Luận văn Con vật thần kì trong truyện cổ tích thần kì người Việt
BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TꢀO
TRƯỜNG ĐꢀI HỌC SƯ PHꢀM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
Nguyễn Thị Kim Thắm
CON VẬT THẦN KÌ
TRONG TRUYỆN CỔ TÍCH THẦN KÌ
NGƯỜI VIỆT
LUẬN VĂN THꢀC SĨ NGÔN NGỮ, VĂN HỌC
VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM
Thành phố Hồ Chí Minh – 2020
BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TꢀO
TRƯỜNG ĐꢀI HỌC SƯ PHꢀM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
Nguyễn Thị Kim Thắm
CON VẬT THẦN KÌ
TRONG TRUYỆN CỔ TÍCH THẦN KÌ
NGƯỜI VIỆT
Chuyên ngành : Văn học Việt Nam
Mã số
: 8220121
LUẬN VĂN THꢀC SĨ NGÔN NGỮ, VĂN HỌC
VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
PGS.TS. NGUYỄN THỊ NGỌC ĐIỆP
Thành phố Hồ Chí Minh – 2020
LỜI CÁM ƠN
Em xin cảm ơn các thầy cô trong tổ bộ môn Ngữ văn, các thầy cô giảng
dạy tại Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh đã giúp đỡ em trong
suốt quá trình học tập và nghiên cứu.
Em xin gửi lời cảm ơn chân thành sâu sắc đến cô Nguyễn Thị Ngọc Điệp
vì đã giúp đỡ, động viên em trong suốt quá trình nghiên cứu.
Trong quá trình học tập và thực hiện đề tài, em luôn nhận được sự giúp đỡ
của Phòng Sau Đại học Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh, các
cơ sở cung cấp dữ liệu (thư viện - trang web - các bài báo - các cá nhân có tài
liệu hỗ trợ) và sự động viên của bạn bè, đồng nghiệp và người thân trong gia
đình. Em xin chân thành cảm ơn!
Tác giả
Nguyễn Thị Kim Thắm
MỤC LỤC
Trang phụ bìa
MỞ ĐẦU ........................................................................................................ 1
1.1. Sơ lược về truyện cổ tích thần kì ............................................................ 9
1.1.1. Khái niệm........................................................................................ 9
thần kì............................................................................................ 16
khảo sát.................................................................................................. 23
Tiểu kết chương 1.......................................................................................... 26
lạ thường ....................................................................................... 28
Tiểu kết chương 2.......................................................................................... 79
người Việt.............................................................................................. 80
truyện............................................................................................. 84
con vật........................................................................................... 91
Tiểu kết chương 3.......................................................................................... 99
1
MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
Từ xa xưa cho đến tận bây giờ, truyện cổ tích luôn là một thế giới vô cùng
phong phú và đầy màu sắc đối với tuổi thơ của mỗi người. Đó là những câu
chuyện cổ tích “bà kể cháu nghe”, là sự xuất hiện của những nhân vật có phép
thần thông kì ảo, đó còn là thế giới của những con vật có phép biến hóa khôn
lường.
Truyện cổ tích lại được chia thành ba mảng: loài vật, thế sự và thần kì.
Mỗi mảng đều có những đặc điểm riêng, có những câu chuyện riêng. Nhưng
hầu hết những truyện hay nhất của người Việt đều thuộc về truyện cổ tích thần
kì, đây còn là tiểu loại phong phú nhất. Trong truyện cổ tích thần kì, ngoài sự
xuất hiện của người nông dân hiền lành bị ức hiếp, của đứa bé bị mồ côi,… hay
những tên địa chủ độc ác gian xảo, người anh tham lam keo kiệt,… thì chúng
ta còn thấy có sự xuất hiện của những con vật gần gũi, quen thuộc trong sinh
hoạt hằng ngày nhưng cách xuất hiện của chúng đã được nhân dân “tô màu”
làm cho những con vật đó mang yếu tố thần kì. Chúng xuất hiện với vai trò
“không thể thiếu” trong từng câu chuyện và góp phần vào việc đẩy tình tiết diễn
biến của câu chuyện thêm hấp dẫn, thu hút.
