Khóa luận Nghiên cứu tính đa dạng tài nguyên cây thuốc và đề xuất giải pháp bảo tồn tại xã Thần Sa, huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM

NGUYỄN THỊ MIỀN

NGHIÊN CỨU SỰ ĐA DẠNG CÁC LOÀI CÂY THUỐC VÀ ĐỀ XUẤT

GIẢI PHÁP BẢO TỒN TẠI XÃ THẦN SA, HUYỆN VÕ NHAI,

TỈNH THÁI NGUYÊN

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Hệ đào tạo:

Chuyên ngành:

Lớp:

Chính quy

Quản lí tài nguyên rừng

K48-Quản lí tài nguyên rừng

Lâm nghiệp

Khoa :

Khoa học:

2016 – 2020

Thái Nguyên, năm 2020

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM

NGUYỄN THỊ MIỀN

NGHIÊN CỨU SỰ ĐA DẠNG CÁC LOÀI CÂY THUỐC VÀ ĐỀ XUẤT

GIẢI PHÁP BẢO TỒN TẠI XÃ THẦN SA, HUYỆN VÕ NHAI,

TỈNH THÁI NGUYÊN

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Hệ đào tạo:

Chuyên ngành:

Lớp:

Chính quy

Quản lí tài nguyên rừng

K48-Quản lí tài nguyên rừng

Lâm nghiệp

Khoa :

Khoa học:

2016 – 2020

Giảng viên hướng dẫn:

Th.S Phạm Đức Chính

Thái Nguyên, năm 2020

i

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của bản thân

tôi. Các số liệu và kết quả nghiên cứu là quá trình điều tra trên thực địa hoàn

toàn trung thực, chưa công bố trên các tài liệu, nếu có gì sai tôi xin chịu trách

nhiệm hoàn toàn.

Thái Nguyên, ngày tháng 06 năm 2020

XÁC NHẬN CỦA GVHD

NGƯỜI VIẾT CAM ĐOAN

Nguyễn Thị Miền

Xác nhận của giáo viên chấm phản biện

Giáo viên chấm phản biện xác nhận sinh viên đã sửa sai sót

sau khi hội đồng chấm yêu cầu.

(Ký, ghi rõ họ tên)

ii

LỜI CẢM ƠN

Được sự phân công của Nhà trường, Khoa Lâm Nghiệp,Trường Đại học

Nông Lâm Thái Nguyên, sau 5 tháng thực tập em đã hoàn thành khóa luận tốt

nghiệp “Nghiên cứu sự đa dạng các loài cây thuốc và đề xuất giải pháp bảo

tồn tại xã Thần Sa, huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên”.

Để hoàn thành nhiệm vụ được giao, ngoài sự nỗ lực học hỏi của bản thân

còn có sự hướng dẫn tận tình của thầy cô, bạn bè, cô chú, anh chị tại địa bàn

xã Thần Sa, huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên.

Xin cảm ơn thầy giáo – Ths. Phạm Đức Chính, người đã hướng dẫn cho

em trong suốt thời gian thực tập đã chỉ dẫn, định hướng đi cho em để em hoàn

thành tốt nhiệm vụ. Xin cảm ơn sự giúp đỡ của cán bộ Ủy ban Nhân dân xã

Thần Sa, huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên và cán bộ Kiểm lâm Khu bảo tồn

thiên nhiên Thần Sa-Phượng Hoàng, cùng sự chỉ bảo tận tình của các thầy

lang, bà mế xã Thần Sa.

Đồng thời xin cảm ơn thầy cô giáo Khoa Lâm nghiệp, các bộ phận liên

quan thuộc Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên và người thân trong gia

đình cùng bạn bè thân thiết đã giúp đỡ tôi trong quá trình hoàn thành khóa

luận tốt nghiệp.

Mặc dù đã nỗ lực cố gắng, tuy nhiên do hạn chế về kinh nghiệm cũng

như về thời gian và trình độ nghiên cứu nên khóa luận tốt nghiệp không thể

tránh khỏi thiếu sót. Tôi rất mong nhận được những ý kiến góp ý, chỉ bảo của

thầy cô cũng như các bạn đọc khác để khóa luận được hoàn thiện hơn nữa.

