Luận văn Nghiên cứu triển khai phương pháp phát hiện biến động công trình biển sử dụng dữ liệu viễn thám

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC CÔNG NGHỆ

NGUYỄN HỮU LƯƠNG

NGHIÊN CỨU TRIỂN KHAI PHƯƠNG PHÁP

PHÁT HIỆN BIẾN ĐỘNG CÔNG TRÌNH BIỂN

SỬ DỤNG DỮ LIỆU VIỄN THÁM

Ngành: Công nghệ thông tin

Chuyên ngành: Hệ thống thông tin

Mã Số: 8480104.01

LUẬN VĂN THẠC SĨ HỆ THỐNG THÔNG TIN

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

PGS. TS. Nguyễn Thị Nhật Thanh

Hà Nội – 07/2020

Mục lục

LỜI CẢM ƠN

3

4

LỜI CAM ĐOAN

DANH MỤC HÌNH VẼ

MỞ ĐẦU

5

8

Chương 1: Lý thuyết cơ bản về viễn thám và công trình biển

1.1 Lý thuyết cơ bản về viễn thám

1.1.1 Khái niệm:

10

12

15

18

21

1.1.2 Nguyên lý cơ bản của viễn thám:

1.1.3 Phương pháp xử lý dữ liệu viễn thám:

1.2 Lý thuyết cơ bản về công trình biển

1.2.1 Cảng biển:

1.2.2 Đảo nhân tạo:

Chương 2: Phương pháp phát hiện biến động công trình biển sử dụng dữ liệu viễn

thám 25

2.1 Tổng quan về phương pháp phát hiện biến động công trình biển sử dụng dữ liệu

viễn thám

25

27

28

29

30

31

32

33

35

36

2.2 Giới thiệu về dữ liệu viễn thám PlanetScope

2.3 Mô tả phương pháp phát hiện biến động được lựa chọn

2.3.1 Tiền xử lý dữ liệu

2.3.2 Thuật toán tách mây

2.3.3 Thuật toán tách nước

2.3.4 Kết hợp cảnh ảnh, trích xuất biến động

2.3.5 Phân lớp biến động

2.3.6 Tích hợp kết quả:

Chương 3: Thực nghiệm

1

3.1 Giới thiệu vùng nghiên cứu và phương pháp thực nghiệm

3.1.1 Vùng nghiên cứu:

36

42

52

57

58

3.1.2 Phương pháp thực nghiệm

3.2 Kết quả thực nghiệm phương pháp phát hiện biến động

3.3 Kết quả thực nghiệm phương pháp phân lớp biến động

KẾT LUẬN

TÀI LIỆU THAM KHẢO

2

LỜI CẢM ƠN

Trước tiên tôi xin dành lời cảm ơn chân thành và sâu sắc đến cô giáo,

PGS. TS. Nguyễn Thị Nhật Thanh – người đã hướng dẫn, khuyến khích, chỉ

bảo và tạo cho tôi những điều kiện tốt nhất từ khi bắt đầu cho tới khi hoàn

thành công việc của mình.

Tôi xin dành lời cảm ơn chân thành tới các thầy cô giáo khoa Công

nghệ thông tin, trường Đại học Công nghệ, ĐHQGHN đã tận tình đào tạo,

cung cấp cho tôi những kiến thức vô cùng quý giá và đã tạo điều kiện tốt nhất

cho tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu tại trường.

Cuối cùng, tôi xin cảm ơn tất cả những người thân yêu trong gia đình

tôi cùng toàn thể bạn bè những người đã luôn giúp đỡ, động viên tôi những

khi vấp phải những khó khăn, bế tắc.

3

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan rằng luận văn thạc sĩ công nghệ thông tin “Nghiên

cứu triển khai phương pháp phát hiện biến động công trình biển sử dụng dữ

liệu viễn thám” là công trình nghiên cứu của riêng tôi, không sao chép lại của

người khác. Trong toàn bộ nội dung của luận văn, những điều đã được trình

bày hoặc là của chính cá nhân tôi hoặc là được tổng hợp từ nhiều nguồn tài

liệu. Tất cả các nguồn tài liệu tham khảo đều có xuất xứ rõ ràng và hợp pháp.

Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm và chịu mọi hình thức kỷ luật theo

quy định cho lời cam đoan này.