Thấy được giá trị của con vật thần kì, tôi quyết định chọn đề tài “Con vật
thần kì trong truyện cổ tích thần kì người Việt” làm đề tài nghiên cứu (“Người
Việt” hay là người Kinh – dân tộc Kinh, là dân tộc đông nhất trong nước). Một
phần là do đặc điểm về con vật thần kì chưa được mọi người chú ý nhiều, một
phần là do chính bản thân chúng tôi đã phát hiện ra trong quá trình tìm tòi
nghiên cứu, đề tài giúp phát hiện ra được những bài học có giá trị nhân văn sâu
sắc mà chính những con vật thần kì mang lại. Từ đó, mỗi chúng ta có thể tự rút
ra những bài học trong chính cuộc sống cho bản thân mình về cách ứng xử giao
tiếp, về tình cảm gia đình, các bài học về phẩm chất đạo đức,... Ngoài ra, đề tài
này có thể giúp giảng dạy tốt hơn ở trường trung học, đưa ra những hướng nhìn
2
đa dạng hơn để người dạy thuận lợi cho việc truyền đạt tri thức về truyện cổ
tích thần kì cho học sinh, bản thân mỗi học sinh khi có cái nhìn cụ thể về truyện
cổ tích thần kì sẽ dễ dàng hơn trong việc học tập, tu dưỡng và rèn luyện phẩm
chất cá nhân, góp phần làm nên một xã hội tốt đẹp hơn.
2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
2.1. Đối tượng nghiên cứu
Luận văn tập trung vào nghiên cứu về con vật thần kì trong truyện cổ tích
thần kì người Việt
2.2. Phạm vi nghiên cứu
Trong quá trình tìm hiểu về tư liệu truyện cổ tích thần kì người Việt, chúng
tôi nhận thấy có rất nhiều công trình về truyện cổ tích đã được các nhà nghiên
cứu tìm hiểu từ rất lâu. Mà đề tài này là Con vật thần kì trong truyện cổ tích
thần kì người Việt nên chúng tôi sẽ chỉ khảo sát lại truyện cổ tích thần kì trong
những công trình có liên quan đến đề tài nhiều nhất. Các nguồn sách được chọn
để khảo sát là:
- Tổng tập văn học dân gian người Việt, tập 6, Truyện cổ tích thần kỳ, của
tác giả Nguyễn Thị Huế (chủ biên), Nxb Khoa học xã hội Hà Nội, 2004.
- Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam (tập 1, 2) của tác giả Nguyễn Đổng
Chi, Nxb Giáo dục Hà Nội, 2000.
Về công trình nghiên cứu của Nguyễn Đổng Chi với Kho tàng truyện cổ
tích Việt Nam do Nhà xuất bản Văn Sử Địa, Nhà xuất bản Sử học, Nhà xuất
bản Khoa học xã hội xuất bản từ năm 1958 đến năm 1985. Đến năm 1993, sách
được in trọn bộ thành 5 tập do Viện văn học xuất bản. Trong đó, ông đã phân
chia thành ba loại chính, đó là: Truyện cổ tích thần kỳ, Truyện cổ tích thế sự và
Truyện cổ tích lịch sử. Công trình của ông đã nghiên cứu, biên soạn, khảo dị
về 200 cốt truyện của người Kinh, được xuất bản từ năm 1958 và cho tới nay
đã được tái bản rất nhiều lần. Trong luận văn này chúng tôi khảo sát hai tập
3
Kho tàng truyện cổ tích xuất bản lần mới nhất vào năm 2000 của Nguyễn Đổng
Chi, Nxb Giáo dục, Hà Nội.
Về Tổng tập văn học dân gian người Việt - Truyện cổ tích thần kỳ (tập 6),
các tác giả đã biên soạn từ nhiều tập truyện khác nhau: từ Cổ tích và truyền
thuyết An Nam của A.Landes, Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam của Nguyễn
Đổng Chi, Truyện cổ Việt Nam của Nguyễn Duy,…cùng với việc lựa chọn bản
chính của dân tộc Việt và so sánh đối chiếu với bản khác của các dân tộc anh
em. Điều này có vai trò rất lớn với chúng tôi trong việc khảo sát, đồng thời,
cũng là tư liệu để chúng tôi so sánh sự xuất hiện của con vật thần kì trong các
dị bản.
3. Lịch sử vấn đề
Từ khi truyện cổ tích ra đời cho đến nay, đã có không ít những công trình
biên soạn, những bài nghiên cứu, các bài báo, hoặc đề tài luận án, luận văn bàn
luận về truyện cổ tích nói chung và tiểu loại truyện cổ tích thần kì nói riêng.