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Thái Nguyên, ngày 29 tháng 06 năm 2020

Nguyễn Thị Miền

iii

DANH MỤC BẢNG

Bảng 3.1.Mẫu bảng điều tra nguồn cây thuốc được cộng đồng một số dân tộc

thiểu số ở khu vực nghiên cứu sử dụng trong phòng và điều trị bệnh............ 31

Bảng 4.1. Số loài cây thuốc đã phát hiện ở khu vực nghiên cứu.................... 35

Bảng 4.2. Sự phân bố số lượng loài cây thuốc trong các họ........................... 38

Bảng 4.3. So sánh các họ có nhiều loài cây thuốc ở khu vực nghiên cứu (1)

với số loài của từng họ trong hệ thực vật Việt Nam (2) ................................. 40

Bảng 4.4. Sự đa dạng về chi trong các họ được thể hiện trong

bảng dưới đây:................................................................................................. 41

Bảng 4.5. Đa dạng về dạng sống của nguồn cây thuốc ở khu vực

nghiên cứu....................................................................................................... 42

Bảng 4.6. Sự phân bố cây thuốc theo môi trường sống ở khu vực

nghiên cứu....................................................................................................... 44

Bảng 4.7. Danh lục cây thuốc thuộc diện cần bảo tồn ghi nhận..................... 46

Bảng 4.8. Đa dạng của các bộ phận cây được sử dụng làm thuốc.................. 47

Bảng 4.9. Đa dạng tần số các bộ phận cây được sử dụng làm thuốc.............. 50

Bảng 4.10. Tỷ lệ số loài có công dụng chữa các nhóm bệnh cụ thể............... 51

Bảng 4.11. Tỷ lệ số lượng thầy lang trong 2 dân tộc...................................... 53

Bảng 4.12. Tỷ lệ về độ tuổi, giới tính của thầy lang...................................... 53

iv

DANH MỤC HÌNH

Hình 3.1. Một số hình ảnh điều tra phỏng vấn................................................ 29

Hình 3.2. Một số hình ảnh điều tra thực địa ................................................... 32

Hình 4.1: Hình ảnh một số loài cây thuốc ở khu vực nghiên cứu .................. 37

Hình 4.2. Tỷ lệ các dạng sống của cây thuốc ở khu vực nghiên cứu.............. 43

Hình 4.3. Sự phân bố cây thuốc theo môi trường sống của nguồn cây thuốc ở

khu vực nghiên cứu......................................................................................... 44

v

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN .............................................................................................. i

LỜI CẢM ƠN ...................................................................................................ii

DANH LỤC BẢNG.........................................................................................iii

DANH LỤC HÌNH .......................................................................................... iv

MỤC LỤC......................................................................................................... v

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT ............................................................. vii

PHẦN 1. MỞ ĐẦU.......................................................................................... 1

1.1. Tính cấp thiết của đề tài ............................................................................. 1

1.2. Mục tiêu và yêu cầu của đề tài................................................................... 2

1.3. Ý nghĩa của đề tài....................................................................................... 3

1.3.1. Ý nghĩa khoa học .................................................................................... 3

1.3.2. Ý nghĩa thực tiễn..................................................................................... 3

PHẦN 2. TỔNG QUAN VẪN ĐỀ NGHIÊN CỨU ...................................... 4

2.1. Cơ sở khoa học của vấn đề nghiên cứu...................................................... 4

2.2. Tình hình nghiên cứu trên thế giới và trong nước ................................... 10

2.2.1. Tình hình nghiên cứu và sử dụng cây thuốc trên thế giới..................... 10

2.2.2. Tình hình nghiên cứu và sử dụng cây thuốc ở trong nước ................... 13

2.3. Tổng quan khu vực nghiên cứu................................................................ 24

2.3.1. Điều kiện tự nhiên khu vực nghiên cứu................................................ 24

2.3.2. Điều kiện kinh tế - xã hội khu vực nghiên cứu..................................... 26

PHẦN 3 ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP

NGHIÊN CỨU............................................................................................... 28

3.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu............................................................ 28

3.2. Nội dung nghiên cứu................................................................................ 28

3.3. Phương pháp nghiên cứu.......................................................................... 28

PHẦN 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN........................... 35

vi

4.1. Sự đa dạng thành phần loài cây thuốc xã Thần Sa, huyện Võ Nhai, tỉnh

Thái Nguyên.................................................................................................... 35

4.1.1. Đa dạng các bậc taxon........................................................................... 35

4.1.3. Đa dạng về môi trường sống của thực vật làm thuốc ........................... 43

4.1.4 Những cây thuốc thuộc diện cần bảo tồn ở Việt Nam đã ghi nhận được

tại xã Thần Sa, huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên......................................... 46

4.2. Đánh giá tình hình sử dụng cây thuốc của cộng đồng dân tộc tại khu vực

nghiên cứu....................................................................................................... 47

4.2.1. Đa dạng về bộ phận sử dụng của cây thuốc.......................................... 47

4.2.2. Đa dạng về công dụng chữa bệnh của các loài cây thuốc..................... 50

4.2.3. Tỷ lệ thầy thuốc được phỏng vấn.......................................................... 53

4.3. Một số giải pháp bảo tồn và phát triển cây thuốc tại xã Thần Sa,huyện Võ

Nhai, tỉnh Thái Nguyên................................................................................... 54

PHẦN 5 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ....................................................... 56

5.1. Kết luận .................................................................................................... 56

5.2. Đề nghị..................................................................................................... 57

