảo cho các công trình nghiên cứu tiếp theo của chính học viên và cho những

người có quan tâm trong quá trình công tác, học tập và nghiên cứu.

7. Kết cấu của Luận văn

Ngoài phần mục lục, danh mục các chữ viết tắt, danh mục các bảng biểu, mở

đầu, danh mục tài liệu tham khảo, kết luận, nội dung Luận văn được cấu trúc thành

ba chương:

Chương 1. Một số vấn đề chung về tội hủy hoại rừng theo quy định của pháp

luật hình sự Việt Nam.

Chương 2. Thực tiễn áp dụng các quy định của pháp luật hình sự về tội hủy

hoại rừng tại tỉnh Bình Định.

Chương 3. Các giải pháp bảo đảm áp dụng đúng pháp luật hình sự về tội hủy

hoại rừng tại tỉnh Bình Định.

6

Chương 1

NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LUẬT

HÌNH SỰ VIỆT NAM VỀ TỘI HỦY HOẠI RỪNG

1.1. Khái niệm và các dấu hiệu pháp lý của tội hủy hoại rừng

1.1.1. Khái niệm tội hủy hoại rừng

Môi trường thế giới nói chung và môi trường nước ta nói riêng đang bị suy

thoái và ô nhiễm nặng nề. Trong những năm gần đây, chất lượng môi trường ngày

càng trở nên xấu hơn, nguyên nhân do biến đổi khí hậu, do thiên tai xảy ra gây thiệt

hại ngày càng lớn cùng với hành vi hủy hoại môi trường của con người. Do đó, bảo

vệ môi trường, phòng ngừa và ngăn chặn các hành vi xâm hại đến môi trường trở

thành vấn đề cấp bách. Trong đó, tội phạm về môi trường là hành vi nguy hiểm cho

xã hội, do những người có năng lực trách nhiệm hình sự thực hiện, xâm hại đến sự

bền vững và ổn định của môi trường; xâm hại đến các quan hệ xã hội phát sinh

trong lĩnh vực quản lý và bảo vệ môi trường, gây ra những hậu quả xấu đối với môi

trường sinh thái.

Hủy hoại rừng là một trong các tội phạm về môi trường, theo khoản 1 và

khoản 2 Điều 3 Luật Bảo vệ môi trường năm 2014 (sau đây gọi là Luật BVMT năm

2014) quy định: “Môi trường là hệ thống các yếu tố vật chất tự nhiên và nhân tạo

có tác động đối với sự tồn tại và phát triển của con người và sinh vật. Thành phần

môi trường là yếu tố vật chất tạo thành môi trường gồm đất, nước, không khí, âm

thanh, ánh sáng, sinh vật và các hình thái vật chất khác”. Do đó, để hiểu được khái

niệm thế nào là tội hủy hoại rừng thì cần hiểu khái niệm rừng và hủy hoại rừng:

Theo khoản 1 Điều 3 Luật Bảo vệ và Phát triển rừng năm 2004 (sau đây gọi

là Luật BV&PTR năm 2004) quy định: “Rừng là một hệ sinh thái bao gồm quần thể

thực vật rừng, động vật rừng, vi sinh vật rừng, đất rừng và các yếu tố môi trường

khác, trong đó cây gỗ, tre nứa hoặc hệ thực vật đặc trưng là thành phần chính có

độ che phủ của tán rừng từ 0,1 trở lên. Rừng gồm rừng trồng và rừng tự nhiên trên

đất rừng sản xuất, đất rừng phòng hộ, đất rừng đặc dụng”.