Khi nghiên cứu về đề tài Con vật thần kì trong truyện cổ tích thần kì người Việt,
chúng tôi nhận thấy có những công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận
văn như:
- Đầu tiên, phải kể đến giáo trình Văn học dân gian Việt Nam do Đinh Gia
Khánh (chủ biên), Chu Xuân Diên, Võ Quang Nhơn, Nxb Giáo dục, Hà Nội đã
được chỉnh sửa, tái bản lần thứ 3, năm 1998. Trong giáo trình, các tác giả đã
đưa ra những đặc trưng của văn học dân gian nói chung, đã sơ lược về lịch sử
văn học dân gian Việt Nam theo các chặng đường lịch sử và đã lí giải về nguồn
gốc, đặc điểm cũng như phân loại truyện cổ tích nói riêng. Công trình là nguồn
tài tài liệu quý giá cho các nhà nghiên cứu, giáo viên cũng như sinh viên.
- Từ những năm 2000 trở đi, truyện cổ tích đã trở thành “mục tiêu” được
nhiều nhà nghiên cứu quan tâm hơn. Hàng loạt những công trình lớn xuất hiện
liên quan đến truyện cổ tích thần kì. Không thể không kể đến công trình của
Viện Khoa học Xã hội và Nhân văn, Tổng tập Văn học dân gian người Việt,
4
tập 6 - Truyện Cổ tích thần kỳ, Nxb Khoa học xã hội, 2004 do Nguyễn Thị Huế
(chủ biên), Trần Thị An (biên soạn) đã nói về quá trình sưu tầm, phân loại
truyện cổ tích Việt Nam. Đồng thời, các tác giả đã biên soạn trong 74 cuốn sách
để phân loại mảng truyện cổ tích thần kì với kết quả là 124 truyện được xét là
“bản chính” - dân tộc Kinh và các truyện được xét là “bản khác” - bao gồm
truyện của tất cả các dân tộc. Việc sưu tầm biên soạn này đã làm cơ sở cho rất
nhiều công trình nghiên cứu về truyện cổ tích thần kì về sau và bao gồm cả luận
văn này.
- Đến năm 2006 có công trình nghiên cứu thực nghiệm của Đỗ Bình Trị
về Truyện cổ tích thần kỳ Việt đọc theo hình thái học của truyện cổ tích V. Ja.
Propp, Nxb Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh. Tác giả đưa ra những
quan điểm về cách ứng dụng hình thái học vào đọc – hiểu truyện cổ tích thần
kì Việt. Dựa vào hình thái học của Propp mà chúng ta có thể linh động để đọc
hiểu truyện cổ tích thần kì Việt bằng cách “phân giải nó ra thành các bộ phận
của kết cấu”, xem xét câu chuyện đó có bao nhiêu tiến trình, tiến hành xét theo
31 chức năng và xác định sơ đồ 7 nhân vật. Từ đó, tác giả đưa ra những đánh
giá có tính thiết thực khi chúng ta áp dụng hình thái học vào đọc - hiểu truyện
cổ tích thần kì Việt.
- Những năm sau đó là cả quá trình nở rộ và phát triển trong nghiên cứu
văn học dân gian, đặc biệt là về truyện cổ tích thần kì, với những công trình
liên tiếp nhau như: Tác giả Nguyễn Xuân Đức, Hội Văn nghệ dân gian Việt
Nam, Thi pháp truyện cổ tích thần kỳ người Việt, Nxb Văn hóa dân tộc, 2011:
đã nghiên cứu về truyện cổ tích thần kì về đặc điểm nhân vật, cốt truyện, phong
cách ngôn ngữ, các biện pháp nghệ thuật và liệt kê ra những truyện cổ tích thần
kì từ kho tàng truyện cổ tích Việt Nam của Nguyễn Đổng Chi.
- Đỗ Bình Trị với công trình Mấy nghiên cứu - ứng dụng học thuyết của
V.Ja.Propp về Folklore (tập 1), Nxb Giáo dục Việt Nam, 2017 đã tổng thuật
lại những tư tưởng khoa học chính của Propp, sau đó tác giả đi vào tìm hiểu
5
truyện cổ tích thần kì Việt đọc theo hình thái của Propp với 15 truyện như: Gốc
tích dưa hấu, Gốc tích bánh chưng bánh dầy, Sự tích con khỉ,... Cuối công trình
là phần phụ lục về một số tài liệu gốc để tra cứu, tìm hiểu mặt lí luận.