TÀI LIỆU THAM KHẢO............................................................................... 58

vii

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

Từ, cụm từ viết tắt

Giải nghĩa

Cc

Cả cây

Đ

Sống ở đỉnh núi

Quả

Q

Th

Thung lũng

KVNC

Khu vực nghiên cứu

Khoa học & công nghệ

Lá

KH&CN

L

Lp

Dây leo

Me

Cây gỗ trung bình

Cây gỗ nhỏ

Mi

Na

Cây bụi

NCTN & MT

Nghiên cứu tài nguyên & môi trường

Nghị định Chính phủ

Rễ

NĐ - CP

R

Sống ở rừng

ST & TNSV

Sinh thái & tài nguyên sinh vật

Thân thảo(cỏ)/ Thân

Ủy ban nhân dân

Vỏ

Th

UBND

V

KBT

S

Khu bảo tồn

Sống ở sườn núi, bìa rừng

Sống ở vườn tạp

Vu

1

PHẦN 1

MỞ ĐẦU

1.1. Tính cấp thiết của đề tài

Cây thuốc dân gian từ lâu đã được nhiều người quan tâm đến đây là

nguồn tài nguyên thực vật có giá trị thiết thực cho các cộng đồng địa phương

trong việc phòng chữa bệnh, ngoài ra nó còn có giá trị trong việc bảo tồn

nguồn gen, cung cấp cho lĩnh vực dược học.

Cho đến nay Việt Nam vẫn được đánh giá là nước có nguồn tài nguyên

sinh vật đa dạng và phong phú, trong đó có tài nguyên cây thuốc, đặc biệt là

khu vực Trường Sơn. Thêm vào đó với những kinh nghiệm đã được tích lũy

qua 4000 năm lịch sử,đã sử dụng nguồn tài nguyên phục vụ cho nhu cầu cuộc

sống từ ăn, mặc, ở, chăm sóc sức khỏe và chữa bệnh vv… của cộng đồng 54

dân tộc anh em. Đó là một ưu thế lớn trong việc sử dụng nguồn tài nguyên

thực vật trong đó có nguồn tài nguyên cây thuốc góp phần nâng cao đời sống

và sức khỏe của mọi người đặc biệt là các đồng bào Dân tộc thiểu số ở các

vùng sâu, vùng xa nơi cuộc sống của họ gặp nhiều khó khăn phụ thuộc rất

nhiều vào tài nguyên thiên nhiên trong đó có rừng (internet).

Theo các nhà phân loại thực vật ở Việt Nam giàu tài nguyên thực vật

nhất Đông Nam Á, nơi có khoảng 12.000 loài thực vật bậc cao. Trong đó có

3.948 loài được dùng làm thuốc (viện dược liệu, 2007) chiếm khoảng 37% số

loài đã biết. Đó chưa kể đến những cây thuốc gia truyền của 53 dân tộc thiểu

số ở Việt Nam, cho đến nay chúng ta chỉ mới biết được có một phần. Ngoài ra

các nhà khoa học Nông Nghiệp đã thống kê được 1.066 loài cây trồng trong

đó cũng có 179 loài cây sử dụng làm thuốc (internet).

Sức khỏe lại là một phần quan trọng của con người, trong mỗi chúng ta

không phải lúc nào cũng khỏe và ai cũng khỏe cả, mà nhiều lúc ốm đau, bệnh

tật cần thuốc chữa bệnh nhằm ổn định và nâng cao cuộc sống hằng ngày. Với

các đồng bào dân tộc thiểu số, vùng sâu, vùng xa xôi hẻo lánh khi mà nguồn

2

thuốc Tây Y không phục vụ đến kịp thời. Các bài thuốc Nam lại là nguồn

nguyên liệu sẵn có, đó là các loài cây xung quanh mình để sử dụng làm thuốc

an toàn và có hiệu quả. Chính vì thế mà các loài thuốc dân gian của các đồng

bào dân tộc thật sự cần thiết và hết sức quan trọng đôi khi được xem như là

“sức mạnh vô hình” cứu sống tính mạng con người.

Hiện nay nguồn tài nguyên rừng của chúng ta đang bị suy giảm nghiêm

trọng, kéo theo đa dạng sinh học cũng bị giảm trong đó có cả cây thuốc bản

địa có giá trị chưa kịp nghiên cứu cũng đã mất dần, việc nghiên cứu phát hiện

và bảo tồn tiến đến sử dụng bền vững bền vững tài nguyên cây thuốc bản địa

là một vấn đề rất cần thiết trong giai đoạn hiện nay. Chính vì vậy, công tác

bảo tồn tính ĐDSH, bảo vệ vốn gen quí cũng như các nguồn tài nguyên thiên

nhiên khác đã được tỉnh Thái Nguyên rất quan tâm. Trong những năm qua, rất

nhiều xã thuộc khu Bảo tồn thiên nhiên Thần Sa - Phượng Hoàng, trong đó có

xã Thần Sa, đã có một số cuộc điều tra, đánh giá tài nguyên rừng, bước đầu

cũng đã đánh giá được giá trị, tiềm năng và ý nghĩa của một khu bảo tồn. Vấn

đề đặt ra là làm thế nào để ghi nhận và gìn giữ vốn kiến thức quý báu trong

việc sử dụng cây thuốc, xuất phát từ lý do trên tôi tiến hành nghiên cứu đề tài:

"Nghiên cứu tính đa dạng tài nguyên cây thuốc và đề xuất giải pháp bảo

tồn tại xã Thần Sa, huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên".