Hà Nội, ngày 20 tháng 07 năm 2020

4

DANH MỤC HÌNH VẼ

Hình 1.1: Sơ đồ thu nhận ảnh viễn thám (A: Măt Trời; B: Sóng điên từ; C: Bề măt Trái

̣

Đất; D: Vât bay chụp ảnh viễn thám, ví dụ: vê tinh, máy bay… ; E: Tín hiêu vât bay trả về

̣

trạm thu ảnh; F: Ảnh viễn thám thu được; G: Ứng dụng dựa trên ảnh viễn thám). (Nguồn:

Trung tâm viễn thám quốc gia Canada) 12

Hình 1.2: Vệ tinh viễn thám VNREDSat-1 của Việt Nam trên quỹ đạo. (Nguồn: Viện Hàn

lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam - VAST) 13

Hình 1.3: Ảnh vệ tinh viễn thám PlanetScope của Mỹ chụp ảnh thành phố San Francisco,

bang California, Mỹ. (Nguồn: Planet.com) 13

Hình 1.4: Nguyên lý chụp ảnh viễn thám của vệ tinh: Ánh sáng từ Mặt Trời (Sun) chiếu

đến vật thể (Object) thì phản xạ lại qua bộ lọc trên vệ tinh (Filter) trước khi đi vào ống

kính (Camera) để tạo ra ảnh viễn thám. (Nguồn: Planet.com)

14

Hình 1.5: Quy trình thu nhận, xử lý, lưu trữ và phân phối dữ liệu viễn thám thu bởi vệ tinh

(TDRS và TRMM) tại các trung tâm quan sát Trái Đất (Earth Observation Center).

(Nguồn: NASDA)

15

Hình 1.6: Tác động cản trở ánh sáng Mặt Trời (Solar) của mây (Cloud và Broken Cloud

Layer) lên ảnh của vật thể (Target) thu được trên vệ tinh (Satellite Sensor). (Nguồn:

Sciencedirect.com)

16

Hình 1.7: Quy trình giải đoán ảnh viễn thám bằng mắt (Interpretation and Analysis) để

tìm kiếm thông tin, lập bản đồ hoặc sản xuất các ứng dụng thống kê (Information, maps

and statistics for Applications). (Nguồn: Đại học Minnesota, Mỹ)

17

Hình 1.8: Quy trình giải đoán ảnh viễn thám bằng công cụ số (Bounding Box Selection,

Graph Construction) để tìm kiếm thông tin, đo đạc thống kê (Measuring spatiotemporal

evolutions). (Nguồn: Sciencedirect.com)

18

Hình 1.9: Cảng quân sự Du Lâm, Trung Quốc. (Nguồn: Google Earth)

20

Hình 1.10: Cảng dầu thuộc cảng quân sự Du Lâm, Trung Quốc. (Nguồn: Google Earth)21

Hình 1.11: Cảng vật liệu thuộc cảng quân sự Du Lâm, Trung Quốc. (Nguồn: Google

Earth)

22

23

Hình 1.12: Đảo nhân tạo Dubai, UAE. (Nguồn: Google Earth)

Hình 1.13: Đảo nhân tạo Xubi do Trung Quốc xây dựng trái phép tại quần đảo Trường

Sa, Việt Nam. (Nguồn: Google Earth) 23

Hình 1.14: Đảo nhân tạo Chữ Thập do Trung Quốc xây dựng trái phép tại quần đảo

Trường Sa, Việt Nam. (Nguồn: Google Earth) 24

5

Hình 2.1: Sử dụng ảnh viễn thám vệ tinh giúp phát hiện tòa nhà mới được xây dựng(Areas

of changed building) ở khu phố Palace, Luân đôn, Anh năm 2011. (Nguồn:

ScienceDirect.com)

26

Hình 2.2: Vệ tinh PlanetScope. (Nguồn: Planet.com)

