Luận văn Nghiên cứu ảnh hưởng của một số trung tâm khí áp đến nắng nóng trên khu vực Đông Bắc

BỘ TÀI NGUYÊN VÀ MÔI TRƯỜNG  
TRƯỜNG ĐẠI HỌC TÀI NGUYÊN VÀ MÔI TRƯỜNG HÀ NỘI  
LUẬN VĂN THẠC SĨ  
NGHIÊN CỨU ẢNH HƯỞNG CỦA  
MỘT SỐ TRUNG TÂM KHÍ ÁP ĐẾN NẮNG NÓNG  
TRÊN KHU VỰC ĐÔNG BẮC  
CHUYÊN NGÀNH: KHÍ TƯỢNG - KHÍ HẬU HỌC  
PHẠM XUÂN NHỊ  
HÀ NỘI, NĂM 2018  
CÔNG TRÌNH ĐƯỢC HOÀN THÀNH TẠI  
TRƯỜNG ĐẠI HỌC TÀI NGUYÊN VÀ MÔI TRƯỜNG HÀ NỘI  
Cán bộ hướng dẫn chính: TS. Chu Thị Thu Hường  
Cán bộ hướng dẫn phụ :TS. Nguyễn Đăng Quang  
Cán bộ chấm phản biện 1: PGS.TS Vũ Thanh Hằng  
Cán bộ chấm phản biện 2: TS. Hoàng Phúc Lâm  
Luận văn thạc sĩ được bảo vệ tại:  
HỘI ĐỒNG CHẤM LUẬN VĂN THẠC SĨ  
TRƯỜNG ĐẠI HỌC TÀI NGUYÊN VÀ MÔI TRƯỜNG HÀ NỘI  
Ngày 22 tháng 10 năm 2018  
 
LỜI CAM ĐOAN  
Tôi xin cam đoan luận văn này là công trình nghiên cứu của cá nhân tôi  
thực hiện dưới sự hướng dẫn của TS. Chu Thị Thu Hường và TS. Nguyễn Đăng  
Quang. Tôi không sao chép các công trình nghiên cứu của người khác. Số liệu  
và kết quả nghiên cứu chưa từng được công bố ở bất cứ một công trình khoa học  
nào.  
Các thông tin sử dụng trong luận văn có nguồn gốc rõ ràng, được trích  
dẫn đầy đủ.  
Tôi hoàn toàn chịu trác nhiệm về tính trung thực luận văn của mình.  
Tác giả  
Phạm Xuân Nhị  
i
LỜI CẢM ƠN  
Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Khí tượng – Khí hậu học “Nghiên cứu  
ảnh hưởng của một số trung tâm khí áp đến nắng nóng trên khu vực Đông  
Bắc” đã được hoàn thành trong tháng 7 năm 2018. Trong quá trình nghiên cứu  
và thực hiện luận văn, tác giả đã nhận được rất nhiều sự giúp đỡ từ các Quý  
Thầy Cô, gia đình, bạn bè và đồng nghiệp.  
Tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc đến TS. Chu Thị Thu Hường và TS.  
Nguyễn Đăng Quang đã trực tiếp hướng dẫn và giúp đỡ em trong quá trình  
nghiên cứu và hoàn thành luận văn này.  
Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn đến Khoa Khí tượng -Thuỷ văn. Trường Đại  
học Tài nguyên và Môi trường Hà Nội đã giảng dạy, truyền đạt kiến thức và tạo  
điều kiện và hướng dẫn tác giả trong suốt quá trình học tập và thực hiện luận  
văn.  
Tôi xin chân thành cảm ơn gia đình, đồng nghiệp, bạn bè và các thành  
viên trong lớp cao học CH2BK đã luôn giúp đỡ tôi hoàn thành luận văn này.  
Xin trân trọng cảm ơn!  
Tác giả  
Phạm Xuân Nhị  
ii  
 
MỤC LỤC  
iii  
3.2.3. Áp thấp Trung Hoa………………………………………………………32  
iv  
DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT  
Ký hiệu  
ACTBD  
HGT  
Chữ viết tắt  
Áp cao Thái Bình Dương  
Độ cao địa thế vị  
HSTQ  
Pmsl  
Hệ số tương quan  
Khí áp mặt biển  
SNNN  
NNGG  
Tx  
Số ngày nắng nóng  
Nắng nóng gay gắt  
Nhiệt độ cực đại ngày  
v
 