1.2. Mục tiêu và yêu cầu của đề tài

- Xác định được tính đa dạng tài nguyên cây thuốc tại Khu xã Thần Sa,

huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên.

- Xác định được thực trạng khai thác, sử dụng tài nguyên cây thuốc tại

xã Thần Sa.

- Đề xuất một số giải pháp nhằm bảo tồn và phát triển các loài cây

thuốc nói riêng và hệ thực vật nói chung tại khu vực nghiên cứu.

3

1.3. Ý nghĩa của đề tài

1.3.1. Ý nghĩa khoa học

- Qua việc thực hiện đề tài sẽ giúp học viên làm quen với việc nghiên

cứu khoa học, củng cố kiến thức đã học, vận dụng lý thuyết vào thực tế; biết

cách thu thập, phân tích và xử lý thông tin.

- Bổ sung dẫn liệu về tính đa dạng tài nguyên cây thuốc tại xã Thần Sa,

huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên.

1.3.2. Ý nghĩa thực tiễn

Kết quả nghiên cứu là những dẫn liệu cập nhật và là cơ sở khoa học cho

việc đề xuất giải pháp bảo tồn và phát triển các loài cây thuốc trong hệ sinh

thái rừng tại xã Thần Sa, huyện Võ Nhai, thuộc Khu BTTN Thần Sa -

Phượng Hoàng.

4

PHẦN 2

TỔNG QUAN VẪN ĐỀ NGHIÊN CỨU

2.1. Cơ sở khoa học của vấn đề nghiên cứu

Trong khoảng một thập kỷ trở lại đây, mặc dù y học hiện đại phát triển

mạnh mẽ song y học cổ truyền (YHCT) vẫn có vai trò quan trọng, là phương

thức chữa bệnh được nhiều người tìm đến.

Trong những năm gần đây mục tiêu của công tác y dược học cổ truyền

tiếp tục được khẳng định rõ trong chỉ thị 24/CT-TW ngày 4/7/2008 của Ban

bí thư Trung ương Đảng về “Phát triển nền đông y Việt Nam và Hội Đông y

Việt Nam trong tình hình mới”.

Ngày 30/11/2010, Thủ tướng Chính phủ tiếp tục có Quyết định về việc

ban hành Kế hoạch hành động của Chính phủ về phát triển y, dược cổ truyền

Việt Nam đến năm 2020, tạo sự chuyển biến và tạo động lực để phát huy giá

trị của YHCT, đóng góp vào sự nghiệp chăm sóc sức khỏe, đáp ứng nhu cầu

khám chữa bệnh bằng YHCT cho nhân dân theo hướng phát triển lâu dài.

Phòng và chữa bệnh bằng các loài thảo dược, cây thuốc dân gian đã

được con người sử dụng từ hàng ngàn năm nay. Nó vẫn đang tồn tại và ngày

càng phát triển mạnh mẽ, hàng năm, con người đã tìm ra được những hoạt

chất quý trong các loài thảo dược có thể phòng và chữa trị được những căn

bệnh từ đơn giản hàng ngày như cảm cúm, ho sốt đến những căn bệnh nan y

như ung thư, bệnh tim, suy thận,... hay những căn bệnh nhiệt đới nguy hiểm

như dịch cúm A H5N1, H1N1,... Các cây thuốc và bài thuốc có được nhờ

kinh nghiệm tích lũy qua nhiều thế hệ giờ đây đang dần mất đi theo thời gian.

Do đó việc gìn giữ vốn kiến thức quý báu trong việc sử dụng cây thuốc và bài

thuốc từ thảo dược là việc hết sức cần thiết.

Trong tất cả các nền văn hóa của nhân loại từ thời thượng cổ đến nay,

con người vẫn luôn coi trọng cây cỏ như là một nguồn thuốc chủ yếu để chữa

bệnh và bảo vệ sức khỏe.

5

Trên thế giới, tính đến nay số loài thực vật được sử dụng vào mục đích

chữa bệnh lên đến khoảng 35.000 – 70.000 loài. Trong đó, Trung Quốc ước

tính có trên 10.000 loài, Ấn Độ có khoảng 7.500 – 8.000 loài, Indonesia có

khoảng 7.500, Malaysia có khoảng 2.000 loài,

Nepan có hơn 700 loài, Srilanka có khoảng 550 – 700 loài, Hàn Quốc

có khoảng 1.000 loài thực vật có thể được sử dụng trong y học truyền thống.