28

Hình 2.3: Ảnh vệ tinh PlanetScope chụp cảng hàng hóa Yangshan, Thượng Hải, Trung

Quốc ngày 06/01/2020. (Nguồn: Planet.com) 29

Hình 2.4: Quy trình thuật toán phát hiện và phân lớp biến động công trình sử dụng dữ liệu

viễn thám vệ tinh PlanetScope. 30

Hình 3.1: Cảng Dung Quất, tỉnh Quảng Ngãi, Việt Nam (Ảnh Google Earth, ngày

14/05/2019). 38

Hình 3.2: Cảng Dung Quất, tỉnh Quảng Ngãi, Việt Nam (Ảnh Google Earth, ngày

10/03/2017). 39

Hình 3.3: Cảng Dung Quất, tỉnh Quảng Ngãi, Việt Nam (Ảnh Google Earth, ngày

07/09/2018). 39

Hình 3.4: Đảo nhân tạo Phượng Hoàng Tam Á, đảo Hải Nam, Trung Quốc (Ảnh Google

Earth, ngày 07/09/2020). 40

Hình 3.5: Đảo nhân tạo Phượng Hoàng Tam Á, đảo Hải Nam, Trung Quốc (Ảnh Google

Earth, ngày 17/02/2016). 41

Hình 3.6: Đảo nhân tạo Phượng Hoàng Tam Á, đảo Hải Nam, Trung Quốc (Ảnh Google

Earth, ngày 12/05/2017). 41

Hình 3.7: Ảnh vệ tinh PlanetScope chụp cảng Dung Quất, Quảng Ngãi, Việt Nam (ngày

21/03/2017). 43

Hình 3.8: Ảnh vệ tinh PlanetScope chụp cảng Dung Quất, Quảng Ngãi, Việt Nam (ngày

21/11/2018). 44

Hình 3.9: Ảnh kết quả khu vực biến động (Màu trắng) của cảng Dung Quất, Quảng Ngãi,

Việt Nam giữa 02 thời điểm chụp ảnh. 45

Hình 3.10: Ảnh kết quả khu vực giữ nguyên (Màu trắng) của cảng Dung Quất, Quảng

Ngãi, Việt Nam giữa 02 thời điểm chụp ảnh. 46

Hình 3.11: Ảnh vệ tinh PlanetScope chụp đảo nhân tạo Phượng Hoàng Tam Á, Trung

Quốc (ngày 16/02/2016). 47

Hình 3.12: Ảnh vệ tinh PlanetScope chụp đảo nhân tạo Phượng Hoàng Tam Á, Trung

Quốc (ngày 06/01/2017). 48

Hình 3.13: Ảnh kết quả khu vực biến động (Màu trắng) của đảo nhân tạo Phượng Hoàng

Tam Á, Trung Quốc giữa 02 thời điểm chụp ảnh.

49

6

Hình 3.14: Ảnh kết quả khu vực giữ nguyên (Màu trắng) của đảo nhân tạo Phượng Hoàng

Tam Á, Trung Quốc giữa 02 thời điểm chụp ảnh. 50

Hình 3.15: Ảnh kết quả lấy mẫu bằng mắt người khu vực biến động tại cảng Dung Quất,

Quảng Ngãi (Màu đỏ là điểm biến động, Màu xanh là điểm giữ nguyên). 51

Hình 3.16: Ảnh kết quả lấy mẫu bằng mắt người khu vực biến động tại đảo nhân tạo

Phượng Hoàng Tam Á, Trung Quốc (Màu đỏ là điểm biến động, Màu xanh là điểm giữ

nguyên).

52

Hình 3.17: Ảnh kết quả phân lớp biến động cảng Dung Quất, Quảng Ngãi, Việt Nam giữa

năm 2017 và 2018. 53

Hình 3.18: Ảnh các chi tiết tương đồng giữa ảnh PlanetScope (Bên trái), ảnh biến động

tổng hợp (Ở giữa) và ảnh Google Earth (Bên phải). 54

Hình 3.19: Ảnh kết quả phân lớp biến động đảo nhân tạo Phượng Hoàng Tam Á, Trung

Quốc giữa năm 2016 và 2017. 55

Hình 3.20: Ảnh các chi tiết tương đồng giữa ảnh PlanetScope (Bên trái), ảnh biến động

tổng hợp (Ở giữa) và ảnh Google Earth (Bên phải).