DANH MỤC HÌNH VẼ  
vi  
 
vii  
MỞ ĐẦU  
Nắng nóng đang là vấn đề được sự quan tâm của nhiều nhà khoa học đặc  
biệt là các nhà khoa học ngành Khí tượng - Thủy văn. Trong những năm gần  
đây các đặc trưng nắng nóng như cường độ, thời gian kéo dài và số đợt nắng  
nóng có diễn biến phức tạp, xu hướng gia tăng ở nước ta. Đây là một trong  
những lý do chính để chúng tôi lựa chọn đề tài luận văn này.  
* Tính cấp thiết của đề tài  
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), hàng năm, có khoảng 150.000 người  
chết do các bệnh có liên quan đến sự gia tăng về nhiệt độ như bệnh tim, hô hấp,  
tiêu chảy. Nhiệt độ tăng cao, nắng nóng dài ngày tạo điều kiện thuận lợi cho các  
loại vi-rút, vi khuẩn, côn trùng gây bệnh sinh sôi nảy nở.  
Những năm vừa qua, khu vực Đông Bắc chịu ảnh hưởng nhiều của hiện  
tượng nắng nóng, nắng nóng gay gắt kéo dài, cường độ nắng nóng ngày càng  
mạnh dẫn đến khô hạn, cháy rừng, thiếu nước sinh hoạt, ảnh hưởng nghiêm  
trọng đến cuộc sống của người dân.  
Cho đến nay, ở Việt Nam có rất nhiều tác giả đã nghiên cứu về nắng  
nóng, xu thế biến đổi của nắng nóng nhưng không nhiều tác giả đã nghiên cứu  
cơ chế, hình thế thời tiết gây ra nắng nóng trên một khu vực nhỏ.  
Việc nghiên cứu đặc điểm, diễn biến xu thế biến đổi của hình thế thời tiết  
mà cụ thể là đặc điểm, xu thế biến đổi của một số trung tâm khí áp có thể gây ra  
hiện tượng nắng nóng sẽ trợ giúp chúng ta hiểu được quy luật, từ đó dự báo sớm  
được hiện tượng nắng nóng. Dự báo sớm và chính xác hiện tượng nắng nóng sẽ  
trợ giúp hiệu quả trong việc phòng tránh, lập kế hoạch bảo vệ con người và tài  
sản. Luận văn tốt nghiệp "Nghiên cứu ảnh hưởng của một số trung tâm khí áp  
đến nắng nóng trên khu vực Đông Bắc” sẽ tìm hiểu ảnh hưởng của một số  
trung tâm khí áp đến nắng nóng; tìm hiều đặc điểm của những hình thế gây nắng  
nóng gay gắt và đặc biệt gay gắt trên khu vực.  
1
 