- Cùng năm 2017, công trình nghiên cứu của Nguyễn Thị Dung về Thế
giới nhân vật kỳ ảo trong truyện cổ tích thần kỳ các dân tộc Việt Nam (quyển
1, 2) thuộc Nxb Hội nhà văn: đã đưa ra tổng quan chung về tình hình nghiên
cứu thế giới nhân vật kì ảo trong truyện cổ tích thần kì các dân tộc Việt Nam,
những vấn đề lý thuyết về thế giới nhân vật kì ảo trong truyện cổ tích thần kì,
khảo sát - mô tả thế giới nhân vật kì ảo trong truyện cổ tích thần kì các dân tộc
Việt Nam, các phương thức phản ánh về thế giới và con người, quan niệm nghệ
thuật. Đồng thời, tác giả đã nghiên cứu đưa ra các bảng khảo sát để giải thích
rõ hơn về nhân vật kì ảo về: những kết quả khảo sát, đặc điểm, giới tính, nguồn
gốc, tính chất, hành động chức năng, tác động kết thúc, kết quả khảo sát tính
chất - tác động và tóm tắt 250 truyện cổ tích thần kì các dân tộc Việt Nam.
- Gần đây nhất đó là công trình của Hà Đan, Nhân vật phù trợ trong truyện
cổ tích thần kỳ người Việt, Nxb Thanh niên, 2018. Công trình đã có những khảo
sát chung về truyện cổ tích thần kì, các dạng tồn tại của nhân vật phù trợ và đưa
ra những nhận xét về nhân vật phù trợ đó với 3 chương: chương 1 là Nhân vật
phù trợ trong hệ thống các nhân vật của truyện cổ tích thần kỳ, chương 2 là
Khảo sát các dạng tồn tại của nhân vật phù trợ, chương 3 là Tính dân tộc và
tính quốc tế của nhân vật phù trợ. Hà Đan đã khảo sát 124 truyện trong cổ tích
thần kỳ người Việt được hai soạn giả là Nguyễn Thị Huế và Trần Thị An tuyển
chọn trong Tổng hợp Văn học dân gian người Việt (tập 6), Nxb Khoa học Xã
hội, Hà Nội, 2004 và tác giả đã thống kê ra con số nhân vật phù trợ xuất hiện
là 64/124 truyện. Chưa hết, tác giả còn đưa ra số liệu cụ thể cho các dạng tồn
tại của nhân vật phụ trợ như: Nhân vật phù trợ là các lực lượng siêu nhiên xuất
hiện 4 lần (trong các truyện Anh đánh cá và công chúa Thủy Tề, Sọ Dừa, Nàng
6
tiên Ốc, Lấy chồng dê), nhân vật phù trợ là thần linh xuất hiện 11 lần, nhân vật
phù trợ ở dạng người xuất hiện 36 lần,…
Về các bài báo, luận văn, luận án thì đã có những công trình liên quan đến
đề tài như:
- Năm 2013, Luận văn tốt nghiệp của Nguyễn Thị Cao với đề tài Kiểu
truyện người lấy vật trong truyện cổ tích Việt Nam đã đưa ra những mô típ, kết
cấu và ý nghĩa của các mô típ đó. Luận văn đã chọn ra được 56 truyện cổ tích
khác nhau từ 19 dân tộc. Trong đó có những mô típ liên quan đến đề tài như:
mô típ người đội lốt vật, mô típ cởi lốt và kết hôn, mô típ vật phù trợ,…
- Năm 2015, luận văn tốt nghiệp của Trịnh Thị Thu Hà ở trường đại học
Thái Nguyên với đề tài Hệ thống những công trình nghiên cứu về loại hình
nhân vật truyện cổ tích thần kỳ của người Việt. Trong bài luận, tác giả đã đưa
ra những định nghĩa về truyện cổ tích, truyện cổ tích thần kỳ, loại hình nhân
vật trong truyện cổ tích thần kỳ. Từ đó, tác giả đưa ra những loại hình về người
con riêng, người em út, người mồ côi, nhân vật dũng sĩ, nhân vật người đội lốt
và đề xuất ra những hướng nghiên cứu mới.
Nếu như nghiên cứu về toàn bộ nhân vật phù trợ trong truyện cổ tích thần
kì người Việt thì đã có công trình của tác giả Hà Đan, hoặc tìm hiểu về thế giới
nhân vật kì ảo trong truyện cổ tích thần kỳ của các dân tộc Việt Nam cũng đã
có tác giả Nguyễn Thị Dung nghiên cứu và những công trình có liên quan khác.
Mặc dù ở những công trình đó, các tác giả có nhắc đến con vật thần kì nhưng
đó chỉ là sự tổng lược khái quát chung với nhóm nhân vật phò trợ hoặc gọi
chung là lực lượng thần kì, chưa có nghiên cứu cụ thể về đặc điểm và vai trò
của con vật thần kì. Một phần đó là do mỗi chúng ta khi nhắc đến con vật thì
chỉ xem nó là những loại động vật bình thường, gắn bó trong đời sống sinh hoạt
hằng ngày. Chính vì vậy, khi nhìn tổng thể về lịch sử nghiên cứu, chúng tôi
nhận thấy đề tài về con vật thần kì là một khía cạnh còn mới mẻ và khá thú vị.