56

7

MỞ ĐẦU

Công trình biển bao gồm các công trình do con người xây dựng ở vùng

bờ biển hoặc ngoài khơi đại dương như cảng biển, giàn thăm dò dầu khí, đảo

nhân tạo… Hoạt động quản lý, giám sát công trình biển, trong đó có hoạt

động phát hiện biến động đóng vai trò không thể thiếu trong việc quy hoạch,

sớm cảnh báo các nguy cơ về môi trường hoặc các hoạt động xây dựng trái

phép. Theo dõi và đánh giá biến động ở những khu vực công trình biển ở ven

bờ cũng như ngoài khơi góp phần không nhỏ trong phát triển kinh tế xã hội,

đồng thời đảm bảo an ninh quốc phòng.

Trên thế giới hiện nay, các chuyên gia đã và đang sử dụng nhiều cách

tiếp cận khác nhau, từ đo đạc thủ công đến sử dụng công cụ tính toán tự

động, trong việc phát hiện biến động công trình biển. Trong các cách tiếp cận

trên, sử dụng các công cụ tự động khai thác dữ liệu viễn thám là một phương

pháp mang nhiều ưu thế vượt trội, giúp theo dõi, phát hiện từ xa, trên quy mô

rộng lớn và một cách tự động hoặc bán tự động, những biến động của công

trình biển.

Các nhà khoa học trên thế giới đã triển khai nhiều nghiên cứu tập trung

vào phát hiện biến động trên toàn bộ bề mặt Trái Đất bằng phương pháp sử

dụng loại dữ liệu viễn thám tiêu biểu nhất, đó là ảnh vệ tinh. Các nghiên cứu

trên đã đề xuất nhiều thuật toán khác nhau để phát hiện biến động công trình

nhân tạo nói chung và công trình biển nói riêng. Về tổng thể, có thể chia các

thuật toán phát hiện biến động công trình biển thành hai cách tiếp cận chính,

đó là: Phát hiện biến động không dùng phân loại (pre-classification) và phát

hiện biến động sử dụng phân loại (post-classification) [1]. Phát hiện biến

động không dùng phân loại có bản chất là phát hiện thay đổi lớp phủ giữa các

thời điểm chụp ảnh khác nhau dựa trên giả định là thay đổi tại bề mặt gây ra

sự khác biệt về giá trị phản xạ quang phổ tại các thời điểm khác nhau. Kết

quả đầu ra thu được là các bản đồ chỉ thị thay đổi và không thay đổi nhưng

không cung cấp thông tin chi tiết về loại thay đổi. Trong khi đó, phương pháp

phát hiện biến động dựa trên phân loại sử dụng việc so sánh các bản đồ lớp

phủ bề mặt giữa các thời điểm chụp ảnh khác nhau, từ đó tạo ra kết quả phân

tích thay đổi bao gồm cả thông tin về loại thay đổi [9]. Tuy nhiên, phương

8

pháp này đòi hỏi nguồn dữ liệu đầu vào bao gồm cả bản đồ lớp phủ với lượng

thông tin phong phú, điều này là không khả thi với điều kiện nghiên cứu còn

nhiều hạn chế.

Tại Việt Nam, năm 2016, trên tạp chí trên Tạp chí Khoa học công nghệ

và Môi trường Công An, số 70 [11], ThS. Mẫn Đức Chức đã công bố nghiên

cứu về việc xây dựng công cụ tự động sử dụng dữ liệu ảnh vệ tinh viễn thám

VNREDSat-1 của Việt Nam để phát hiện biến động đảo tự nhiên do cải tạo

của con người trên biển. Kết quả nghiên cứu của ThS. Mẫn Đức Chức khẳng

định tính khả thi của việc phát triển thuật toán tự động phát hiện biến động

các dạng công trình trên biển sử dụng dữ liệu viễn thám.

Với mục tiêu đặt ra của đề tài Nghiên cứu triển khai phương pháp

phát hiện biến động công trình biển sử dụng dữ liệu viễn thám là phát hiện

biến động công trình biển với nguồn dữ liệu đầu vào có thể dễ dàng tìm kiếm,

phù hợp với điều kiện của nghiên cứu phổ biến tại các phòng nghiên cứu ở

Việt Nam, đề tài này đã kế thừa kết quả nghiên cứu của ThS. Mẫn Đức Chức

và phát triển kết quả trên để sử dụng được dữ liệu ảnh vệ tinh viễn thám

PlanetScope, loại dữ liệu ảnh vệ tinh đang ngày càng phổ biến với các trung

tâm nghiên cứu trên thế giới, trong việc phát hiện biến động 02 dạng công

trình biển tiêu biểu là cảng biển và đảo nhân tạo.

