Động lực phát triển đô thị tương lai từ bản sắc kênh rạch – sông nước Sài Gòn
ĐỘNG LỰC PHÁT TRIỂN ĐÔ THỊ
TƯƠNG LAI TỪ BẢN SẮC
KÊNH RẠCH – SÔNG NƯỚC SÀI GÒN
PGS.TS. Nguyễn Hồng Thục
Viện nghiên cứu định cư và con người
Quy hoạch 110 hecta dọc kênh Nhiêu Lộc ở quận 3 - TP.HCM để trở thành khu vực
đô thị đặc trưng cho bản sắc sông nước Sài Gòn với các dải xanh và kênh rạch xen giữa
các cao ốc chọc trời, kết nối các tuyến metro và đường trên cao chạy suốt qua trung tâm
thành phố, vượt sông Sài Gòn để kết nối với Thủ Thiêm. Kế hoạch chỉnh trang đô thị
này phải chăng bắt đầu cho những cuộc cải tạo lớn trong nội đô lịch sử 300 năm của Sài
Gòn đang được chính quyền soạn thảo, vừa hé mở trên báo chí. Nó có thể hứa hẹn một
bước ngoặt trong phát triển chiều sâu văn hóa của TP lịch sử sau những chất tải quá mức
vào cơ thể hữu hạn của nó, nếu chúng ta có một tầm nhìn dài hạn cho phát triển.
Trở thành một đô thị sông nước
Sự hòa quyện giữa tự nhiên và đô thị vốn là bản chất của quy hoạch đô khi coi trọng
sự thiêng liêng của nơi cư trú đồng nghĩa với gắn kết các hệ sinh thái đã nuôi dưỡng loài
người từ những bộ lạc hoang dại thành các quốc gia hùng mạnh với dân số hiện nay tiến
gần mốc 7 tỷ người. Điều đáng lưu ý là tất cả các thành phố lớn nhỏ đại diện cho các
nền văn minh cổ đại đều gắn với các dòng sông mẹ (nền văn minh Lưỡng Hà với
Babylone, Assyrie, Phenicie bên sông Euphrates và Tigris, Ai Cập với Thebes, Memphis
bên sông Nile, sông Hằng với nền văn minh Ấn Độ, sông Hoàng Hà, Dương tử với văn
minh Trung Hoa). Chính vì vậy, mọi lý thuyết quy hoạch đô thị ban đầu đều thiết lập
cho được sự cân bằng (nội tại) giữa yếu tố nhân tạo do con người với yếu tố tự nhiên mà
khởi đầu là ứng xử với những hệ sinh thái nước: Dòng sông, biển, hồ, đầm phá, kênh
rạch, vùng đất ngập nước, rừng ngập mặn.
Sài Gòn ba trăm năm trước, từ khởi thủy đã không phải là thành phố “bên sông” mà
là dạng “đô thị nằm giữa lòng sông nước” với hệ thống kênh rạch chằng chịt. Do có
những gò đất cao nằm giữa các sông rạch nên Sài Gòn là nơi tụ cư sớm nhất, lại nằm
giữa đầu mối giao thông giữa đông - tây, Cao miên và cao nguyên, mà hình thành đô thị
một cách thuận lợi. Gò đất cao nhất, được người Việt khai phá đầu tiên, đặt tên là Tân
Khai (đỉnh là khu vực Đài Truyền hình ngày nay), trải dài từ rạch Thị Nghè đến ngã ba
sông Sài Gòn (tên chúa Nguyễn đặt là Tân Bình Giang) và rạch Bến Nghé (còn gọi là
Kênh Tàu Hũ từ khi Chợ Lớn hình thành). Từ gò Tân Khai nhìn ra bốn hướng, đều gặp
hàng hà sa số các ao hồ, kênh rạch, sông suối đan xen chằng chịt với rừng rẫy, gò đồi.
Người Sài Gòn xưa đi lại phần lớn bằng ghe thuyền trên hai con kênh lớn Thị nghè và
Bến Nghé để lượn ra con sông mẹ êm đềm, tạo nên bản sắc văn hóa của vùng đất
khoáng đạt này.