Trong những năm gần đây, nước Mỹ - một nước có nền công nghiệp hiện đại,

rất quan tâm đến nguồn tài nguyên cây thuốc phục vụ cho công tác chữa bệnh,

họ đã thực hiện những chương trình sàng lọc các hợp chất tự nhiên từ thực vật

nói chung và thực vật làm thuốc nói riêng. Đồng thời, nước này còn đầu tư

lớn vào việc nghiên cứu dược thảo, đào tạo chuyên gia và thành lập trung tâm

quốc gia nghiên cứu bổ sung và chọn lọc thuốc của Mỹ.

Theo WHO thì mức độ sử dụng cây thuốc càng ngày càng cao, ở các

quốc gia đang phát triển có tới 80% dân số sử dụng thuốc dân tộc. Trung

Quốc là nước đông dân nhất thế giới và có nền y học dân tộc phát triển, nên

trong số cây thuốc đã biết hiện nay có tới 80% số loài được sử dụng theo kinh

nghiệm cổ truyền của các dân tộc. Hàng năm, nước này tiêu thụ hết 0,7 – 1,0

triệu tấn dược liệu, sản phẩm thuốc y học dân tộc đạt giá trị hơn 1,4 tỷ USD

vào năm 1986. Tổng giá trị về thuốc có nguồn gốc thực vật trên thị trường Âu

- Mỹ và Nhật Bản vào năm 1985 là hơn 43 tỷ USD. Tại các nước có nền công

nghiệp phát triển từ năm 1976 - 1980 đã tăng từ 335 triệu USD lên 551 triệu

USD. Nhật Bản, năm 1979 nhập 21.000 tấn, đến năm 1980 tăng lên 22.640

tấn dược liệu, tương đương 50 triệu USD. Điều này chứng tỏ đối với các nước

công nghiệp phát triển thì việc sử dụng cây thuốc phục vụ cho nền y học cổ

truyền cũng phát triển mạnh.

Trước nhu cầu sử dụng ngày càng tăng các loại thuốc có nguồn gốc

thực vật đã thúc đẩy khai thác, buôn bán cây thuốc và gây sức ép lên sự sinh

tồn của các loài cây thuốc trên thế giới. Nhiều loài cây thuốc quý hiếm bị khai

6

thác bừa bãi và đang đứng trước nguy cơ bị tuyệt chủng hoặc đã bị tuyệt

chủng. Ngày càng có nhiều bằng chứng cho thấy các quần thể của nhiều loài

thực vật làm thuốc đang suy giảm trong tự nhiên. Theo P. Raven (1987) và

Ole Harmann (1988), trong vòng hơn 100 năm trở lại đây, có khoảng 1.000

loài thực vật đã bị tuyệt chủng, có tới 60.000 loài gặp rủi ro hay sự tồn tại của

chúng bị đe dọa vào thế kỷ tới. Trong số những loài thực vật đã mất đi hoặc

đang bị đe dọa gay gắt, có một tỷ lệ không nhỏ là thực vật làm thuốc. Trong

đó có khoảng 120 loài ở Ấn Độ, 77 loài ở Trung Quốc, 75 loài ở Macoro, 61

loài ở Thái Lan, 35 loài ở Bangladet...

Trên phạm vi toàn thế giới, các cộng đồng đã có nhiều nỗ lực và hành

động chung nhằm bảo tồn đa dạng sinh học nói chung cũng như cây thuốc nói

riêng. Tại Hội nghị lần thứ 40 của Tổ chức Y tế thế giới, tháng 5 năm 1987 đã

tái xác định những quan điểm chính được đưa ra ở Hội nghị Alma – Ata từ

năm 1979 là “Cần phải khởi xướng những chương trình nhằm nhận biết về giá

trị, bào chế và trồng trọt, cùng với việc bảo tồn cây thuốc” . Sự cần thiết trong

việc hợp tác liên ngành để có hiệu quả trong việc giải quyết các vấn đề liên

quan đến bảo tồn cây thuốc đã thu hút sự chú ý của cả thế giới. Tháng 3 vào

năm 1988 tại Chiang Mai - Thái Lan, với sự tham gia của các chuyên gia tư

vấn quốc tế về bảo tồn cây thuốc, các tổ chức quốc tế (WWF, IUCN, WHO)

đã phối hợp Bộ Y tế – Chính phủ Hoàng gia Thái Lan, tổ chức một Hội thảo

Quốc tế đầu tiên chuyên về bảo tồn cây thuốc. Sau đó, năm 1993, WHO đã

phối hợp với IUCN và WWF xuất bản cuốn tài liệu “Hướng dẫn bảo tồn cây

thuốc” (Guidelines on the conservation of medicinal plants) để các quốc gia

vận dụng vào điều kiện riêng của mình, triển khai công tác bảo tồn cây thuốc.