Luận văn của đề tài được tác giả trình bày theo cấu trúc như sau.

Chương 1 giới thiệu về đề tài nghiên cứu của luận văn. Chương 2 trình bày

tổng quan các khái niệm cơ bản về công trình biển và về viễn thám. Phần giới

thiệu về dữ liệu viễn thám được sử dụng (PlanetScope) và phương pháp ứng

dụng dữ liệu viễn thám nhằm phát hiện biến động của công trình biển được

trình bày trong chương 3. Sau đó, chương 4 trình bày kết quả thực nghiệm

trên 02 khu vực địa lý cụ thể. Cuối cùng là phần kết luận, định hướng nghiên

cứu tiếp theo.

9

Chương 1: Lý thuyết cơ bản về viễn thám và công trình

biển

1.1 Lý thuyết cơ bản về viễn thám

1.1.1 Khái niệm:

Xuất phát từ những khó khăn do điều kiện tự nhiên làm cản trở việc

tiếp cận trực tiếp trong cự ly gần để nghiên cứu đối tượng, viễn thám sinh ra

dựa trên kỹ thuật chụp ảnh bề mặt Trái Đất từ trên cao sử dụng các thiết bị

bay như khinh khí cầu, máy bay hay phổ biến nhất hiện nay là sử dụng vệ

tinh chụp ảnh. Qua hơn 100 năm ứng dụng từ những loại hình thô sơ nhất là

những bức ảnh đen trắng chụp trên khinh khí cầu cho tới những bức ảnh

quang học đa phổ, ảnh radar chụp bởi vệ tinh ở trên quỹ đạo như hiện nay,

viễn thám đã và đang góp những ứng dụng quan trọng cho nhiều ngành khoa

học của nhân loại.

Hình 1.1: Sơ đồ thu nhận ảnh viễn thám (A: Măt Trời; B: Sóng điên từ;

̣

C: Bề măt Trái Đất; D: Vât bay chụp ảnh viễn thám, ví dụ: vê tinh, máy

̣

bay… ; E: Tín hiêu vât bay trả về trạm thu ảnh; F: Ảnh viễn thám thu được;

̣

G: Ứng dụng dựa trên ảnh viễn thám). (Nguồn: Trung tâm viễn thám quốc

gia Canada)

Viễn thám được định nghĩa là ngành khoa học nghiên cứu bề mặt Trái

Đất từ xa sử dụng các công cụ chụp ảnh bề mặt Trái Đất từ trên cao như vệ

10

tinh, máy bay, thiết bị bay không người lái... Trong thực tế, xét trên yếu tố

mục đích nghiên cứu, viễn thám được định nghĩa là sự thu thập và phân tích

thông tin đối tượng mà cần phải tiếp xúc trực tiếp. Đây là lĩnh vực đã có lịch

sử phát triển từ những năm đầu thế kỷ XX, dựa trên những thành tựu khoa

học công nghê tiên tiến nhất như công nghệ quang học, giải mã, công nghệ

̣

vũ trụ không gian, công nghệ tin học… Viễn thám không chỉ là môt ứng dụng

̣

công nghê thông thường mà còn là một môn khoa học đa ngành kết hợp tri

̣

thức của nhiều lĩnh vực, nhiều chủ đề với mục tiêu cung cấp thông tin nhanh

chóng, khách quan nhất phục vụ các ứng dụng trong kinh tế, quân sự, khoa

học và đời sống xã hôi.

̣

Hình 1.2: Vệ tinh viễn thám VNREDSat-1 của Việt Nam trên quỹ đạo.

(Nguồn: Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam - VAST)

11

Hình 1.3: Ảnh vệ tinh viễn thám PlanetScope của Mỹ chụp ảnh thành phố

San Francisco, bang California, Mỹ. (Nguồn: Planet.com)

Viễn thám có đối tượng nghiên cứu chủ yếu là các sự vật và hiên tượng

̣

xảy ra trên bề mặt Trái Đất. Không nghiên cứu trực tiếp các hiên tượng và sự

̣

vật, viễn thám nghiên cứu gián tiếp thông qua hình ảnh của chúng. Những

hình ảnh đó là các bảng mã về sự phân bố lại năng lượng Mặt Trời được phản

xạ lại từ các vật trên bề mặt Trái Đất.

