Luận văn Phân cấp tài khóa ở Việt Nam: Trường hợp tỉnh Bà Rịa

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP. HỒ CHÍ MINH

------------------

NGUYỄN VĂN LINH

PHÂN CẤP TÀI KHÓA Ở VIỆT NAM:

TRƯỜNG HỢP TỈNH BÀ RỊA-VŨNG TÀU

LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ

TP. Hồ Chí Minh – Năm 2019

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP. HỒ CHÍ MINH

------------------

NGUYỄN VĂN LINH

Chuyên ngành

:

Quản lý công

Mã số

8340403

LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

PGS.TS. BÙI THỊ MAI HOÀI

TP. Hồ Chí Minh – Năm 2019

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận văn thạc sĩ “Phân cấp tài khóa ở Việt Nam-trường hợp tỉnh

Bà Rịa-Vũng Tàu” là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu và tài liệu

trong luận văn đều được dẫn nguồn và có độ chính xác cao nhất trong phạm vi hiểu

biết của tôi.

Bà Rịa-Vũng Tàu, ngày 17 tháng 01 năm 2019

Học viên

Nguyễn Văn Linh

LỜI CẢM ƠN

Để có thể hoàn thành đề tài luận văn thạc sĩ một cách hoàn chỉnh, bên cạnh

sự nỗ lực cố gắng của bản thân còn có sự hướng dẫn nhiệt tình của quý Thầy Cô,

cũng như sự động viên ủng hộ của gia đình và bạn bè trong suốt thời gian học tập

nghiên cứu và thực hiện luận văn thạc sĩ.

Tôi xin trân trọng gửi lời cảm ơn và tri ân sâu sắc nhất đến toàn thể các thầy

cô Trường Đại học Kinh tế thành phố Hồ Chí Minh đã truyền đạt kiến thức, cách

thức nhìn nhận vấn đề trên nhiều phương diện và dành sự quan tâm, tôn trọng đến

tất cả học viên của chương trình. Đặc biệt xin gửi lời cảm ơn sự động viên, giúp đỡ

tận tình của Phó Giáo sư-Tiến sĩ Bùi Thị Mai Hoài đã hướng dẫn tôi hoàn thành tốt

luận văn.

Xin chân thành cảm ơn Giám đốc Sở Tài chính tỉnh Bà Rịa-Vũng Tàu đã tạo

mọi điều kiện để tôi có cơ hội theo học chương trình này và các phòng trực thuộc

Sở Tài chính đã cung cấp số liệu, những thông tin thiết yếu và những lời nhận xét

trong quá trình tôi thực hiện luận văn.

Cảm ơn các bạn lớp Thạc sĩ Quản lý công khóa 26 đã hỗ trợ, động viên tôi

trong suốt thời gian qua. Cuối cùng xin cảm ơn những người thân yêu nhất trong gia

đình đã luôn bên cạnh ủng hộ, đồng hành cùng tôi trong suốt hai năm học.

Nguyễn Văn Linh

Học viên Thạc sĩ Quản lý công Khóa 26

MỤC LỤC

TRANG BÌA

LỜI CAM ĐOAN

MỤC LỤC

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

DANH MỤC CÁC HÌNH

DANH MỤC CÁC BẢNG

DANH MỤC SƠ ĐỒ

TÓM TẮT

CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU...............................................................................................1

1.1 Đặt vấn đề .........................................................................................................1

1.2 Mục tiêu nghiên cứu .........................................................................................2

1.3 Câu hỏi nghiên cứu...........................................................................................3

1.4 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi thu thập dữ liệu..........................................3

1.5 Khung phân tích và phương pháp tiếp cận .......................................................3

1.6 Cấu trúc luận văn..............................................................................................4

CHƯƠNG 2: TỔNG QUAN CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ KINH NGHIỆM