7

Theo Từ điển Tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học [99, tr. 416] thì “hủy hoại”

có nghĩa là làm cho hư hỏng đi, phá đi, cho tan nát. Theo quy định của pháp luật

nước ta thì rừng là một loại tài sản. Do đó, để hiểu được hành vi hủy hoại rừng thì

cần hiểu thế nào là hành vi hủy hoại tài sản. Theo Từ điển giải thích thuật ngữ Luật

học của trường Đại học Luật Hà Nội, định nghĩa “hủy hoại tài sản” là cố ý làm cho

tài sản mất giá trị sử dụng ở mức độ không còn hoặc khó có khả năng khôi phục lại

được. Hủy hoại tài sản có thể qua hành động (như đập phá, đốt...) hoặc không qua

hành động (như cố ý không tắt máy, ngắt điện khi có sự cố dẫn đến máy bị hư hỏng

hoàn toàn...). Như vậy, “hủy hoại rừng” là hành vi cố ý làm cho nguồn tài nguyên

rừng, cây rừng bị hủy hoại, bị chết hàng loạt. Hành vi hủy hoại rừng là những hành

vi cố ý đốt, phá rừng trái phép hoặc có những hành vi khác làm cho rừng bị tan nát,

bị hư hỏng, bị diệt phá và cây rừng bị chết hàng loạt [23, tr. 7], làm cho diện tích

rừng và giá trị lâm sản bị thiệt hại.

Theo định nghĩa nội dung về tội phạm, thì “tội phạm là hành vi nguy hiểm

cho xã hội, có lỗi, trái pháp luật hình sự và phải chịu hình phạt”. [43, tr. 60]. Dựa

trên định nghĩa tội phạm, có thể đưa ra khái niệm tội hủy hoại rừng như sau: “Tội

hủy hoại rừng là những hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong Bộ luật

Hình sự, được thực hiện một cách cố ý như đốt, phá rừng trái phép hoặc hành vi

khác, làm cho rừng mất hoàn toàn giá trị hoặc làm cho rừng giảm giá trị đáng kể,

xâm phạm các quan hệ xã hội về bảo vệ rừng của Nhà nước, gây thiệt hại cho môi

trường sinh thái”. [24, tr. 12]. Từ định nghĩa trên cho thấy tội hủy hoại rừng có các

dấu hiệu của tội phạm theo quy định của pháp luật hình sự như sau:

- Thứ nhất, về tính nguy hiểm cho xã hội của tội hủy hoại rừng được hiểu là

những hành vi cố ý đốt, phá rừng trái phép hoặc có những hành vi khác làm cho

rừng bị hủy hoại, bị hư hỏng và cây rừng bị chết hàng loạt, từ đó dẫn đến hậu quả

nghiêm trọng về mặt môi trường sinh thái, ảnh hưởng đến sự phát triển bình thường

của rừng nói riêng, môi trường nói chung, đây là những quan hệ xã hội được Luật

Hình sự bảo vệ. Qua đó, có thể thấy hành vi hủy hoại rừng là hành vi nguy hiểm

cho xã hội. Tuy nhiên, không phải hành vi hủy hoại rừng nào cũng được xem là tội

8

phạm, mà hành vi phải nghiêm trọng đến mức chịu trách nhiệm hình sự (sau đây gọi

là TNHS) (hay còn gọi là hành vi gây nguy hiểm đáng kể [26, tr. 12] cho xã hội thì

mới phải chịu TNHS) và tính nguy hiểm cho xã hội là thuộc tính mang tính khách

quan của tội hủy hoại rừng. [43, tr. 62-64].

- Thứ hai, về tính có lỗi của tội hủy hoại rừng, đó là thái độ tâm lý đối với

hành vi phạm tội hủy hoại rừng do người có năng lực TNHS thực hiện và đối với

hậu quả của hành vi đó, được thực hiện dưới hình thức cố ý, có thể là cố ý trực tiếp

hoặc cố ý gián tiếp [43, tr. 65-66], trái với các chuẩn mực của xã hội, trái với các

quy định về bảo vệ và phát triển rừng mà Nhà nước đã đặt ra.