1.1.2 Nguyên lý cơ bản của viễn thám:

Trong tự nhiên, năng lượng điện từ phản xạ hoặc bức xạ từ vật thể là

nguồn cung cấp thông tin phong phú về các đặc điểm, tính chất của sự vật

hiện tượng. Ảnh viễn thám thu được cung cấp thông tin thông qua năng

lượng phản xạ hoặc bức xạ điện từ trên. Đo lường và phân tích năng lượng

điện từ thu được từ ảnh viễn thám làm “hiện lên" những thông tin hữu ích về

từng lớp phủ mặt đất, mặt nước khác nhau do sự tương tác phong phú giữa

bức xạ điện từ và vật thể. Thiết bị dùng để cảm nhận sóng điện từ phản xạ

hay bức xạ từ vật thể được gọi là bộ cảm biến. Bộ cảm biến có thể là những

chiếc máy ảnh hoặc máy quét tần số điện từ mắt thường không nhìn thấy,

được lắp đặt trên vật mang dạng máy bay, khinh khí cầu, tàu con thoi hoặc vệ

tinh.

12

Hình 1.4: Nguyên lý chụp ảnh viễn thám của vệ tinh: Ánh sáng từ Mặt

Trời (Sun) chiếu đến vật thể (Object) thì phản xạ lại qua bộ lọc trên vệ tinh

(Filter) trước khi đi vào ống kính (Camera) để tạo ra ảnh viễn thám. (Nguồn:

Planet.com)

Sau khi bộ cảm biến thu nhận năng lượng của sóng điện từ do các vật

thể phản xạ hay bức xạ, thông tin về năng lượng phản xạ của vật thể lưu lại

trên ảnh viễn thám và tiếp theo được xử lý tự động trên máy tính hoặc giải

đoán trực tiếp dựa trên kinh nghiệm của các chuyên gia nhận dạng sự vật hiện

tượng. Bước cuối cùng, các dữ liệu hoặc thông tin liên quan đến các vật thể

và hiện tượng khác nhau trên mặt đất, mặt nước sẽ được ứng dụng trong

nhiều lĩnh vực khác nhau như nông lâm nghiệp, địa chất, khí tượng, môi

trường, quân sự…

Toàn bộ quá trình thu nhập và xử lý ảnh viễn thám phụ thuộc vào 05

thành tố cơ bản sau:

1. Nguồn năng lượng bức xạ điện từ.

2. Sự tương tác của năng lượng bức xạ điện từ với khí quyển.

3. Sự tương tác của năng lượng bức xạ điện từ với các vật thể trên bề

mặt đất, mặt nước.

4. Sự chuyển đổi năng lượng phản xạ từ vật thể thành dữ liệu trên ảnh.

13

5. Xử lý, chuyển đổi, hiển thị dữ liệu thành ảnh số phục vụ giải đoán,

khai thác ứng dụng.

Hình 1.5: Quy trình thu nhận, xử lý, lưu trữ và phân phối dữ liệu viễn

thám thu bởi vệ tinh (TDRS và TRMM) tại các trung tâm quan sát Trái Đất

(Earth Observation Center). (Nguồn: NASDA)

Trong viễn thám, viễn thám quang học sử dụng nguồn năng lượng

cung cấp chủ yếu là do Mặt Trời. Khoảng 75% năng lượng mặt trời khi tiếp

xúc đến lớp ngoài của khí quyển được truyền xuống mặt đất và trong quá

trình lan truyền sóng điện từ luôn bị khí quyển hấp thụ, tán xạ và khúc xạ

trước khi đến bộ cảm biến. Các loại khí như oxy, nitơ và các phân tử lơ lửng

trong khí quyển là tác nhân ảnh hưởng đến sự suy giảm năng lượng sóng điện

từ lan truyền.