Chúng tôi sẽ cố gắng tiếp thu những kết quả nghiên cứu trong lịch sử những
7
công trình của các nhà khoa học đi trước và cố gắng hoàn thiện những quan
điểm mới về mảng đề tài con vật thần kì. Mong rằng với đề tài này, chúng tôi
sẽ đóng góp được phần nào khía cạnh mới về truyện cổ tích thần kì người Việt
nói riêng và văn học dân gian Việt Nam nói chung.
4. Phương pháp nghiên cứu
Để nghiên cứu đề tài này, chúng tôi sử dụng những phương pháp sau :
- Phương pháp khảo sát, thống kê: đây là phương pháp sử dụng nhiều trong
đề tài, dùng để thu thập, khảo sát, lựa chọn những truyện cổ tích thần kì theo
tiêu chí và lập bảng biểu với các truyện cổ tích thần kì người Việt có con vật
thần kì.
- Phương pháp so sánh: so sánh những truyện cổ tích thần kì về đặc điểm,
ý nghĩa, chức năng giữa các nhóm con vật thần kì.
- Phương pháp phân tích - tổng hợp: thuận lợi cho việc làm rõ nội dung
câu chuyện và tổng hợp các vấn đề lại theo nội dung trình bày.
- Phương pháp hệ thống: giải quyết vấn đề đồng đại và lịch đại, đưa ra cái
nhìn đa chiều về đối tượng.
- Phương pháp liên ngành: nghiên cứu con vật thần kì trong các mối liên
hệ với đời sống thực tại và các giá trị văn hóa, lịch sử…
5. Đóng góp của đề tài
- Luận văn tập trung vào khảo sát, miêu tả phân tích những con vật thần
kì trong truyện cổ tích thần kì người Việt về đặc điểm và vai trò chức năng của
chúng.
- Xác định được vị trí, vai trò của thế giới loài vật trong thế giới tự nhiên
có chức năng và ý nghĩa như thế nào đối với đời sống tinh thần lẫn vật chất, đối
với truyền thống văn hóa và các quan niệm của người Việt nói chung về thế
giới loài vật quanh mình.
- Luận văn sẽ góp phần làm cho mảng truyện cổ tích thần kì trở nên gần
gũi và hấp dẫn hơn với mỗi người. Luận văn giúp hiểu thêm về truyện cổ tích
8
thần kì người Việt nói riêng; hiểu thêm một phần về con người Việt Nam, văn
hóa Việt Nam.
6. Cấu trúc của luận
Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, phụ lục thì nội dung
chính của luận văn được triển khai trong 3 chương:
Chương 1: SƠ LƯỢC TRUYỆN CỔ TÍCH THẦN KÌ NGƯỜI VIỆT
VÀ ĐÔI NÉT VỀ CON VẬT THẦN KÌ
Ở chương này, chúng tôi sẽ đưa ra những khái niệm, những lý thuyết có
liên quan đến đề tài nghiên cứu, bao gồm khái niệm về truyện cổ tích thần kì.
Từ cơ sở đó để có những định nghĩa về con vật thần kì cũng như tiêu chí phân
biệt giữa con vật thần kì và con vật không có yếu tố thần kì. Đồng thời, chúng
tôi làm rõ về tình hình nguồn tư liệu truyện cổ tích thần kì được khảo sát để tạo
tiền đề nghiên cứu ở những nội dung tiếp theo.
Chương 2: PHÂN LOꢀI VÀ MÔ TẢ CON VẬT THẦN KÌ TRONG
TRUYỆN CỔ TÍCH THẦN KÌ NGƯỜI VIỆT
Ở chương 2, chúng tôi đưa ra những tiêu chí phân loại truyện cổ tích thần
kì người Việt có con vật thần kì, sau đó chia thành các nhóm con vật thần kì
theo từng nhóm đặc điểm riêng của chúng để thấy rõ hành động của chúng
trong truyện, từ đó có cách đánh giá, khen – chê.
Chương 3: CHỨC NĂNG VÀ Ý NGHĨA CỦA CON VẬT THẦN KÌ
TRONG TRUYỆN CỔ TÍCH THẦN KÌ NGƯỜI VIỆT
Trong chương ba, chúng tôi sẽ khẳng định những chức năng và ý nghĩa
của con vật thần kì trong truyện cổ tích thần kì người Việt, từ đó thấy được
những giá trị sâu sắc, những quan niệm đạo đức về cách ứng xử giữa những
mối quan hệ khác nhau trong xã hội.