* Mục tiêu của luận văn  
- Xác định được ảnh hưởng của một số trung tâm khí áp đến hiện tượng  
nắng nóng trên khu vực Đông Bắc. Bên cạnh đó còn phân tích một số hình thế  
thời tiết chính gây nắng nóng gay gắt và nắng nóng đặc biệt gay gắt.  
Ngoài phần mở đầu, kết luận, phụ lục và tài liệu tham khảo luận văn được  
bố cục làm 3 chương trong đó:  
Chương 1: Tổng quan về nắng nóng  
Chương này trình bày một số khái niệm về nắng nóng, đặc điểm địa hình  
và khí hậu trên khu vực Đông Bắc, những trung tâm thời tiết gây nắng nóng,  
một số nghiên cứu về nắng nóng.  
Chương 2: Số liệu và phương pháp nghiên cứu  
Chương này trình bày các nguồn số liệu và phương pháp nghiên cứu được  
sử dụng trong luận văn.  
Chương 3: Kết quả nghiên cứu  
Chương này nghiên cứu về đặc điểm phân bố, biến đổi theo không gian và  
thời gian của hiện tượng nắng nóng trên khu vực Đông Bắc, sự biến đổi cường  
độ và phạm vi của một số trung tâm khí áp, và mối quan hệ giữa các trung tâm  
khí áp với hiện tượng nắng nóng ở khu vực Đông Bắc.  
2
CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN VỀ NẮNG NÓNG  
1.1 Khái niệm  
Nắng nóng là một hiện tượng thời tiết đặc biệt thường xảy ra trong những  
tháng mùa hè. Biểu hiện của hiện tượng nắng nóng là nền nhiệt độ trung bình  
ngày khá cao và thể hiện rõ nét hơn ở nhiệt độ cao nhất trong ngày (Tx ngày).  
Hiện tượng nắng nóng có hai biến thể là khô nóng và nóng ẩm. Hiện  
tượng khô nóng xảy ra khi Tx cao, trời ít mây, và độ ẩm thấp. Trong khi đó, khi  
Tx cao, trời nhiều mây và độ ẩm cao thì xuất hiện hiện tượng nóng ẩm (hay còn  
gọi là oi nóng). Trong những ngày nắng nóng, hiện tượng mưa rào và dông  
thường xuất hiện vào lúc chiều tối.  
Trong giới hạn luận văn này, ngày xuất hiện nắng nóng và nắng nóng gay  
gắt được xác định tương ứng là ngày có Tx ≥ 350C và Tx ≥ 370C.  
1.2 Một số trung tâm gây nắng nóng  
Nguyên nhân gây ra hiện tượng nắng nóng là do các hình thế thời tiết tác  
động gây ra hiện tượng nhiệt độ cao trên một khu vực nào đó. Theo Nguyễn  
Viết Lành [1] thì các trung tâm chính gây ra nắng nóng ảnh hưởng tới Việt Nam  
gồm áp thấp Nam Á, áp cao Thái Bình Dương (ACTBD), và áp thấp Trung Hoa.  
Áp thấp Nam Á là một áp thấp nhiệt lực, bán vĩnh cửu, hình thành trong  
mùa hè do mặt đệm bị nung nóng mạnh mẽ. Vào mùa hè, khi được hình thành,  
áp thấp Nam Á mở rộng phạm vi về phía tây bao gồm cả áp thấp Bắc Phi và mở  
rộng sang phía đông tới Ấn Độ - Miến Điện và phía nam Trung Quốc, nhiều khi  
bao trùm cả lãnh thổ Trung Quốc và lân cận, hoặc mở rộng tới cả bán đảo Đông  
Dương, đặc biệt là phần lãnh thổ phía bắc Việt Nam. Với nhiệt độ không khí ban  
ngày lên đến 50oC và khí áp dưới 1000mb ở khu vực trung tâm, đây là vị trí hình  
thành khối không khí khô nóng nhất, ở trung tâm hầu như không có mưa. Khối  
không khí này ảnh hưởng đến Việt Nam trong các tháng đầu và giữa mùa hè  
dưới hình thế rìa đông nam của áp thấp nóng phía tây.  
3
     
Hình 1.1 Hình thế áp thấp Nam Á ảnh hưởng đến thời tiết Việt Nam, bản đồ  
mực 1000mb(trái) và mực 850(phải).  
ACTBD là một áp cao động lực, về mùa hè, khi áp cao này bao trùm  
lãnh thổ Việt Nam và các vùng lân cận như Hoa Nam (Trung Quốc) hay vùng  
thượng Lào trong một lớp khí quyển dày tầng đối lưu, thì Việt Nam bao trùm  
một dòng giáng quy mô lớn khiến độ trong suốt của khí quyển tăng lên, độ  
chiếu nắng của mặt trời rất lớn, mặt đệm được nung nóng nhiều hơn. Trong  
các lớp không khí sát đất, nhiệt độ không khí tăng cao, áp thấp nóng mở rộng  
phạm vi, các trung tâm áp thấp được khơi sâu, hoàn lưu xoáy thuận được tăng  
cường, gió tây và tây nam thổi mạnh, thời tiết nắng nóng được hình thành.  
Nắng nóng xảy ra trên diện rộng là do tác động trực tiếp của áp cao Thái Bình  
Dương mạnh và lấn sâu sang phía tây, còn hiện tượng phơn địa hình do gió  
mạnh chỉ đóng vai trò tăng cường ở các địa phương có các dãy núi đón gió  
mà thôi.  
Hình 1.2 Hình thế áp cao Thái Bình Dương ảnh hưởng đến thời tiết Việt Nam,  
bản đồ mực 850mb(trái) và mực 500(phải).  
4
   