14

Hình 1.6: Tác động cản trở ánh sáng Mặt Trời (Solar) của mây (Cloud

và Broken Cloud Layer) lên ảnh của vật thể (Target) thu được trên vệ tinh

(Satellite Sensor). (Nguồn: Sciencedirect.com)

1.1.3 Phương pháp xử lý dữ liệu viễn thám:

Có 2 phương pháp xử lý dữ liệu viễn thám phổ biến hiện nay đó là:

● Giải đoán bằng mắt thường:

Giải đoán ảnh bằng mắt là phương pháp có thể áp dụng trong mọi điều

kiện có trang thiết bị từ đơn giản nhất đến phức tạp nhất cũng như áp dụng

trong nhiều lĩnh vực nghiên cứu khác nhau như địa lý, địa chất, nông, lâm

nghiệp, thủy sản, môi trường... Bên cạnh đó, phương pháp giải đoán ảnh bằng

mắt đòi hỏi có sự hỗ trợ của các dụng cụ quang học như: kính lúp, kính lập

thể, kính phóng đại, kính tổng hợp màu… Cơ sở nền tảng để giải đoán ảnh

bằng mắt là đưa các dấu hiệu giải đoán trực tiếp hoặc gián tiếp vào khóa giải

đoán.

15

Hình 1.7: Quy trình giải đoán ảnh viễn thám bằng mắt (Interpretation

and Analysis) để tìm kiếm thông tin, lập bản đồ hoặc sản xuất các ứng dụng

thống kê (Information, maps and statistics for Applications). (Nguồn: Đại học

Minnesota, Mỹ)

Khi giải đoán một đối tượng cụ thể, người giải đoán cần nắm vững bản

chất phản xạ phổ và các kiến thức về đặc điểm tự nhiên xã hội khác của đối

tượng. Những đặc trưng cơ bản của các đối tượng bao gồm:

+ Cấp độ màu sắc: Là mức độ phản xạ năng lượng của đối tượng trên

từng kênh phổ riêng biệt hoặc trên các tổ hợp màu giả khác nhau.

+ Cấu trúc màu sắc: Là một kiểu phân bố độ xám hoặc màu sắc trong

ảnh. Những kiểu phân bố giống nhau phản ánh những đối tượng giống nhau.

+ Độ tương phản: Thể hiện sự tương quan trong màu sắc của các đối

tượng kề nhau.

+ Dấu hiệu mẫu: Mỗi đối tượng thường được trình diễn bởi các kiểu

mẫu nhất định.

16

+ Hình dáng và kích thước: Hình dáng và kích thước là những dấu hiệu

nhận biến quan trọng trong giải đoán ảnh. Căn cứ vào hình dạng, kích thước

có thể suy ra những thông tin quan trọng khác như [2].

● Giải đoán ảnh theo phương pháp số:

Với mục đích tự động hoá và hạn chế sử dụng sức người so với

phương pháp giải đoán ảnh bằng mắt, các chuyên gia sử dụng phương pháp

xử lý ảnh số như một giải pháp xử lý nhanh chóng, hiệu quả, nhất là với tập

dữ liệu viễn thám ngày càng khổng lồ.

Hình 1.8: Quy trình giải đoán ảnh viễn thám bằng công cụ số

(Bounding Box Selection, Graph Construction) để tìm kiếm thông tin, đo đạc

thống kê (Measuring spatiotemporal evolutions). (Nguồn: Sciencedirect.com)

Phương pháp giải đoán số phần lớn là để hỗ trợ quá trình giải đoán

bằng mắt cuối cùng thông qua các chức năng:

+ Hiệu chỉnh ảnh: Hiệu chỉnh ảnh bao gồm bốn loại hiệu chỉnh cơ bản

đó là hiệu chỉnh bức xạ, hiệu chỉnh khí quyển, hiệu chỉnh hình học và hiệu

chỉnh phép chiếu bản đồ.

+ Tăng cường chất lượng ảnh và chiết tách các đặc tính: Tăng cường

chất lượng ảnh là thao tác chuyển đổi nhằm tăng tính dễ đọc, dễ hiểu của ảnh

cho người giải đoán. Trong khi đó, chiết tách đặc tính là thao tác nhằm phân

loại, sắp xếp các thông tin có sẵn trong ảnh theo yêu cầu của ứng dụng.