CỦA MỘT SỐ QUỐC GIA VỀ PHÂN CẤP TÀI KHÓA ....................5

2.1 Lý thuyết về phân cấp và phân cấp tài khóa.....................................................5

2.2 Kinh nghiệm phân cấp tài khóa của một số nước trên thế giới ......................20

2.3 Bài học rút ra cho phân cấp tài khóa ở Việt Nam...........................................30

CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG PHÂN CẤP TÀI KHÓA Ở VIỆT NAM:

TRƯỜNG HỢP TỈNH BÀ RỊA-VŨNG TÀU........................................33

3.1 Thực trạng phân cấp tổ chức bộ máy hành chính tại Việt Nam .....................33

3.2 Thực trạng phân cấp tài khóa của Việt Nam theo Luật NSNN năm 2015 .....35

3.3 Nội dung phân cấp tài khóa theo Luật NSNN năm 2015 ...............................36

3.4 Một số điểm mới trong phân cấp tài khóa theo Luật NSNN năm 2015.........38

3.5. Đánh giá nội dung phân cấp tài khóa hiện hành của Việt Nam: liên hệ thực tế

trường hợp tỉnh Bà Rịa-Vũng Tàu........................................................................39

CHƯƠNG 4:NHẬN XÉT CHUNG VÀ MỘT SỐ KHUYẾN NGHỊ HOÀN

THIỆN CHÍNH SÁCH PHÂN CẤP TÀI KHÓA Ở VIỆT NAM

4.1 Nhận xét chung ...............................................................................................65

4.2 Một số khuyến nghị hoàn thiện chính sách về phân cấp tài khóa ở Việt Nam

...............................................................................................................................66

4.3 Hạn chế của Luận văn.....................................................................................72

Tài liệu tham khảo

Phụ lục số 01

Phụ lục số 02

Phụ lục số 03

Phụ lục số 04

Phụ lục số 05

Phụ lục số 06

Phụ lục số 07

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

NSNN

NSTƯ

NSĐP

CQTW

CQĐP

HĐND

UBND

GTGT

TNDN

TTĐB

TNCN

BVMT

: Ngân sách nhà nước

: Ngân sách trung ương

: Ngân sách địa phương

: Chính quyền Trung ương

: Chính quyền địa phương

: Hội đồng nhân dân

: Ủy ban nhân dân

: Giá trị gia tăng

: Thu nhập doanh nghiệp

: Tiêu thụ đặc biệt

: Thu nhập cá nhân

: Bảo vệ môi trường

DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ

Biểu đồ 3.1-Tăng trưởng kinh tế của Việt Nam từ năm 1980 đến năm

2015……...................................................................................................................41