Áp thấp Trung Hoa là một áp thấp nhiệt lực được hình thành trên lục địa  
Trung Quốc trong những tháng mùa hè khi nền nhiệt độ của vùng lục địa này  
tăng lên một cách đáng kể trong khi áp cao lạnh lục địa suy yếu và rút sang phía  
tây. Áp thấp Trung Hoa chỉ hoạt động trong các tháng mùa hè. Nó là trung tâm  
hút gió từ bán cầu Nam lên, từ các áp cao lục địa vùng vĩ độ cao và từ ACTBD  
vào nên nó có vai trò như một áp thấp trong rãnh gió mùa của gió mùa Đông Á.  
Như vậy, cường độ của áp thấp này có ý nghĩa nhất định đối với cường độ của  
gió mùa Đông Á. Bên cạnh đó, khi áp thấp này hoạt động mạnh và lấn xuống  
phía nam, đặc biệt là khi trong nó hình thành một dải áp thấp sâu, với những tâm  
thấp khép kín trên đó, chạy theo hướng đông đông bắc - tây tây nam vùng lưu  
vực sông Trường Giang thì hình thế front tĩnh Meiyu được hình thành trên lưu  
vực sông này và gây mưa kéo dài ở đây với tần số cao trong thời kì tháng 6, 7.  
Bên cạnh đó, hình thế này lại có thể trở thành nhân tố tạo ra những đợt nắng  
nóng, có khi là nắng nóng gay gắt cho các tỉnh miền Bắc Việt Nam.  
Hình 1.3 Hình thế áp thấp Trung Hoa ảnh hưởng đến thời tiết Việt Nam, bản  
đồ mực 1000mb(trái) và mực 850(phải).  
5
 
1.3 Đặc điểm địa hình và khí hậu trên khu vực Đông Bắc  
1.3.1 Địa hình  
Hình 1.4 Bản đồ địa hình khu vực Đông Bắc.  
Ranh giới địa lý phía Tây của vùng Đông Bắc còn chưa rõ ràng. Chủ yếu  
do chưa có sự nhất trí giữa các nhà địa lý học Việt Nam về ranh giới giữa vùng  
Tây Bắc và vùng Đông Bắc nên là Sông Hồng, hay nên là dãy núi Hoàng Liên  
Sơn. Vùng Đông Bắc được giới hạn về phía Bắc và Đông bởi đường biên giới  
Việt - Trung, phía Đông Nam trông ra Vịnh Bắc Bộ, phía Nam giới hạn bởi dãy  
Trung Du với nhiều khối núi và dãy núi đá vôi hoặc núi đất. Phần phía Tây,  
được giới hạn bởi thung lũng Sông Hồng và thượng nguồn Sông Chảy, cao hơn,  
được cấu tạo bởi đá granit, đá phiến và các cao nguyên đá vôi. Thực chất, đây là  
rìa của cao nguyên Vân Nam. Những đỉnh núi cao của vùng Đông Bắc đều tập  
6
     