- Thứ ba, về tính trái pháp luật hình sự của tội này được hiểu là tội hủy hoại

rừng phải được quy định trong Bộ luật Hình sự (sau đây gọi là BLHS), đây là biểu

hiện của nguyên tắc pháp chế thể hiện tại Điều 2 BLHS năm 2015 sửa đổi, bổ sung

năm 2017 (sau đây gọi là BLHS năm 2015) quy định: “Chỉ người nào phạm một tội

đã được BLHS quy định mới phải chịu trách nhiệm hình sự hoặc chỉ pháp nhân

thương mại nào phạm một tội đã được quy định tại Điều 76 của Bộ luật này mới

phải chịu trách nhiệm hình sự”, tính trái pháp luật hình sự chính là hình thức pháp

lý của tính nguy hiểm cho xã hội của tội hủy hoại rừng, giữa hai đặc tính này có mối

quan hệ chặt chẽ, gắn liền với nhau, thể hiện thông qua việc đe dọa áp dụng chế tài

hình sự đối với người thực hiện hành vi hủy hoại rừng với mức nguy hiểm đáng kể.

Theo đó, hành vi hủy hoại rừng tuy nguy hiểm cho xã hội nhưng chưa được BLHS

quy định thì hành vi này không phải là tội phạm, đồng thời, nếu hành vi hủy hoại

rừng được quy định trong BLHS nhưng không phải là hành vi nguy hiểm đáng kể

thì cũng không phải là tội phạm. [43, tr. 66-68].

- Thứ tư, về tính phải chịu hình phạt của tội này được hiểu là hành vi hủy

hoại rừng gây nguy hiểm đáng kể cho xã hội khi đủ các yếu tố cấu thành tội phạm

được BLHS quy định là tội phạm, thì có khả năng bị áp dụng hình phạt, thể hiện sự

đe dọa áp dụng việc trừng phạt bằng các chế tài hình sự đối với người thực hiện

hành vi phạm tội hủy hoại rừng. Hình phạt đối với hành vi hủy hoại rừng chính là

hình thức thể hiện bản chất nguy hiểm của tội hủy hoại rừng, thể hiện tính cưỡng

9

chế Nhà nước nghiêm khắc nhất nhằm răn đe và phòng ngừa đối với loại hành vi

nguy hiểm đáng kể này [43, tr. 68-70]. Giữa tính phải chịu hình phạt với các đặc

tính ở trên có mối quan hệ với nhau, qua đó tạo cơ sở để phân biệt tội hủy hoại rừng

với hành vi hủy hoại rừng vi phạm pháp luật khác không bị xử lý bằng chế tài

nghiêm khắc của pháp luật hình sự.

Từ khái niệm tội hủy hoại rừng như đã phân tích ở trên cho thấy tội hủy hoại

rừng mang đầy đủ các dấu hiệu chung của tội phạm được quy định trong BLHS

năm 2015. Đây là tiền đề, nội dung quan trọng để Luận văn phân tích các dấu hiệu

pháp lý của tội hủy hoại rừng theo quy định tại Điều 243 BLHS năm 2015.

1.1.2. Các dấu hiệu pháp lý của tội hủy hoại rừng

Theo quy định tại Điều 243 BLHS năm 2015 sửa đổi, bổ sung năm 2017 (gọi

là BLHS năm 2015) thì tội hủy hoại rừng có các dấu hiệu pháp lý như sau:

1.1.2.1. Các quy định về cấu thành tội phạm của tội hủy hoại rừng

Điều 243 BLHS năm 2015 quy định tội hủy hoại rừng với 5 điều khoản gồm:

Khoản 1 quy định các dấu hiệu định tội của tội hủy hoại rừng; khoản 2 và khoản 3

quy định các dấu hiệu định khung hình phạt; khoản 4 quy định hình phạt bổ sung là

tiền, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định; khoản

5 quy định TNHS là pháp nhân thương mại, đây là lần đầu tiên trong lịch sử lập

pháp nước ta BLHS năm 2015 đã đưa chủ thể pháp nhân thương mại vào chịu

TNHS đối với tội hủy hoại rừng.

Để một hành vi vi phạm pháp luật và hành vi đó bị truy cứu TNHS, bị coi là

tội phạm thì phải đủ 04 yếu tố cấu thành tội phạm là: Khách thể, chủ thể, mặt khách

quan, mặt chủ quan; 04 yếu tố này có nội dung quy định khác nhau, sự khác nhau

về nội dung quyết định tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội và được

áp dụng ở một khung hình phạt nhất định tưng ứng của điều luật cho hành vi phạm

tội đó. Tội hủy hoại rừng được quy định tại Điều 243 BLHS năm 2015 là một tội

phạm cụ thể thuộc nhóm tội phạm về môi trường nên có đầy đủ các dấu hiệu định

tội và các dấu hiệu định khung hình phạt.