9
Chương 1. SƠ LƯỢC TRUYỆN CỔ TÍCH THẦN KÌ NGƯỜI VIỆT
VÀ ĐÔI NÉT VỀ CON VẬT THẦN KÌ
1.1. Sơ lược về truyện cổ tích thần kì
1.1.1. Khái niệm
Chúng ta không thể phủ nhận rằng truyện cổ tích thần kì chính là một
trong những tiểu loại hay và phong phú nhất, đồng thời nó cũng được hình
thành và phát triển trong thời kì đầu của truyện cổ tích.
Đầu tiên, theo Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam của Nguyễn Đổng Chi
thì tác giả đã cho rằng lực lượng siêu nhiên luôn “có mặt” trong truyện cổ tích
thần kì với vai trò quan trọng không thể thiếu : “Cổ tích thần kì còn có một
phần là tàn dư của những tưởng tượng gắn liền với mê tín, ma thuật, đồng bóng
và các hình thức tôn giáo của con người thời nguyên thủy. Tác giả loại truyện
này nhiều khi đã dùng những lực lượng siêu nhiên để thắt nút, mở nút câu
chuyện mà không cần biết có hợp lí hay không” (Nguyễn Đổng Chi, 2000).
Hay nói một cách khác, những quan niệm về tư tưởng tôn giáo chính là những
tưởng tượng có cơ sở hóa trước đó và được tác giả dân gian đưa vào truyện cổ
tích thần kì với mục đích “chính cái nhân tố ảo tưởng đó tạo nên biết bao tình
tiết kỳ thú; nó kích thích cực mạnh trí tưởng tượng của người nghe người, đọc
bằng cách đem một thế giới không thực thay thế cho thế giới có thực.”. Như
vậy, tác giả Nguyễn Đổng Chi đã giải thích một phần nào về nguồn gốc của
yếu tố thần kì trong truyện cổ tích thần kì và những vai trò của yếu tố đó.
Dẫn theo các ý kiến của các nhà nghiên cứu như Chu Xuân Diên, Hoàng
Tiến Tựu, Lê Chí Quế,… trích từ Tổng tập Văn học dân gian người Việt đã
khẳng định trong truyện cổ tích thần kì, yếu tố thần kì luôn xuất hiện, giữ một
vị trí quan trọng và đảm bảo về tính hấp dẫn cho các tình tiết của chuyện:
“Truyện cổ tích thần kì là một tiểu loại của truyện cổ tích có những đặc
điểm riêng về nhiều mặt, phân biệt nó với những tiểu loại cổ tích khác như
truyện cổ tích loài vật hoặc truyện cổ tích sinh hoạt; thể hiện ở cách xây dựng
10
nhân vật, xây dựng cốt truyện, phương pháp phản ánh thực tại…Trong đó tiêu
chí cơ bản phân biệt các tiểu loại với nhau là vai trò quan trọng của yếu tố
thần kỳ trong việc chi phối quá trình phát triển hệ thống tình tiết của cốt
truyện.” (Nguyễn Thị Huế, 2004). Quan điểm này thống nhất với Sáng tác ngôn
từ nghệ thuật dân gian Nga được trích dẫn trong Thi pháp truyện cổ tích thần
kỳ người Việt của Nguyễn Xuân Đức. Tức là các tác giả đều đồng tình với quan
niệm lựa chọn vai trò của yếu tố thần kì trong truyện để khu biệt nó với hai yếu
tố còn lại. Cụ thể, tác giả Nguyễn Xuân Đức đã dẫn như sau: “Không có một
truyện cổ tích thần kỳ nào không có hành động thần kỳ, không có sự can thiệp
của lực lượng siêu nhiên, hoặc thiện hoặc ác vào cuộc sống con người. Cái hư
cấu kì diệu nằm ngay trong cái cơ sở của cốt truyện truyện cổ tích thần kỳ và
điều đó phải được hiểu trước tiên” (Nguyễn Xuân Đức, 2011). Từ đó, chúng
ta thấy rõ yếu tố thần kì là sự xuất hiện không thể thiếu trong truyện cổ tích
thần kì mà các nhà nghiên cứu đã khẳng định, đó là những yếu tố tham gia có
vai trò quan trọng ảnh hưởng trực tiếp đến cốt truyện. Vậy trước hết phải hiểu
được cốt truyện, sau đó sẽ hiểu được “cái hư cấu kì diệu” trong truyện cổ tích
thần kì.