Biểu đồ 3.2-Cơ cấu thu ngân sách nhà nước ở Việt Nam qua các thời kỳ ổn định

ngân sách…………………………………………………………………………43

Biểu đồ 3.3-Cơ cấu chi NSNN từ năm 2003 đến năm 2017……………………44

Biểu đồ 3.4-Cơ cấu thu ngân sách các cấp từ năm 2003 đến năm 2017………..53

DANH MỤC CÁC BẢNG SỐ LIỆU

Bảng 3.1-Chi NSNN và cơ cấu tỷ trọng chi NSNN năm 2000 đến năm 2017…….43

Bảng 3.2-Thu NSNN và tỷ trọng cơ cấu thu ngân sách nhà nước từ năm 2000 đến

2017………………………………………………………………………………43

Bảng 3.3-Tỷ trọng thu NSTW và Thu NSĐP trong thu NSNN…………………...53

Bảng 3.4-Tỷ lệ phân chia nguồn thu từ các sắc thuế giữa Trung ương và địa phương

(%)………………………………………………………………………...……….53

Bảng 3.5. Kết quả thu, chi ngân sách tỉnh Bà Rịa-Vũng Tàu từ năm 1997-2017…44

Bảng 3.6-Chi ngân sách tỉnh Bà Rịa-Vũng Tàu giai đoạn 2011-2017…….………44

Bảng số 3.7-Thu ngân sách tỉnh Bà Rịa-Vũng Tàu………………………………..44

DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ

- Sơ đồ: 2.1. Mô tả tổ chức bộ máy nhà nước của một quốc gia ……………….......5

- Sơ đồ: 2.2. Sơ đồ Phân cấp của một quốc gia……………………………………..7

- Sơ đồ: 2.3. Sơ đồ phân cấp tài khóa của một quốc gia…………………………12

- Sơ đồ 3.1. Sơ đồ bộ máy nhà nước Việt Nam theo Hiến pháp 2013……………34

- Sơ đồ 3.2. Mô hình phân cấp tài khóa tại Việt Nam……………………………35

- Sở đồ 3.3. Sơ đồ phân bổ trợ cấp mục tiêu ………………………………………61

TÓM TẮT

Luận văn “Phân cấp tài khóa ở Việt Nam: Trường hợp tỉnh Bà Rịa-Vũng Tàu”. Tác

giả sử dụng các khung lý thuyết về phân cấp tài khóa như: Mô hình “bỏ phiếu bằng

chân” của tác giả Charles Tiebout (1956), Danh mục tùy chọn của Stigler (1953),

Mô hình tương đồng tài khóa của Olson (1969), Mô hình phi tập trung hóa của

(Oates, 1972), Jorge Martinez Vazquez (2004), ... và kinh nghiệm phân cấp tài khóa

ở một số quốc gia trên thế giới làm cơ sở để bình luận về các nội dung phân cấp tài

khóa được quy định trong Luật NSNN hiện hành của Việt Nam và các văn bản

hướng dẫn thực hiện Luật. Dùng thực tiễn tại tỉnh Bà Rịa-Vũng Tàu như một ví dụ

minh họa cho phần phân tích.

Từ đó, đề xuất các giải pháp khuyến nghị hoàn thiện phân cấp tài khóa tại Việt

Nam. Đặc biệt, các kiến nghị tập trung vào mục tiêu: tạo động lực cho những địa

phương tự cân đối được ngân sách, tạo sức ép cho các địa phương chưa tự cân đối

được ngân sách để cùng hướng đến cung cấp hàng hóa dịch vụ công tốt hơn.

1

CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU

1.1. Đặt vấn đề

Phân cấp, phân quyền là một trong những nội dung cơ bản của tổ chức nhà nước ở

các quốc gia trên thế giới, trong đó phân cấp là quá trình chuyển giao quyền hạn và

trách nhiệm từ CQTW cho các CQĐP. Tùy vào điều kiện thực tế tại mỗi quốc gia

mà có các hình thức phân cấp, phân quyền khác nhau, nhưng tựu trung lại được

phân chia thành 3 lĩnh vực chính là: phân cấp về chính trị, phân cấp hành chính,

phân cấp về tài khóa. 3 lĩnh vực này tác động qua lại lẫn nhau từ đó tác động đến hệ

thống và phân chia quyền hạn trách nhiệm giữa CQTW và CQĐP, trong đó việc

phân cấp tài khóa được xem xét tập trung khía cạnh phân cấp quyền hạn và trách

nhiệm giữa CQTW và CQĐP về lĩnh vực ngân sách.

Lợi ích to lớn từ phân cấp tài khóa đã được nhiều nước trên thế giới kiểm chứng, nó

không chỉ là công cụ để chính quyền các địa phương chủ động trong điều hành,

thực hiện nhiệm vụ phát triển kinh tế xã hội tại địa phương mình, nhằm đáp ứng

nhu cầu ngày càng cao của người dân; mà còn tạo ra sự cạnh tranh tích cực giữa các

địa phương, các đơn vị sử dụng ngân sách thông qua cung cấp hàng hóa dịch vụ

công hiệu quả, góp phần cải thiện phúc lợi cho công chúng. Tuy nhiên, kinh nghiệm

thực tiễn của các quốc gia cũng cho thấy việc mở rộng phân cấp tài khóa sẽ thực sự

có hiệu quả trong điều kiện các địa phương phải nâng cao năng lực quản lý, tính

trách nhiệm và công khai minh bạch trong việc quản lý và sử dụng NSĐP.