* Các dấu hiệu định tội

10

- Khách thể của tội hủy hoại rừng:

Tội hủy hoại rừng xâm phạm các quy định của Nhà nước về khai thác và bảo

vệ rừng, xâm phạm đến sự ổn định và bền vững của môi trường sinh thái. Đối tượng

tác động trực tiếp là rừng tự nhiên hoặc rừng trồng trên đất lâm nghiệp (rừng phòng

hộ, rừng đặc dụng, rừng sản xuất).

Khách thể của tội hủy hoại rừng là quan hệ xã hội được pháp luật hình sự

quy định, bảo vệ và bị các hành vi: Đốt rừng trái phép, phá rừng trái phép, hành vi

khác hủy hoại rừng, xâm phạm đến chế độ quản lý, bảo vệ môi trường, xâm phạm

đến chế độ bảo vệ và phát triển rừng của Nhà nước.

Theo khoản 1 Điều 3 Luật BVMT năm 2014 quy định “Môi trường là hệ

thống các yếu tố vật chất tự nhiên và nhân tạo có tác động đối với sự tồn tại và phát

triển của con người và sinh vật”. Theo Luật Hình sự Việt Nam, khách thể của tội

phạm môi trường là những quan hệ xã hội về giữ gìn môi trường trong sạch, sử

dụng hợp lý những tài nguyên và đảm bảo môi trường cho dân cư.

Đối tượng tác động của tội phạm, thể hiện hành vi phạm tội tác động đến sẽ

gây thiệt hại hoặc đe dọa gây thiệt hại cho các quan hệ xã hội được Luật Hình sự

bảo vệ [38, tr. 94]. Theo quy định tại Điều 243 BLHS năm 2015 thì đối tượng tác

động trực tiếp của hành vi hủy hoại rừng bao gồm: Cây trồng chưa thành rừng, rừng

khoanh nuôi tái sinh thuộc rừng chưa có trữ lượng, rừng sản xuất, rừng phòng hộ,

rừng đặc dụng, thực vật thuộc Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo

vệ hoặc Danh mục thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm Nhóm IA, IIA

có mức định lượng về diện tích hoặc giá trị lâm sản bị thiệt hại theo quy định. Đây

là những yếu tố tạo thành môi trường, được pháp luật hình sự bảo vệ, là đối tượng

tác động của tội hủy hoại rừng.

Tuy nhiên, cần phân biệt rừng là đối tượng tác động của tội hủy hoại rừng

với rừng là đối tượng tác động của các tội xâm phạm sở hữu, đó là:

Theo quy định tại khoản 4, khoản 5 Điều 3, khoản 4 Điều 6 Luật BV&PTR

năm 2004; Điều 158 Bộ luật Dân sự năm 2015, khi được cơ quan Nhà nước có thẩm

quyền có quyết định trao quyền sử dụng rừng cho chủ rừng thông qua hình thức

11

giao rừng; cho thuê rừng; công nhận quyền sử dụng rừng, quyền sở hữu rừng sản

xuất là rừng trồng thì tổ chức, tập thể, hộ gia đình, cá nhân trở thành chủ rừng và có

quyền sở hữu đối với diện tích rừng được giao với ba quyền chiếm hữu, sử dụng và

định đoạt. Theo quy định tại khoản 1 Điều 6, khoản 2 Điều 11 Luật BV&PTR năm

2004, trên phần diện tích rừng đã được Nhà nước công nhận quyền sở hữu; nguồn

vốn để chăm sóc, trồng trọt, bảo vệ và phát triển rừng không từ nguồn vốn ngân

sách của Nhà nước, mà do chính tổ chức, tập thể, hộ gia đình, cá nhân bỏ vốn đầu tư

và phát triển. Theo đó có thể hiểu, tuy cũng là rừng, nhưng rừng này thuộc sở hữu