17

Những phép tăng cường chất lượng ảnh thường được sử dụng là chuyển đổi

cấp độ xám, chuyển đổi biểu đồ, tổ hợp màu, chuyển đổi màu giữa hai hệ

màu đỏ lục lam và hệ ảnh siêu phổ (HSI)… Sau khi tăng cường chất lượng

ảnh, tổ hợp màu tùy ý gồm 03 màu cơ bản là đỏ, lục, lam được lựa chọn cho

03 kênh phổ nào đó để thu được ảnh có tổ hợp màu cho quá trình phân loại

như [2].

+ Phân loại ảnh: Phân loại ảnh là quá trình máy tính xử lý ảnh theo yêu

cầu của người sử dụng đã được đưa vào máy thông qua giai đoạn chọn tệp

mẫu. Máy tính tự động phân loại và cho ra kết quả dưới dạng ảnh đã được

phân loại.

+ Xuất kết quả: Sau khi hoàn thành tất cả các quá trình xử lý cần phải

xuất kết quả. Có thể lựa chọn không hạn chế các sản phẩm đầu ra, đó là sản

phẩm bản đồ đồ họa, các số liệu thống kê hay các tệp dữ liệu số.

1.2 Lý thuyết cơ bản về công trình biển

Công trình biển là công trình nhân tạo được xây dựng ở vùng ven biển,

vùng nội thủy hoặc ở ngoài khơi xa. Trong thực tế, công trình biển có thể là

một cảng tàu, một đê chắn sóng, một giàn khai thác dầu khí, thậm chí là một

đảo nhân tạo được hình thành qua quá trình bồi đắp nhân tạo.

Trong phạm vi vấn đề nghiên cứu của đề tài này, tác giả chỉ tập trung

phân tích một số loại công trình biển thường gặp và tương đồng với dạng

công trình biển tại khu vực nghiên cứu trong phần thực nghiệm sau này. Các

dạng công trình được trình bày sau đây gồm: cảng biển và đảo nhân tạo.

1.2.1 Cảng biển:

Cảng biển là công trình ven biển phục vụ các hoạt động hàng hải, đồng

thời đây là nơi trú ẩn, neo đậu cho tàu, thuyền khi tập kết bốc xếp hàng hoá,

tiếp tế hậu cần hoặc phòng tránh thiên tai. Cảng biển thường được xây dựng

tại các vũng, vịnh, vùng cửa sông hoặc ngay trên các bờ thẳng ven biển; bên

cạnh đó, một số cảng còn được xây dựng trên các đảo nhân tạo được củng cố

bởi các công trình phòng vệ như đê, kè chắn sóng, đập bảo hộ.

Cảng biển phải đảm bảo cho sự vận hành liên tục của tàu thuyền như

phục vụ hoạt động cập bến, nhổ neo rời bến, bốc xếp hàng hóa hoặc làm trạm

18

trung chuyển cho hành khách. Nếu xét theo tiêu chí mục đích sử dụng thì có

thể phân ra thành cảng quân sự và cảng dân sự.

● Cảng quân sự:

Cảng quân sự là loại cảng chuyên dụng có thể là cảng tự nhiên hoặc

nhân tạo, phục vụ cho hoạt động quân sự. Cảng quân sự là nơi trú ẩn của tàu

quân sự, là nơi sửa chữa, tiếp nhiên liệu và là nơi tập kết theo đội hình của

các hạm đội hải quân.

Một cảng quân sự bao gồm các yếu tố chính như khu vực nhà chỉ huy,

khu huấn luyện thể thao, khu vực sửa chữa tàu, khu vực hậu cần, hệ thống

phòng vệ, cầu tàu, khu vực bến tàu, khu vực kho bãi, hệ thống giao thông, hệ

thống cảnh báo bờ biển, các loại tàu quân sự và hệ thống đê chắn sóng

(thường là các đê nhân tạo).

Hình 1.9: Cảng quân sự Du Lâm, Trung Quốc. (Nguồn: Google Earth)

● Cảng dân sự:

Cảng dân sự là loại cảng dùng cho mục đích phi quân sự, thường là

mục đích thương mại, là nơi trung gian vận chuyển hàng hóa từ nội địa theo

đường biển ra khắp thế giới và ngược lại. Căn cứ vào chức năng có thể phân

loại cảng dân sự thành một số loại cảng sau.

19