Năm 2003, Tổ chức Y tế thế giới đã xuất bản cuốn sách “Hướng dẫn của tổ

chức Y tế thế giới về thực hành tốt nuôi trồng và thu hái dược liệu”. Ngày 19

-11- 2011, hơn 60 chuyên gia quốc tế về cây thuốc đã gặp nhau trong tại

Toyama - Nhật Bản để thống nhất hướng dẫn về bảo tồn cây thuốc. Bảo tồn

7

cây thuốc là nội dung được quan tâm hàng đầu trong chương trình nghị sự của

WHO. Những kinh nghiệm của y học cổ truyền đã giúp cho nhân loại tìm ra

những loại thuốc có ích trong tương lai. Vì vậy, việc khai thác và sử dụng kết

hợp với bảo tồn các loài cây thuốc là điều hết sức quan trọng. Nằm trong vành

đai khí hậu nhiệt đới gió mùa nóng và ẩm, Việt Nam có nguồn tài nguyên

thực vật phong phú và đa dạng. Trong số các loài thực vật hiện có ở Việt Nam

(khoảng 12.000 loài) có rất nhiều loài đã và đang có triển vọng được sử dụng

làm thuốc.. Nếu như tính đến năm 1952 các nhà thực vật học Pháp công bố

trên toàn Đông Dương có 1.350 loài cây thuốc thuộc 160 họ thực vật khác

nhau thì năm 1996, Võ Văn Chi đã cống bố hệ thực vật làm thuốc ở Việt Nam

có 3.200 loài. Đến năm 2005, theo số liệu của Viện Dược liệu, hệ thực vật

Việt Nam có 3.948 loài thuộc 307 họ của 9 ngành và nhóm của thực vật bậc

cao, thực vật bậc thấp và Nấm. Và theo số liệu mới nhất, năm 2012 Võ Văn

Chi đã công bố trong cuốn “Từ điển cây thuốc Việt Nam” với gần 4.700 loài

thực vật làm thuốc. Số lượng cây thuốc mà chúng ta biết được đã tăng rất

đáng kể. Điều đó chứng tỏ nếu được điều tra đầy đủ hệ thực vật làm thuốc ở

Việt Nam có thể lớn hơn rất nhiều. Đây có thể coi là nguồn dược liệu tiềm

năng, cần đầu tư nghiên cứu trong thời gian tới. Trong tổng số các loài cây

thuốc đã biết ở Việt Nam hiện nay, phần lớn được sử dụng theo kinh nghiệm

trong từng cộng đồng dân tộc. Tính độc đáo trong việc sử dụng cây thuốc còn

thể hiện ở kinh nghiệm của từng cá nhân hay của mỗi cộng đồng dân tộc. Vốn

kinh nghiệm quý báu này đã góp phần tạo dựng nên nền YHCT dân tộc với bề

dày lịch sử hàng ngàn năm. Tuy nhiên, những kinh nghiệm quý báu đó đang

dần bị mai một, đồng thời nguồn tài nguyên cây thuốc đang giảm sút nghiêm

trọng, nhiều loài đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng. Việt Nam là một quốc

gia có tốc độ phá rừng lớn nhất thế giới (Mc Kinnon & Cox, 1991), hiện tại

diện tích rừng nguyên sinh cổ còn lại không tới 1% tổng diện tích lãnh thổ.

Rừng bị phá hủy sẽ làm tài nguyên rừng ở đó mất đi, trong đó có nhiều cây

8

thuốc và cong kéo theo nhiều hậu quả tai hại khác nữa. Trong quá trình điều

tra dược liệu của Viện Dược liệu – Bộ Y tế, từ năm 1970 – 1990 đã phát hiện

nhiều vùng rừng có cây thuốc phong phú nay đã hoàn toàn bị xoa sổ thay vào

đó là nương rãy và các công trinhg dân sự. Hàng chục hecta rừng ở tiểu cao

nguyên An Khê – Gia Lai, trước kia vốn là trung tâm phân bố lớn nhất Việt

Nam của cây Vàng đắng – nguyên liệu chiết xuất berberin hiện đã nằm dưới

lòng hồ chứa nước của thủy điện Vĩnh Sơn. Năm 1983, trong quá trình điều

tra cây thuốc ở huyện Trà My tỉnh Quảng Nam các nhà khoa học của Viện

Dược liệu đã kiểm chứng và tính trung bình một hộ dân người K’Ho có 6-8

người, mỗi năm đã phá gần 1,2 ha rừng nguyên sinh để trồng lúa nương.