Tại Việt Nam, ngay từ bản Hiến pháp đầu tiên ban hành ngày 09 tháng 11 năm

1946 đã chủ chương thực hiện phân cấp quản lý giữa CQTW và CQĐP. Xu hướng

đẩy mạnh phân cấp tài khóa cũng đã được thể hiện trong những năm gần đây, nhất

là từ khi Luật NSNN 2002 được ban hành và thực hiện. Tuy nhiên, ngay cả đến

Luật NSNN 2015, nhìn chung phân cấp tài khóa vẫn còn nhiều bất cập. Đặc biệt,

với nội dung phân cấp như Luật hiện hành, chưa tạo được động lực cho các địa

phương tự cân đối ngân sách, cũng chưa tạo được sức ép đối với các địa phương

chưa tự cân đối được ngân sách phải nỗ lực hơn, NSTW vẫn còn đang cân đối thay

cho NSĐP.

2

Tỉnh Bà Rịa-Vũng Tàu là địa phương nằm trong vùng kinh tế trọng điểm phía nam

của cả nước, với thành phố Hồ Chí Minh, tỉnh Đồng Nai, Bình Dương, ….và là địa

phương có số thu NSNN hàng nămluôn nằm trong nhóm tỉnh có số thu cao của cả

nước (đứng thứ 3/63 tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương). Với ưu thế trên, tỉnh

đã tự cân đối ngân sách để tự đảm bảo nhiệm vụ chi ngân sách trên địa bàn theo

phân cấp, đồng thời dành phần lớn nguồn lực nhân sách nộp về ngân sách Trung

ương để thực hiện nhiệm vụ cân đối ngân sách chung của cả nước (tỷ lệ phân chia

nguồn thu ngân sách giữa NSTW và ngân sách tỉnh Bà Rịa-Vũng Tàu qua các giai

đoạn: Giai đoạn 1997-2003 là 52% cho NSTW và 48% cho NSĐP; Giai đoạn 2004-

2006 là 58% cho NSTW và 42% cho NSĐP; Giai đoạn 2007-2010 là 54% cho

NSTW và 46% cho NSĐP; Giai đoạn 2011-2016 là 56% cho NSTW và 44% cho

NSĐP; Giai đoạn 2017-2020 là 34% cho NSTW và 64% cho NSĐP). Song hành

với thuận lợi nêu trên là khó khăn và thách thức khi có nhiều mâu thuẫn cần giải

quyết như: mâu thuẫn giữa nhu cầu vốn đầu tư phát triển kinh tế xã hội với nguồn

lực được phân cấp còn hạn hẹp; mâu thuẫn giữa nỗ lực nâng cao chất lượng cung

cấp hàng hóa dịch vụ công với thẩm quyền quyết định ngân sách hạn hẹp … Bên

cạnh đó, với sự suy giảm kinh tế trong thời gian qua, cùng với việc phân cấp tài

khóa chậm được sửa đổi bổ sung đã dẫn tới ngân sách tỉnh Bà Rịa-Vũng Tàu được

hưởng trong 03 năm 2015, 2016, 2017 không đạt dự toán giao, ảnh hưởng đến điều

hành quản lý ngân sách và phát triển kinh tế của tỉnh.

Xuất phát từ thực tế quản lý và ý nghĩa nêu trên, đề tài “Phân cấp tài khóa ở Việt

Nam-trường hợp tỉnh Bà Rịa-Vũng Tàu” được chọn nghiên cứu.