của cá nhân, tổ chức được Nhà nước giao chăm sóc, quản lý và họ đã bỏ vốn đầu tư

phát triển hướng tới mục đích kinh tế. Cho nên, nếu có hành vi hủy hoại rừng mà

không phải do chủ rừng thực hiện thì sẽ tác động đến quyền sở hữu tài sản của chủ

rừng, thì lúc này rừng trở thành đối tượng tác động của tội phạm xâm phạm về sở

hữu, hành vi phạm tội sẽ bị truy cứu TNHS theo các điều luật tương ứng quy định

tại Chương XVI - Các tội xâm phạm sở hữu của BLHS năm 2015, cụ thể là tội hủy

hoại tài sản được quy định tại Điều 178 BLHS năm 2015. [24, tr. 16].

Còn đối tượng tác động của tội hủy hoại rừng là rừng nói chung, do Nhà

nước quản lý hoặc giao cho cơ quan, tổ chức quản lý như chính quyền địa phương,

các lâm trường, cá nhân, hộ gia đình, tổ chức chăm sóc, bảo vệ, nguồn vốn đầu tư

chăm sóc, trồng trọt và bảo vệ là từ nguồn ngân sách của Nhà nước hoặc do cá

nhân, tổ chức, hộ gia đình bỏ ra đầu tư. Do đó, nếu chủ thể nào đó có hành vi hủy

hoại rừng do Nhà nước đầu tư từ nguồn ngân sách, hoặc trong trường hợp chính chủ

rừng có hành vi hủy hoại rừng đã được Nhà nước trao quyền sử dụng, quản lý và

chủ rừng đã bỏ vốn đầu tư, phát triển rừng thì nguy cơ tác động xấu đến sự ổn định

và tồn tại, phát triển bình thường của môi trường, đến sự quản lý của Nhà nước về

rừng thì thuộc đối tượng tác động của tội hủy hoại rừng quy định tại Điều 243

BLHS năm 2015. [24, tr. 16].

So với Điều 189 BLHS năm 1999 thì khách thể của tội hủy hoại rừng tại

Điều 243 BLHS năm 2015 được quy định trực tiếp trong điều luật, quy định cụ thể,

chi tiết hơn đối tượng tác động trực tiếp của tội hủy hoại rừng là cây trồng chưa

12

thành rừng, rừng khoanh nuôi tái sinh thuộc rừng chưa có trữ lượng, rừng sản xuất,

rừng phòng hộ, rừng đặc dụng, thực vật thuộc Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm

được ưu tiên bảo vệ hoặc Danh mục thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý,

hiếm Nhóm IA, IIA với mức định lượng cụ thể về diện tích hoặc giá trị lâm sản bị

thiệt hại theo quy định của điều luật. Còn khách thể của tội hủy hoại rừng quy định

tại Điều 189 BLHS năm 1999 không quy định rõ trong điều luật mà cần phải viện

dẫn, hướng dẫn tại mục 3, phần IV Thông tư 19/2007/TTLT. Tuy nhiên, quy định

tại Thông tư 19/2007/TTLT cũng chưa rõ ràng nên việc xác định khách thể của

Điều 189 BLHS năm 1999 gặp nhiều khó khăn trong thực tiễn áp dụng.

- Chủ thể của tội hủy hoại rừng:

Theo quy định tại Điều 9, Điều 12 BLHS năm 2015 thì chủ thể của tội hủy

hoại rừng quy định tại Điều 243 BLHS năm 2015 là bất kỳ người nào có năng lực

TNHS (kể cả chủ rừng trong trường hợp họ vi phạm các quy định của pháp luật về

bảo vệ rừng ngay trong khu vực do họ trồng hoặc được giao quản lý) hoặc pháp

nhân thương mại đủ điều kiện chịu TNHS. Theo đó, người từ đủ 16 tuổi trở lên phải

chịu TNHS đối với mọi hành vi được quy định tại Điều 243 và chủ thể là pháp nhân

thương mại phải chịu TNHS khi có đủ các điều kiện quy định tại Điều 75 BLHS

năm 2015 là: Hành vi phạm tội được thực hiện nhân danh pháp nhân thương mại;

Hành vi phạm tội được thực hiện vì lợi ích của pháp nhân thương mại; Hành vi

phạm tội được thực hiện có sự chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận của pháp nhân

thương mại; Chưa hết thời hiệu truy cứu TNHS quy định tại khoản 2 và khoản 3

Điều 27 của BLHS năm 2015.