Trong các khu rừng này có rất nhiều loài cây thuốc quý như: Thiên niên kiện,

Dây đau xương, Huyết đằng, Hoàng đằng, Ngũ gia bì chân chim, ... chưa kịp

điều tra và khai thác. Bên cạnh nạn phá rừng mất rừng, việc khai thác (lấy

gỗ), trồng rừng mới thuần loại... cũng làm mất nhiều loại cây thuốc vốn có

trong các tầng cây bụi và thảm tươi ở đó.Nhiều kết quả nghiên cứu trên thế

giới và kinh nghiệm thực tiễn tại các khu bảo tồn và vườn quốc gia khẳng

định rằng để quản lý thành công cần dựa trên mô hình quản lý gắn bảo tồn đa

dạng sinh học với bảo tồn văn hoá của các cộng đồng địa phương. Ở VQG

Kakadu (Australia), những người thổ dân chẳng những được chung sống với

VQG một cách hợp pháp mà họ còn được thừa nhận là chủ hợp pháp của

VQG và được tham gia quản lý VQG thông qua các đại diện của họ trong ban

quản lý. Tại VQG Wasur (Indonesia) vẫn tồn tại 13 làng bản với cuộc sống

gắn với săn bắn cổ truyền.

Tại Việt Nam đã có rất nhiều nhà khoa học quan tâm tới việc nâng cao

hiệu quả của các Khu bảo tồn thiên nhiên và VQG theo quan điểm bảo tồn -

phát triển. Đó là làm sao dung hoà mối quan hệ giữa bảo tồn tài nguyên thiên

nhiên và phát triển kinh tế - xã hội. Trong nhiều năm qua đã có rất nhiều công

trình điều tra, nghiên cứu về đa dạng nguồn tài nguyên sinh vật nói chung và

9

nguồn tài nguyên cây thuốc nói riêng và đã thu được nhiều kết quả quan

trọng. Năm 1994, trong công trình nghiên cứu cây thuốc Lâm Sơn – Lương

Sơn – Hà Sơn Bình, tác giả Nguyễn Nghĩa Thìn đã giới thiệu 112 loài cây

thuốc thuộc 50 họ thực vật. Năm 1990-1995, trong hội thảo lần 2 về dân tộc

sinh học tại Côn Minh – Trung Quốc, tác giả cũng đã giới thiệu 2.300 loài

thuộc 1.136 chi, 234 họ thuộc 6 ngành thực vật có mạch bậc cao ở Việt Nam

được sử dụng làm thuốc và giới thiệu hơn 1000 bài thuốc đã được thu thập

theo kinh nghiệm bản địa. Năm 2001, Nguyễn Nghĩa Thìn đã công bố hệ thực

vật Vườn quốc gia Con Cuông - Nghệ An có 551 loài cây thuốc thuộc 364

chi, 120 họ thực vật. Tại VQG Pù Mát, cũng đã có nhiều nghiên cứu về hệ

thực vật. Danh lục các loài thực vật có mạch ở VQG Pù Mát đã được công bố

năm 2001 với 2494 loài thuộc 931 chi, 204 họ của 6 ngành thực vật bậc cao

có mạch. Trong đó, đã ghi nhận 610 loài cây có tác dụng làm thuốc. Theo kết

quả thống kê của Viện Dược liệu (2003) ước tính tại VQG Chư Yang Sin có

thể có tới 400 loài cây thuốc. Nổi bật lên có các loài thường gặp như: Hoàng

Đằng, Địa Liền, Vằng Đắng,... Ngoài ra ở đây đã thu thập được 10 loài cây có

tên trong sách đỏ Việt Nam (1996) và Danh lục đỏ cây thuốc Việt Nam

(2001). Tại Vườn Quốc gia Hoàng Liên, đã phát hiện được 698 loài cây thuốc

mọc tự nhiên thuộc 473 chi, 178 họ của 8 ngành/nhóm thực vật (kể cả nấm).

Trong đó, có nhiều loài quý hiếm thuộc diện cần bảo vệ và đang có nguy cơ

tuyệt chủng. VQG Bạch Mã từ lâu đã được ghi nhận là nơi có tính ĐDSH cao.

Hệ thực vật Bạch Mã bao gồm 2417 loài chiếm khoảng 1/5 tổng số loài thực

vật ở Việt Nam. Trong đó có trên 500 loài có tiềm năng thương mại và được

sử dụng làm thuốc. Tại VQG Chư Mom Ray, đã thống kê được 425 loài thực

vật có công dụng làm thuốc. Trong đó có 18 loài có tên trong sách đỏ Việt

Nam (1996) và Danh lục đỏ cây thuốc Việt Nam (2001). Ngoài ra, còn rất

nhiều các công trình nghiên cứu về nguồn tài nguyên cây thuốc được đăng

trên các tạp chí hay xuất bản thành sách.

10

Các cuộc điều tra thu thập cây thuốc trên phạm vi toàn quốc còn gặp rất

nhiều khó khăn, đặc biệt là công tác tuyên truyền và vận động nhân dân nhận

diện cũng như nhận thức được tầm quan trọng của việc bảo tồn. Vì vậy, cần

có sự vào cuộc của nhiều tổ chức, cá nhân cùng chung tay nhằm gìn giữ và

phát triền nguồn tài nguyên được mệnh danh là “vàng xanh” này và bổ sung

những tư liệu quý vào kho tàng y học cổ truyền Việt Nam và thế giới

(internet).