1.2. Mục tiêu nghiên cứu

Mục tiêu nghiên cứu: Luận án nghiên cứu “Phân cấp tài khóa ở Việt Nam: trường

hợp tỉnh Bà Rịa-Vũng Tàu” được chọn nghiên cứu nhằm mục đích đánh giá tác

động của quy định phân cấp tài khóa hiện hành đến quản trị ngân sách ở cấp CQĐP,

từ đó đưa ra các khuyến nghị chính sách hoàn thiện quy định về phân cấp tài khóa ở

Việt Nam.

3

1.3. Câu hỏi nghiên cứu:

Với mục tiêu nghiên cứu nêu trên, luận án sẽ trả lời câu hỏi nghiên cứu: “Phân cấp

tài khóa ở Việt Nam nên được điều chỉnh như thế nào nhằm tạo động lực cho những

địa phương tự cân đối được ngân sách, tạo sức ép cho các địa phương chưa tự cân

đối được ngân sách để cùng hướng đến mục tiêu cung cấp hàng hóa dịch vụ công

tốt hơn?”.

1.4. Đối tượng nghiên cứu và phạm vi thu thập dữ liệu

1.4.1. Đối tượng nghiên cứu

Tác giả chọn phân cấp tài khóa ở Việt Nam và lấy trường hợp tỉnh Bà Rịa-Vũng

Tàu trong giai đoạn 1997-2017 để làm trường hợp nghiên cứu.

1.4.2. Phạm vi thu thập dữ liệu

- Thời gian: từ năm 1997 đến hết năm 2017.

- Về không gian : địa bàn tỉnh Bà Rịa-Vũng Tàu.

1.5. Khung phân tích và phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu tiến hành trên cơ sở phân tích định tính thông qua lược khảo các nghiên

cứu trước về khung lý thuyết về phân cấp tài khóa như: Mô hình “bỏ phiếu bằng

chân” của tác giả Charles Tiebout (1956), Danh mục tùy chọn của Stigler (1953),

Mô hình tương đồng tài khóa của Olson (1969), Mô hình phi tập trung hóa của

(Oates, 1972), Jorge Martinez Vazquez (2004), ... và kinh nghiệm phân cấp tài khóa

ở một số quốc gia trên thế giới làm cơ sở để bình luận về các nội dung phân cấp tài

khóa được quy định trong Luật NSNN hiện hành của Việt Nam và các văn bản

hướng dẫn thực hiện Luật. Dùng thực tiễn tại tỉnh Bà Rịa-Vũng Tàu như một ví dụ

minh họa cho phần phân tích này. Với cách tiếp cận đó, đề tài được thực hiện theo

quy trình sau:

- Khái quát lý thuyết về phân cấp, phân cấp tài khóa giữa CQTW và CQĐP.

4

- Tìm hiểu các kinh nghiệm về phân cấp tài khóa của các quốc gia trên thế giới.

- Dùng khung lý thuyết và kinh nghiệm về phân cấp tài khóa nói trên để bình luận

về các nội dung phân cấp tài khóa được quy định trong Luật NSNN Việt Nam các

văn bản hướng dẫn thực hiện Luật. Ví dụ minh họa cho phần phân tích này là thực

trạng tỉnh Bà Rịa-Vũng Tàu từ năm 1997 đến năm 2017.

- Từ đó, đề xuất các giải pháp khuyến nghị hoàn thiện phân cấp tài khóa tại Việt

Nam. Đặc biệt, các kiến nghị tập trung vào mục tiêu: tạo động lực cho những địa

phương tự cân đối được ngân sách, tạo sức ép cho các địa phương chưa tự cân đối

được ngân sách để cùng hướng đến cung cấp hàng hóa dịch vụ công tốt hơn.

1.6. Cấu trúc luận văn.

Chương 1. Giới thiệu

Chương 2. Tổng quan cơ sở lý thuyết và kinh nghiệm của một số quốc gia về phân

cấp tài khóa

Chương 3. Thực trạng phân cấp tài khóa ở Việt Nam - trường hợp tỉnh Bà Rịa-Vũng

Tàu giai đoạn 1997-2017.