Phần phía bắc sát biên giới Việt-Trung là các cao nguyên (Sơn Nguyên)  
lần lượt từ Tây sang Đông gồm: cao nguyên Bắc Hà, cao nguyên Quản Bạ, cao  
nguyên Đồng Văn. Hai cao nguyên đầu có độ cao trung bình từ 1000–1200 m.  
Cao nguyên Đồng Văn cao 1600 m. Sông Suối chảy qua cao nguyên tạo ra một  
số hẻm núi dài và sâu. Cũng có một số Đồng Bằng nhỏ hẹp, đó là Thất  
Phía Đông, từ trung lưu Sông Gâm trở ra Biển, thấp hơn có nhiều dãy núi  
hình vòng cung quay lưng về hướng Đông lần lượt từ Đông sang Tây là vòng  
Biển, tạo thành cảnh quan Hạ Long nổi tiếng. Các dãy núi vòng cung này hầu  
như đều trụm đuôi lại ở Tam Đảo.  
Phía Tây Nam, từ Phú Thọ, Nam Tuyên Quang, Nam Yên Bái, và Thái  
Nguyên sang Bắc Giang thấp dần về phía Đồng Bằng. Người ta quen gọi phần  
này là "vùng Trung Du". Độ cao của phần này chừng 100–150 m, đặc trưng của  
vùng Trung Du là có vùng Đồng Bằng khá rộng bị chia cắt bởi gò đồi.  
Vùng Đông Bắc có nhiều sông chảy qua, trong đó các sông lớn là Sông  
Hồng, Sông Chảy, Sông Lô, Sông Gâm (thuộc hệ thống Sông Hồng), Sông  
Vùng biển Đông Bắc có nhiều đảo lớn nhỏ, chiếm gần 2/3 số lượng đảo  
biển của Việt Nam (kể cả quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa).  
1.3.2 Khí hậu  
Mùa đông nắng ít, lạnh, nhiều năm có sương muối, nhiều mưa phùn.  
Mùa hè, chịu ảnh hưởng của nhiều trung tâm khí áp gây nắng nóng, mức độ  
nắng nóng rất gay gắt và đặc biệt gay gắt. Nhiệt độ trung bình năm 18 – 23oC  
(núi cao 14 - 18 oC). Nhiệt độ trung bình tháng nóng nhất 26 - 28 oC. Nhiệt độ  
cao nhất tuyệt đối 38 - 41 oC. Nhiệt độ trung bình tháng lạnh nhất 12 - 16 oC.  
Nhiệt độ thấp nhất tuyệt đối -2 - 2 oC. Biên độ năm của nhiệt độ 12 - 14 oC.  
7
 
Lượng mưa trung bình năm khoảng 1400 - 2000mm. Mùa mưa từ tháng 4 đến  
tháng 10 nhưng chủ yếu từ tháng 5 đến tháng 9. Các tháng mưa nhiều nhất là 6,  
7 và 8. Lượng bốc hơi trung bình năm khoảng 600 - 1000mm. Độ ẩm tương đối  
trung bình năm khoảng 82 - 85%. Hạn hán thường xảy ra vào mùa đông dù có  
mưa phùn khá nhiều vào cuối mùa.  
1.4 Tổng quan một số nghiên cứu về nắng nóng  
1.4.1 Trên thế giới  
Tianjun Zhou, Shuangmei Ma, and Liwei Zou (2014), Sử dụng dữ liệu  
quan trắc của 756 trạm Trung Quốc. Nhiệt độ trung bình năm 2013 ở Trung  
Quốc là cao thứ tư kể từ năm 1961. Nó cao hơn 0,6°C so với trung bình nhiều  
năm và cao hơn 0,8°C so với năm 2012 [2].  
Nghiên cứu xu hướng biến đổi về nhiệt độ và lượng mưa của Canada  
trong thế kỷ XX. Xuebin Zhang, Lucie A. Vincent, W.D. Hogg và Ain Niitsoo  
(2000) đã dùng số liệu về nhiệt độ ngày trong giai đoạn 1900 – 1998 trên khu  
vực nam Canada và giai đoạn 1950 - 1998 trên toàn bộ đất nước. Kết quả cho  
thấy từ năm 1900 – 1998, nhiệt độ trung bình hằng năm tăng từ 0.5 đến 1.5oC ở  
phía Nam Canada, tập trung vào mùa xuân và mùa hè [3].  
Trong Nghiên cứu xu thế biến đổi của nhiệt độ và lượng mưa trên một số  
vùng của Australia của nhóm tác giả G. Makuei, L. McArthur và Y. Kuleshov  
năm năm 2013, đã sử dụng số liệu quan trắc và số liệu tái phân tích được lấy từ  
Trung tâm khí tượng Australia. Kết quả cho thấy nhiệt độ trung bình năm và nhiệt  
độ tối thấp ở vùng tây Australia tăng lên trong giai đoạn 1960 - 2012. Trong giai  
đoạn 1907 - 2012, nhiệt độ tại Australia tăng trung bình khoảng 10C [4].  
Nghiên cứu xu thế biến đổi của nhiệt độ tối cao và tối thấp hàng ngày trên  
28 trạm ở Nam Phi trong giai đoạn 1962 – 2009, A. C. Kruger* và S. S. Sekele  
(2013) cho rằng, cực đoan nóng tăng lên và cực đoan lạnh giảm cho tất cả các  
trạm. Đặc biệt, các cực đoan này có xu thế biến đổi mạnh hơn trên các khu vực  
phía Tây, Đông và Đông Bắc của vùng này [5].  
8
   