Như vậy, các nghiên cứu về cây thuốc đã có rất nhiều cơ sở khoa học,

nhiều công trình thành công, đóng góp thành quả vào nguồn cây thuốc Việt

Nam cũng như thế giới, việc nghiên cứu cây thuốc, bảo tồn và phát triển là hết

sức cần thiết.

2.2. Tình hình nghiên cứu trên thế giới và trong nước

2.2.1. Tình hình nghiên cứu và sử dụng cây thuốc trên thế giới

Vấn đề đa dạng sinh học và bảo tồn đã trở thành một vấn đề chiến lược

trên toàn thế giới. Nhiều tổ chức quốc tế đã ra đời IUCN, Chương trình môi

trường Liên hợp quốc (UNEP), Quỹ quốc tế về bảo vệ thiên nhiên (WWF)... để

hướng dẫn, giúp đỡ và tổ chức việc đánh giá, bảo tồn và phát triển đa dạng sinh

vật trên toàn thế giới.

Nghiên cứu đa dạng loài cây dược liệu nhằm mục đích bảo tồn nguồn

tài nguyên này trên thế giới để phục vụ cho mục đích chăm sóc bảo vệ sức

khỏe con người, cho sự phát triển của xã hội và để chống lại các bệnh nan y

thì sự cần thiết phải kết hợp giữa Đông - Tây y, giữa y học hiện đại với y học

cổ truyền của các dân tộc là một vấn đề cấp thiết. Chính từ những kinh

nghiệm của y học cổ truyền đã giúp cho nhân loại khám phá ra những loại

thuốc có ích trong tương lai. Cho nên, việc khai thác kết hợp với định hướng

bảo tồn, phát triển các loài cây thuốc là điều hết sức quan trọng. Các nước

trên thế giới đang hướng về thực hiện chương trình Quốc gia kết hợp sử dụng,

bảo tồn và phát triển bền vững cây thuốc.

11

Theo ước tính của quỹ thiên nhiên thế giới (WWF) có khoảng 35.000 -

70.000 loài trong số 250.000 loài cây được sử dụng vào mục đích chữa bệnh

trên toàn thế giới. Nguồn tài nguyên cây thuốc này là kho tàng vô cùng quý

giá của các dân tộc hiện đang khai thác và sử dụng để chăm sóc sức khỏe,

phát triển kinh tế, giữ gìn bản sắc của các nền văn hóa. Theo báo cáo của Tổ

chức Y tế Thế giới (WHO) ngày nay có khoảng 80% dân số các nước đang

phát triển có nhu cầu chăm sóc sức khỏe ban đầu phụ thuộc vào nguồn dược

liệu hoặc qua các chất chiết suất từ dược liệu (Dẫn theo Nguyễn Văn Tập,

2006) [10].

Trên thế giới, nhiều quốc gia đã có nhiều đề tài nghiên cứu, ứng dụng

cây thuốc và họ cũng đã sử dụng nhiều nguồn tài nguyên này xuất khẩu làm

dược liệu và thu nguồn ngoại tệ đáng kể. Đặc biệt là Trung Quốc, có thể

khẳng định đây là quốc gia đi đầu trong việc sử dụng cây thuốc để chữa bệnh.

Vào thế kỷ XVI, Lý Thời Trân đưa ra “Bản thảo cương mục” sau đó năm

1955 cuốn bản thảo này được in ấn lại. Nội dung cuốn sách đã đưa đến cho

con người cách sử dụng các loại cây cỏ để chữa bệnh. Năm 1954 tác giả Từ

Quốc Hân đã nghiên cứu thành công công trình “Dược dụng thực vật cấp sinh

lý học” cuốn sách này giới thiệu tới người đọc cách sử dụng từng loại cây

thuốc, tác dụng sinh lý, hóa sinh của chúng, công dụng và cách phối họp các

loại cây thuốc theo từng địa phương như “Giang Tô tỉnh tực vật dược tài chí”,

“Giang Tô trung dược danh thực đồ thảo” “Quảng Tây trung dược trí”

…(Dẫn theo Trần Hồng Hạnh,1996) [7].

Năm 1992, J.H.de Beer- một chuyên gia Lâm sản ngoài gỗ của tổ chức

Nông lương thế giới khi nghiên cứu về vai trò của thị trường và của lâm sản

ngoài gỗ đã nhận thấy giá trị to lớn của Thảo quả đối với việc tăng thu nhập

cho người dân sống trong khu vực rừng núi, nơi có phân bố Thảo quả nhằm

xóa bỏ đói nghèo, đồng thời là yếu tố thúc đẩy sự phát triển kinh tế, xã hội

vùng núi và bảo tồn và phát triển tài nguyên rừng (Dẫn theo Phan Văn Thắng,