Chương 4. Nhận xét chung và một số khuyến nghị hoàn thiện chính sách phân cấp

tài khóa ở Việt Nam.

5

CHƯƠNG 2

TỔNG QUAN CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ KINH NGHIỆM CỦA MỘT SỐ

QUỐC GIA VỀ PHÂN CẤP TÀI KHÓA

2.1. Lý thuyết về phân cấp và phân cấp tài khóa

2.1.1. Lý thuyết về phân cấp

Xuất phát từ thực tiễn quản lý, điều hành đất nước, các quốc gia trên thế giới dù

theo cấu trúc mô hình nhà nước đơn nhất hay mô hình nhà nước liên bang đều thành

lập bộ máy nhà nước.

Sơ đồ 2.1. Mô tả tổ chức bộ máy nhà nước của một quốc gia

NHÀ NƯỚC

Cơ quan

lập pháp

Cơ quan

hành pháp

Cơ quan

tư pháp

Chính quyền

Trung ương

Chính quyền

Địa phương

Nguồn: WorldBank, (2006).

Để vận hành bộ máy nhà nước, việc phân cấp, phân quyền là tất yếu xảy ra, trong

đó phân cấp là nội dung quan trọng của quản trị nhà nước, phản ánh mối quan hệ

giữa CQTW với CQĐP.Tùy vào điều kiện thực tế tại mỗi quốc gia mà có các hình

thức phân cấp khác nhau, nhưng tựu trung lại được phân chia thành 3 lĩnh vực chính

là: phân cấp về chính trị, phân cấp hành chính, phân cấp về tài khóa.

6

(i) Phân cấp chính trị là việc chuyển giao một phần quyền và nghĩa vụ chính trị từ

CQTW xuống cho CQĐP thực hiện. Việc chuyển giao này nhằm để CQĐP có

những quyền quyết định trọng việc thực hiện nhiệm vụ chính trị tại địa phương.

Đồng thời, tạo điều kiện để người dân địa tham gia vào việc xây dựng và thực thi

các chính sách của quốc gia.

(ii) Phân cấp về hành chính là sự phân định thẩm quyền, trách nhiệm giữa các cấp

chính quyền trên cơ sở bảo đảm sự phù hợp giữa khối lượng và tính chất thẩm

quyền với năng lực và điều kiện thực tế của từng cấp nhằm tăng cường chất lượng,

hiệu lực và hiệu quả của hoạt động quản lý nhà nước. Phân cấp hành chính thể hiện

ở 3 cấp độ là tản quyền, ủy quyền, phân quyền, trong đó:

 Tản quyền là việc chuyển giao quyền lực thực thi một số nhiệm vụ từ

CQTW cho các bộ phận hay cơ quan của CQTW đóng tại địa phương, song

quyền lực pháp lý vẫn thuộc về CQTW. Đây là cấp độ thấp nhất trong phân

cấp, bởi việc chuyển giao quyền chỉ diễn ra trong nội bộ chính quyền cấp

Trung ương, tuy nhiên về khía cạnh khác thì việc phân cấp này vẫn cho phép

chính quyền cấp địa phương có một số quyền tự do nhất định như lập kế

hoạch, ra quyết định trên cơ sở các chỉ thị, hướng dẫn của Trung ương cho

phù hợp với điều kiện thực tế tại địa phương.

 Ủy quyền là việc chính quyền cấp trên chuyển giao cho cấp dưới quyền

quyết định và thực hiện các nhiệm vụ được xác định rõ ràng, nhờ đó cấp

dưới có sự tự chủ lớn hơn trong công việc, nhưng vẫn có trách nhiệm, báo

cáo hoạt động của mình cho cấp trên ủy quyền.