Kiktev và cộng sự (2003) đã so sánh những cực trị quan trắc được tại trạm  
với những mô phỏng của mô hình khí quyển GCM (HadAM3) có tính đến tác  
động của Đại dương và bức xa nhân tạo trog khoảng thời gian từ năm 1950-  
1995. Các tác giả đã nhận thấy cần phải tính đến cả bức xạ nhân tạo để có thể  
mô phỏng những thay đổi quan trắc được trong những cực trị nhiệt độ, đặc biệt  
là trên những quy mô không gian lớn. Sự gia tăng số lượng của những ngày  
nóng, đêm ấm ở Nga và phần lớn Bắc bán cầu cũng tương tự như vậy [6].  
HeXuezhao và GongDaoyi (2002) cho rằng, sự biến đổi của nhiệt độ mặt  
nước biển cũng như sự tăng lên của nhiệt độ không khí bề mặt trong mùa hè trên  
vùng phía nam Trung Quốc trong thời kỳ 1980-1999 là nguyên nhân làm cho  
ACTBD có xu hướng mở rộng và dịch chuyển sang phía Tây [7].  
1.4.2 Nghiên cứu trong nước  
Theo Phan Văn Tân và công sự (2009) thì nhiệt độ cực đại có xu thế tăng  
trong tất cả các tháng. Tần suất xuất hiện nắng nóng nhiều nhất ở các vùng Bắc  
Trung Bộ và Nam trung Bộ [8].  
Bằng việc phân tích bộ bản đồ synop từ mực 1000mb đến mực 200mb của  
đợt nắng nóng gay gắt điển hình xảy ra từ ngày 8 đến ngày 20 tháng 6 năm 2010  
trên hầu khắp lãnh thổ Việt Nam, Nguyễn Viết Lành (2010) đã xác định hình thế  
thời tiết gây ra đợt nắng nóng này. Kết quả nghiên cứu cho thấy, khi ở tầng thấp,  
dải áp thấp phía Bắc lãnh thổ Việt Nam bị không khí lạnh nén nhưng không khí  
lạnh không đủ mạnh để tràn xuống phía Nam và các tâm thấp trong dải thấp này  
mạnh, đồng thời ở tầng cao, áp cao Bắc Thái Bình Dương và áp cao Tây Tạng  
mạnh khống chế khu vực, cho nên ở đây hình thành dòng giáng mạnh, đã gây  
nên đợt nắng nóng gay gắt điển hình [9].  
Nghiên cứu mức độ và xu thế biến đổi của nắng nóng trên các vùng khí  
hậu Việt Nam trong thời kỳ 1961 – 2007, Chu Thị Thu Hường và cs (2009) đã  
sử dụng số liệu nhiệt độ cực đại ngày (Tx) tại 57 trạm quan trắc trên 7 vùng khí  
hậu Việt Nam được sử dụng để xác định mức độ và xu thế biến đổi của nắng  
nóng (NN). Kết quả chỉ ra rằng, NN thường xuất hiện từ tháng 3 đến tháng 9 (ở  
9
 
Tải về để xem bản đầy đủ
pdf 76 trang yennguyen 21100 Free
Bạn đang xem 20 trang mẫu của tài liệu "Luận văn Nghiên cứu ảnh hưởng của một số trung tâm khí áp đến nắng nóng trên khu vực Đông Bắc", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên

File đính kèm:

  • pdfluan_van_nghien_cuu_anh_huong_cua_mot_so_trung_tam_khi_ap_de.pdf