Trong Giáo trình Văn học dân gian, tác giả Nguyễn Thị Bích Hà đã khẳng
định khuynh hướng nổi bật nhất của truyện cổ tích thần kì không phải là nhấn
mạnh hiện thực, nhấn mạnh những điều đã và đang xảy ra, mà trong truyện, tác
giả dân gian sẽ bày tỏ những nguyện vọng cùng với mơ ước mà lẽ ra nhân dân
nên có. Tất cả mong muốn này được kết thúc bằng chiến thắng tất yếu của cái
đẹp và của cái thiện mà ở cuộc sống thực tại nhân dân lao động không bao giờ
tìm kiếm được (Nguyễn Thị Bích Hà, 2018).
Như vậy, các nhà nghiên cứu đều thống nhất truyện cổ tích thần kì là
những truyện hướng vào đời sống xã hội, lấy con người làm nhân vật trung tâm.
Và yếu tố thần kì xuất hiện có vai trò quan trọng trong việc đảm bảo diễn biến,
tác động tới kết thúc của truyện. Đồng thời, truyện cổ tích thần kì giúp con
11
người hiện thực hóa những ước muốn trong tâm trí, giúp cho cuộc sống trở nên
công bằng và hướng tới một cuộc sống tươi đẹp hơn.
Do tính bất biến của văn học dân gian nói chung và truyện cổ tích thần kì
nói riêng mà các khái niệm liên quan đến truyện cổ tích thần kì cũng chỉ mang
tính khái quát và phải đặt vào từng bối cảnh lịch sử riêng để có thể lí giải được
hết ý nghĩa. Và trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi nhận thấy khái niệm của
các tác giả nêu trên đã khái quát được rõ nhất những định nghĩa truyện cổ tích
thần kì cũng như đặc điểm, vai trò của yếu tố thần kì. Chúng tôi nhận thấy định
nghĩa về truyện cổ tích thần kì của Phó giáo sư Hoàng Tiến Tựu trong Văn học
dân gian Việt Nam là khái quát rõ ràng nhất, định nghĩa như sau:
Truyện cổ tích thần kỳ bao gồm những truyện cổ tích hướng về đời sống
xã hội, lấy con người (chủ yếu là những con người lao động nghèo khổ, lương
thiện) làm nhân vật trung tâm; nhưng ngoài con người còn có những nhân vật
và yếu tố thần kỳ (như Tiên, Bụt, Chim Thần, Trăn Tinh, Chiếc gậy thần, Cây
đàn thần…). Ở đây, lực lượng thần kỳ có vai trò quan trọng không thể thiếu
trong sự phát triển tình tiết, giải quyết xung đột, mâu thuẫn của truyện (Hoàng
Tiến Tựu, 1996).
Như vậy, định nghĩa trên về truyện cổ tích thần kì đã xây dựng và phản
ánh lên tính cách, số phận, cuộc đời của mỗi nhân vật trong truyện, cùng với
yếu tố thần kì xuất hiện ở một hoàn cảnh, một chi tiết nào đó hoặc thậm chí là
xuyên suốt cốt truyện. Chính vì những yếu tố trên mà truyện cổ tích thần kì là
một trong ba tiểu loại truyện cổ tích được đông đảo người biết đến và thích thú.
1.1.2. Đặc điểm và vai trò của yếu tố thần kì
Như đã nêu ở phần trên, truyện cổ tích thần kì có những nét đặc sắc riêng
độc đáo, tuy phong phú về số lượng truyện nhưng lại không hề nhàm chán. Vậy
những yếu tố nào tạo nên sự đặc sắc đó? Khảo sát qua những công trình nghiên
cứu về truyện cổ tích nói chung và tiểu loại cổ tích thần kì nói riêng thì hầu hết
12
các nhà nghiên cứu đều cho rằng chính yếu tố thần kì tạo ra sự thú vị riêng cho
tiểu loại này.
Nghiên cứu về Nhân vật phù trợ trong truyện cổ tích thần kỳ người Việt
(Nxb Thanh niên, 2018), tác giả Hà Đan đã gọi yếu tố thần kì là “linh hồn” của
mỗi câu chuyện. Tác giả đã có cách đưa ra những đặc điểm của yếu tố thần kì
như sau:
- Thứ nhất, yếu tố thần kì phải “đậm đặc”. Đặc điểm này chúng ta thấy rõ
ở các truyện như: Bầy lợn đá, Con chó con mèo và anh chàng nghèo khổ, Cái
chìa khóa,... vậy “đậm đặc” được hiểu là yếu tố thần kì xuất hiện với tần số
nhiều, liên tục trong truyện. Nếu thiếu đi yếu tố “đậm đặc” thì có những truyện
cổ tích thần kì sẽ không thể là một câu chuyện cổ tích hoàn chỉnh. Đặc điểm
này xét với hai tiểu loại còn lại là cổ tích sinh hoạt và cổ tích loài vật rất thuận
lợi cho việc phân loại. Nhưng cũng cần phân biệt với các thể loại khác như
truyền thuyết, thần thoại, vì ở hai thể loại này yếu tố thần kì xuất hiện thậm chí
còn nhiều hơn truyện cổ tích thần kì, chỉ khác ở cách tác giả dân gian sử dụng
yếu tố thần kì ở mỗi thể loại với mục đích không giống nhau.