50
Quy hoạch và phát triển kè bờ sông Sài Gòn và sông, kênh nội thành và các giải pháp
để hoàn thành cơ bản kè sông Sài Gòn, sông và kênh nội thành vào năm 2025
Các con rạch Thị Nghè, Bến Nghé, ngay từ người Pháp đã xây con đường hiện đại có tuyến
thời chúa Nguyễn và sang thời Pháp, được xây xe trạm đầu tiên nối Sài Gòn - Chợ Lớn.
sửa, mở rộng và nối dài thành kênh đào lớn để
tiện cho giao thông thủy cho công cuộc đô thị
hóa đầu tiên cuối tk 19 để Sài gòn trở thành một
“Hòn ngọc viễn đông” trong mắt cả vùng Đông
Nam Á.
Thập niên 1920 - 1930, ở khu vực Cầu
Mống và Cầu Quay (cầu Trịnh Minh Thế cũ)
hình thành rõ nét khu phố tài chính - ngân hàng
mà biểu tượng là trụ sở quyền uy - Ngân hàng
Đông Dương (nay là Ngân hàng Nhà nước). Các
Đầu thế kỷ XX, nhiều con kênh thông với chợ Cầu Ông Lãnh, Cầu Muối là đầu mối nông
sông Sài Gòn được san lấp để làm các đại lộ và sản, nối với phố người Hoa (Calmette, Phó Đức
đường phố rộng lớn (kênh Chợ Vải thành đại lộ Chính...), người Ấn (Tôn Thất Đạm, Pasteur...).
Charner sau này là Nguyễn Huệ, rạch Cầu Sấu Và rồi, cả Chợ Lớn cũ và Chợ Lớn mới xứng
thành đại lộ La Somme, Hàm Nghi...). Trong đáng là một “đặc khu di sản” bao gồm nhiều dấu
khoảng 20 năm (1894-1914), khu ao hồ sình lầy tích Hoa, Việt, Khmer về cả thương mại, văn
rộng lớn (đầm Boresse) được xây dựng thành hóa, tôn giáo...
khu phố chợ Bến Thành và nhà ga xe lửa trung
tâm. Năm 1928, chợ Bình Tây ra đời cũng trên
Kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè chạy suốt từ quận
nền một xưởng đóng thuyền trên kênh Hàng
1 khởi đầu phải kể đến khu vực nhà máy đóng
Bàng, đánh dấu thời kỳ mở rộng Sài Gòn về
tàu Ba Son (thủy xưởng của Nguyễn Ánh năm
hướng Tây Nam. Trong nhiều thập kỷ sau đó,
1789) và Thảo Cầm Viên (sở ươm cây và sở thú
một loạt ao hồ, rạch suối lớn nhỏ ở khắp Sài Gòn
đầu tiên ở Đông Dương năm 1864). Cũng là nơi
- Chợ Lớn - Gia Định dần dần bị lấp làm đất ở,
quân Pháp và Tây Ban Nha đổ bộ xâm chiếm Sài
do bùng nổ dân cư di về thành phố trong chiến
Gòn tháng 2.1859. Chảy đến đất quận 3, quận
tranh và phát triển ồ ạt sau hòa bình.
Phú Nhuận, quận Tân Bình, là những khu bình
Liên tục bốn thế kỷ XVII đến XX, đã biến đổi
Sài Gòn từ một địa danh không tên tuổi - trở
thành một đô thị sông nước, một cảng thị, dẫn
đầu về giao thương quốc gia và quốc tế. Logo
đầu tiên của Sài Gòn có hình dòng sông và một
chiếc thuyền lớn, ghi dòng chữ: Paulatim
Crescam, nghĩa là Từ từ, tôi sẽ lớn. Và, Sài Gòn
sông nước ấy đã lớn với chính bản sắc sông nước
của mình, làm nên một di sản cảnh quan đô thị
nước: đất ngập nước, rừng sác, kênh rạch, đầm
hồ, xưởng tàu, bến cảng... với hằng hà sa số các
hoạt động trên những con nước, là văn hóa cội
nguồn của đô thị cho đến nay.
dân và nhiều nhà tạm đậm dấu ấn thời kỳ bùng
nổ dân số trong chiến tranh. Dòng kênh uốn khúc
với rất nhiều cây cầu, đền chùa, nhà thờ, trường
học... Sân bay Tân Sơn Nhất (ra đời từ 1930) kề
cận với các khu ven kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè,
hiện vẫn còn nhiều di tích kiến trúc và văn hóa
nổi tiếng như tu viện Saint Paul, Bảo tàng Lịch
sử, chùa Ngọc Hoàng, Lăng Ông, Viện đại học
Vạn Hạnh làm nên chuỗi các công trình văn hóa
lịch sử chính của Sài Gòn. Khu vực bến Bình
Đông - đại lộ Võ Văn Kiệt, hiệnđang có quĩ đất
gồm dãy nhà kho, nhà tập thể cũ có thể trở thành
các dãy cao ốc thương mại (theo kỳ vọng của các
chủ đầu tư bất động sản)? Hay nên theo thông lệ
quốc tế, khi thành phố quá tải dân cư, quĩ đất này
nên chuyển thành đất công cộng – văn hóa, giải
trí, dải xanh đi bộ... cho cộng đồng.