 Phân quyền là việc CQTW chuyển giao một số quyền hạn và chức năng nhất

định cho CQĐP theo luật định. Đây là cấp độ bảo đảm tính độc lập cao nhất

của CQĐP, bởi nguồn lực được huy động từ chính địa phương và được cung

cấp bởi CQĐP.

7

(iii) Phân cấp tài khóa liên quan đến sự phân phối nguồn lực công giữa CQTW và

CQĐP, trong đó CQĐP được giao những nhiệm vụ chi cụ thể, có quyền tự chủ về

ngân sách và quyền thực thi các chức năng quản lý trong phạm vi địa phương mình.

(iv) Ngoài 03 loại hình phân cấp nêu trên thì phân cấp thị trường được đề cập đến

nhằm giảm bớt áp lực cho khu vực công do nguồn lực hạn hẹp so với nhu cầu ngày

càng tăng của xã hội.

Các loại hình phân cấp nêu trên không đứng độc lập mà có tác động qua lại lẫn

nhau tạo thành một tổ hợp tác động đến tổ chức hệ thống và phân chia quyền hạn,

trách nhiệm của CQTW, CQĐP.

Sơ đồ 2.2. Sơ đồ Phân cấp của một quốc gia

Phân cấp

chính trị

Phân cấp

hành chính

Phân cấp

tài khóa

Phân cấp

thị trường

Nguồn: WorldBank, 2006.

2.1.2. Lý thuyết về phân cấp tài khóa

2.1.2.1. Khái niệm

Khái niệm phân cấp tài khóa được nhiều nhà nghiên cứu đưa ra, có thể kể đến một

số khái niệm như:

Kiyohito Hanai & Bạch Thị Thu Huyền (2004) cho rằng phân cấp tài khóa là sự

phân công trách nhiệm, quyền hạn và lợi ích giữa các cấp chính quyền trong quản lý

ngân sách.

Kenneth Davey, (2003) cho rằng phân cấp tài khóa có liên quan đến việc phân bổ

nguồn lực công mà cụ thể là phân chia nguồn thu và nhiệm vụ chi giữa NSTW và

NSĐP.

8

Tựu trung lại thì phân cấp tài khóa liên quan đến sự phân phối nguồn lực công giữa

CQTW và CQĐP, trong đó CQĐP được giao những nhiệm vụ chi cụ thể, có quyền

tự chủ về ngân sách và quyền thực thi các chức năng quản lý trong phạm vi địa

phương mình.

2.1.2.2. Các lý thuyết liên quan đến phân cấp tài khóa

Lý thuyết kinh tế đáng chú ý đầu tiên được phát triển bởi Hayek(1945), khi ông cho

rằng: CQĐP tiếp cận thông tin địa phương tốt hơn thông qua sự gần gũi với người

dân. Điều này cho phép họ cung cấp hàng hóa công cộng và dịch vụ tốt hơn, phù

hợp hơn với sở thích của người dân địa phương hơn là CQTW.

Tiếp nối quan điểm này, Stigler (1957) đã xác định 2 nguyên tắc thiết kế phân

quyền: một chính phủ đại diện hoạt động tốt nhất khi nó gần dân nhất; Người dân

phải có quyền bỏ phiếu cho loại hình và số lượng HHDV công cộng mà họ cần.

Tiebout (1956) thông qua nghiên cứu về việc cung cấp hàng hóa trong khu vực tư

nhân và khu vực công đã chỉ ra rằng, sở dĩ thị trường tư nhân có thể đảm bảo cung

cấp một lượng hàng hóa tối ưu nhưng lại mất đi trong môi trường hàng hóa công là

do khu vực công thiếu hai yếu tố mua bán và cạnh tranh nên thị trường hàng hóa

công không thể cung cấp một lượng hàng hóa tối ưu như thị trường hàng hóa cá

nhân. Từ nghiên cứu trên, Tiebout cho rằng hàng hóa công nếu được cung cấp bởi

CQĐP thì yếu tố cạnh tranh sẽ phát sinh một cách tự nhiên, vì công chúng có thể

“bỏ phiếu bằng chân của họ” thông qua việc di chuyển đến địa phương khác, có

chất lượng dịch vụ công tốt hơn để sinh sống và hoạt động.