- Thứ hai, yếu tố thần kì phải góp phần vào dẫn dắt chi tiết, những sự việc
xảy ra trong câu chuyện đó. Những sự việc đó thường là những mâu thuẫn xảy
ra trong các mối quan hệ gia đình, xã hội. Như trong truyện Ai mua hành tôi,
yếu tố thần kì xuất hiện khi mâu thuẫn giữa anh nông dân với con quạ, anh
nông dân vì cứu con chim sẻ thoát chết khỏi con quạ mà bị nó kiếm cách hại.
Nhưng nhờ vào lọ nước thần chim sẻ tặng, anh nông dân đã có thể cứu được
vợ từ tên nhà vua háo sắc, lộng quyền. Yếu tố thần kì xuất hiện trong truyện đã
thúc đẩy những sự việc nối tiếp xảy ra, đó là lọ nước thần, là người vợ đẹp như
tiên, là những củ hành lớn phồng,...
- Thứ ba, yếu tố thần kì tác động tới các nhân vật trong truyện. Chúng ta
không thể phủ nhận đặc điểm này ở các truyện Tấm Cám, Thạch Sanh, Hà rầm
13
hà rạc,...Sự xuất hiện của yếu tố thần kì không chỉ với nhân vật chính mà còn
tác động đến cả những nhân vật trong truyện.
Chúng tôi nhận thấy những đặc điểm mà tác giả Hà Đan đưa ra là phù hợp
với cốt truyện cổ tích thần kì. Đây cũng chính là những đặc điểm về yếu tố thần
kì mà chúng tôi muốn nói tới.
Vậy yếu tố thần kì trong truyện cổ tích thần kì có những vai trò nào? Trước
hết chúng ta cần xét vào nội dung mà truyện cổ tích thần kì muốn thể hiện. Vì
truyện cổ tích thần kì phản ánh cuộc sống của con người, đặc biệt là tầng lớp
nông dân, là những người lao động nghèo khổ, chất phác và hiền lành nhưng bị
bóc lột, đàn áp về cả sức lực lẫn tinh thần. Họ có những ước mơ riêng cho mình
và quá trình để có được những ước mơ đó thì lại tràn đầy những khó khăn, thử
thách. Bản thân họ chỉ có thể nhờ vào lực lượng thần kì để mơ ước về một cuộc
sống tốt đẹp hơn. Lúc này, yếu tố thần kì xuất hiện có những vai trò vô cùng
to lớn:
- Nhờ có yếu tố thần kì mà tác giả dân gian có thể giải quyết được những
chi tiết, sự việc xảy ra trong truyện và liên kết các sự việc đó theo trình tự để đi
đến một kết thúc cuối cùng.
- Yếu tố thần kì giúp đỡ cho nhân vật trong truyện vượt qua khó khăn, thử
thách. Hiện thực xã hội càng bất công thì nhân dân lại nuôi dưỡng nhiều hơn
ước mơ về một thế lực có thể giải quyết được những mâu thuẫn, bất công mà
bản thân họ không thể nào tự mình giải quyết được. Thậm chí, nhờ vào yếu tố
thần kì mà cuộc đời của nhân vật bước sang trang mới và sống tốt đẹp.
- Cốt truyện nhờ có những yếu tố thần kì mà kích thích sự tò mò và làm
cho cốt truyện trở nên hấp dẫn.
- Chính những yếu tố thần kì mà nhân dân gửi gắm được những bài học
về đạo đức trong đời sống: ác giả ác báo, tham thì thâm,…là cách để răn dạy
con người về cách đối nhân xử thế trong xã hội.
Tải về để xem bản đầy đủ
138 trang
20540
Free
Bạn đang xem 20 trang mẫu của tài liệu "Luận văn Con vật thần kì trong truyện cổ tích thần kì người Việt", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- luan_van_con_vat_than_ki_trong_truyen_co_tich_than_ki_nguoi.pdf