Đồng thời, theo quy định tại điểm g khoản 1 Điều 243 BLHS năm 2015, đối

với tội hủy hoại rừng, nhân thân người phạm tội có ý nghĩa quan trọng trong việc

định tội danh. Điểm g khoản 1 quy định trường hợp cấu thành tội này đòi hỏi người

phạm tội phải có dấu hiệu đặc điểm về nhân thân là “đã bị xử phạt vi phạm hành

chính” hoặc “đã bị kết án về tội này, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm”. Dấu

hiệu “đã bị XPVPHC” được áp dụng độc lập, hay nói cách khác, người “đã bị

XPVPHC” về hành vi hủy hoại rừng nếu tái phạm sau này, dù vi phạm chưa đủ mức

13

định lượng về diện tích hoặc giá trị lâm sản bị thiệt hại được quy định tại các điểm

a, b, c, d, đ, e khoản 1 Điều 243 để cấu thành tội phạm vẫn phải chịu TNHS khi

trước đó chủ thể “đã bị XPVPHC” hoặc “đã bị kết án về tội này, chưa được xóa án

tích mà còn vi phạm” về hành vi hủy hoại rừng.

Theo BLHS năm 1999 thì chủ thể của tội hủy hoại rừng quy định tại Điều

189 là bất kỳ người nào có năng lực TNHS. Trong đó, người từ đủ 14 tuổi đến dưới

16 tuổi chỉ chịu TNHS đối với hành vi phạm tội quy định tại khoản 2 và khoản 3

Điều 189 BLHS; người 16 tuổi trở lên chịu TNHS đối với mọi hành vi được quy

định tại Điều 189 BLHS. Đồng thời, nhân thân của người phạm tội chỉ có một dấu

hiệu phản ánh đặc điểm xấu về nhân thân là “đã bị XPHC về hành vi này mà còn vi

phạm”. Vì vậy, BLHS năm 1999 quy định chủ thể của tội hủy hoại rừng chỉ là cá

nhân. Tuy nhiên, trong thời gian vừa qua, nhiều pháp nhân, doanh nghiệp đã thực

hiện nhiều hành vi đốt, phá rừng gây thiệt hại rất lớn nhưng do BLHS năm 1999

chưa quy định vấn đề này nên việc xử lý trách nhiệm của các pháp nhân thương mại

gặp nhiều khó khăn và thiếu hiệu quả. Trong khi đó, các chế tài hành chính với mức

xử phạt tiền cao nhất đến 02 tỷ đồng đối với các pháp nhân thương mại không đảm

bảo tính răn đe và không tương xứng với tính chất nghiêm trọng của các hành vi vi

phạm. Ngoài ra, cơ chế kiện dân sự hiện nay cũng gây khó khăn đối với những

người bị thiệt hại bởi các hành vi phạm tội của pháp nhân thương mại trong việc

yêu cầu bồi thường như vấn đề chứng minh hậu quả của hành vi phạm tội và các

thiệt hại xảy ra. Thực tiễn cho thấy trên cả nước hành vi hủy hoại rừng xảy ra ngày

càng nghiêm trọng với quy mô, mức độ ngày càng lớn, chủ thể thực hiện hành vi

hủy hoại rừng không chỉ là cá nhân mà còn có pháp nhân thương mại. Do đó, để

đáp ứng với tình hình thực tiễn trong việc xử lý các chủ thể có hành vi hủy hoại

rừng, khoản 5 Điều 243 BLHS năm 2015 đã xây dựng chủ thể tội phạm mới trong

tội hủy hoại rừng là pháp nhân thương mại. Đây là điểm mới tiến bộ, phù hợp với

xu thế Luật Hình sự của các nước trên thế giới của BLHS năm 2015 so với BLHS

năm 1999, góp phần vào công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm, tránh bỏ lọt tội

14