Điều này dẫn đến nguyên tắc phân cấp tài khóa cho CQĐP và tạo ra công cụ đo

lường sự biểu lộ sở thích: đó là tính di chuyển. Tiebout cho rằng chính yếu tố di

chuyển này có thể tăng cường được hiệu quả trong việc cung cấp hàng hóa công địa

phương. Tuy nhiên, nghiên cứu của Tiebout còn nhiều điểm gây tranh luận khi vận

dụng vào thực tế, khi lý luận của ông được đúc kết trên cơ sở 7 giả định, mà trong

đó có 01 giả định không thể thực hiện trong thực tế là mọi người có đầy đủ thông

tin về sự cung ứng hàng hóa công cộng của các CQĐP cũng như nghĩa vụ tài chính

phải nộp để được hưởng hàng hóa công cộng ấy.

9

Dẫu vậy, thông qua mô hình,Tiebout đã gợi ý 3 yếu tố trong phân cấp nhiệm vụ

cung cấp hàng hóa công giữa các cấp chính quyền, cụ thể:

 Yếu tố thứ nhất là mối gắn kết giữa chi phí thuế phải nộp và lợi ích được

hưởng: Phạm vi cung cấp hàng hóa dịch vụ công của địa phương sẽ ở mức

mà người dân đánh giá mức thuế mà họ phải trả ngang bằng với mức hàng

hóa dịch vụ công cung cấp mà họ nhận được. Những hàng hóa công có sự

liên kết mạnh giữa chi phí thuế và lợi ích nên được cung cấp với CQĐP.

Ngược lại thì nên cung cấp bởi CQTW.

 Yếu tố thứ hai: Ngoại tác và ảnh hưởng của lan tỏa tích cực trong việc cung

cấp hàng hóa dịch vụ công. Những hàng hóa công có ảnh hưởng rộng vượt

phạm vi chính quyền của một địa phương thì nên được cung cấp bởi CQTW,

nhằm tránh “tắc nghẽn” trong việc cung cấp hàng hóa công.

 Yếu tố thứ ba là lợi thế kinh tế quy mô hàng hóa công: Hàng hóa dịch vụ

công có quy mô kinh tế lớn (chẳng hạn như quốc phòng) nên được cung cấp

bởi CQTW sẽ hiệu quả hơn, do tiết kiệm được chi phí, trong khi đó hàng hóa

dịch vụ công với quy mô nhỏ hơn (chẳng hạn như trật tự đô thị) thì khi được

cung cấp bởi CQĐP sẽ mang lại hiệu quả cao hơn.

Bên cạnh đó, mô hình tương đồng tài khóa là khía cạnh lý thuyết về phân cấp đáng

phải lưu tâm. Nghiên cứu của Olson (1969), Oates (1972), Frey & Eichenberger

(1995, 1996, 1999) đã chỉ ra rằng sự phân quyền có thể được tổ chức cùng với việc

thiết lập những mối liên kết về chức năng để sao cho: Phù hợp với phạm vi địa lý;

các cá nhân và cộng đồng có thể tự do chọn lựa sự phân bổ nguồn lực và cung cấp

hàng hóa dịch vụ công trong phạm vi phân quyền có tính cạnh tranh, các cá nhân và

cộng đồng có thể biểu lộ sở thích của họ một cách trực tiếp thông qua sáng kiến và

trưng cầu dân ý, phân quyền trao cho các cơ quan và thành viên của nó quyền thu

thuế để thực hiện nghĩa vụ được giao.

Luận văn Phân cấp tài khóa ở Việt Nam: Trường hợp tỉnh Bà Rịa - Vũng tàu