Lịch sử của những dòng kênh giữa lòng đô thị
Hai tuyến kênh lớn, chủ đạo giao thông
thủy: Bến Nghé - Tàu Hũ (khoảng 22km) và
Nhiêu Lộc - Thị Nghè (khoảng 10km) vẫn được
giữ nguyên và bồi đắp mới từ đầu thế kỷ 20 đến
Điều này có thể hóa giải cho thành phố
nay, qua bao thăng trầm đang trở thành niềm hy nhiều bế tắc về chất lượng sống đô thị. Nhưng
vọng vực dậy bản sắc sông nước của Sài Gòn, cũng không hy vọng vào bản qui hoạch chỉnh
ngay tại trung tâm lịch sử thành phố. Chúng có trang kênh Nhiêu Lộc có thể dành nhiều lợi ích
thể vừa là cảnh quan lịch sử, vừa là giao thông cho dân cư tại chỗ, mà rất có thể quic đấy 110ha
thủy và là môi trường trong lành như lá phổi vô giá lại bị chất tải thêm các cao ốc chọc trời
thành phố.
làm đầy túi chủ đầu tư tư nhân. Và dân chúng lại
thêm quá tải hạ tầng, kẹt xe, tắc đường và ô
nhiễm?
Kênh Bến Nghé - Tàu Hũ, nối với kênh
Chợ Gạo (Tiền Giang) từng là “Con đường lúa
gạo” từ miền Tây lên các nhà máy xay xát ở
Chợ Lớn, sau đó đến bến cảng Khánh Hội để
xuất đi khắp thế giới. Dọc theo con kênh này,
51
Quy hoạch và phát triển kè bờ sông Sài Gòn và sông, kênh nội thành và các giải pháp
để hoàn thành cơ bản kè sông Sài Gòn, sông và kênh nội thành vào năm 2025
Đang dần hồi sinh và có cơ hôi hồi sinh thật Holling et al. 2004). Khả năng tự phục hồi (hay
sự?
thích ứng) với lũ không chỉ gắn với phục hồi sau
thiên tai mà còn liên quan đến giảm thiểu nguy
cơ trước thiên tai. Theo quan điểm của (Liao,
2012) thì khả năng thích ứng với lũ là khả năng
chịu đựng lũ để tránh những rủi ro khi lũ đang
diễn ra chứ hoàn toàn không phải ngăn chặn lũ,
hoặc là khả năng tổ chức lại một cách nhanh
chóng khi thiệt hại về vật chất, thiệt hại về kinh
tế xã hội vẫn đang diễn ra. Hiện nay, với những
thành phố đang phải đối mặt với những nguy cơ
bất ngờ và khó dự đoán về lũ lụt, khái niệm "tự
phục hồi" là rất quan trọng trong các kế hoạch
ứng phó và giảm thiểu rủi ro. Trong đó, "tự phục
hồi" hay còn gọi khả năng "thích ứng" với lũ cần
được hiểu là khả năng chịu đựng lũ và khả năng
tổ chức lại nhanh chóng.
Mười năm trở lại đây, với rất nhiều công sức, cả
hai tuyến kênh đã được phục hồi, mở rộng và
làm sạch để trở thành hai tuyến trên bộ dưới thủy
với dải cây xanh theo nó cùng nhiều tiện ích dân
sinh.
Cả hai vẫn đang tiềm ẩn nhiều tài nguyên vô
giá cho phát triển đô thị đợi được phát lộ trong
kỷ nguyên của đô thị bản sắc và đô thị cảnh quan
xanh tk 21.
Kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè với di sản Xí
nghiệp đầu máy xe lửa Sài Gòn (tên thời Pháp là
Depot xe lửa Chí Hòa), được coi là “đất sạch”,
“đất vàng” với tổng diện tích lên đến gần 8ha trải
dài cạnh bờ kênh với ba nhà xưởng vòm cong
tuyệt đẹp, cùng khu vực cầu quay đầu máy và
đoạn đường sắt kết nối với ga Hòa Hưng để làm
bảo tàng di sản đường sắt cho du lịch dọc tuyến
kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè với các cuộc đua
thuyền, bơi chải. Hai con đường đôi bờ kênh
chạy dọc Nhiêu Lộc - Thị Nghè: Hoàng Sa,
Trường Sa chính là không gian sông nước lớn,
đủ sức tái tạo lịch sử khai phá của một đô thị
giữa sông nước và kết nối hoạt động dân cư vào
dải xanh khổng lồ này. Chớ biến nó thành hai
con đường nghẹt xe cộ, lam lũ theo cách xen cấy
110 ha là cao ốc thương mại quanh nó. Đó là
cách bức tử con kênh cảnh quan – cơ hội phát
triển đô thị xanh duy nhất của Sài Gòn, là nông
cạn về tầm nhìn tương lai của thành phố
Trở thành một đô thị thích ứng với lũ lụt ở
Sài gòn là xây dựng một cấu trúc tương tác tự
nhiên giữa con người và thiên nhiên. Cụ thể là
Dải cảnh quan trung tâm Nhiêu Lộc-Thị Nghè.
Hai con kênh lớn giữa lòng thành phố nói trên
cho phép lũ đi vào thành phố nhờ nó trở thành
các không gian chứa lũ, lợi dụng lũ để nuôi
dưỡng hệ sinh thái đô thị. Bên cạnh đó, hệ sinh
thái nước và môi trường nước, trong qui hoạch
này phải tính đến các rủi ro từ lũ, triều cường và
chủ động các phương án chịu lũ, nâng cao nhận
thức và khả năng đối phó của cộng đồng và sẵn
sàng chuyển sang cơ chế thích nghi với lũ của
toàn bộ hệ sinh thái nước của Sài Gòn.
Cảnh quan đô thị lịch sử và điều tiết chống
ngập trong tương lai
Để thúc đẩy khả năng thích ứng với lũ trong
đô thị, nhiều mô hình "thích ứng với lũ" được đề
xuất nhằm ngăn ngừa các thiệt hại khi xảy ra lũ
lụt. Lý luận về khả năng "tự phục hồi của hệ
thống nước trong đô thị" kế thừa và phát triển từ
nền tảng "tự hồi phục" trong sinh thái học và xã
hội - sinh thái học, đang thu hút được sự chú ý
rộng rãi trong công tác quản lý lũ lụt (Walker,
52
Quy hoạch và phát triển kè bờ sông Sài Gòn và sông, kênh nội thành và các giải pháp
để hoàn thành cơ bản kè sông Sài Gòn, sông và kênh nội thành vào năm 2025
Hình 1: Thiết lập các không gian chứa lũ nhằm điều tiết và giảm thiệt hại từ lũ tại TP.HCM
(Nguồn: Handbook on Climate Change Adapted Urban Planning & Design for Ho Chi Minh City)
Lời kết
Như vậy, cùng với công tác quy hoạch, đầu tư và xây
dựng hai bên kênh Nhiêu Lộc-Thị Nghè, cần nhất là có tầm
nhìn khai thác 110ha bao quanh nó thành một cấu trúc
không gian xanh đậm bản sắc văn hóa-lịch sử sông nước
của sài Gòn. Muốn vậy phải chú trọng vào chức năng cảnh
quan, công cộng, đi bộ và kết nối các công trình lịch sử.
Tránh việc chỉnh trang để chất tải nhà cao tầng, chất tải
dân cư phá nát cơ hội phát triển thành phố xanh và cơ hội
“thở sạch” của Sài Gòn. Mặt khác hai con kênh chính này
quyết định việc chuyển đổi sang mô hình thích ứng với lũ
trong tương lai bởi tiềm năng sinh thái nước- nền tảng cơ
bản để điều hòa mối quan hệ cộng sinh giữa con người và
tự nhiên của toàn thành phố. Xây dựng mối quan hệ cộng
sinh này có thể đưa đến một đô thị bền vững hơn, nơi
thành phố sẽ an toàn hơn , nơi người dân có thể thân thiện
hơn và được hưởng các lợi ích sinh thái chung để có thể
hướng đến một tương lai tốt đẹp.
53
4 trang
14220
Free
Bạn đang xem tài liệu "Động lực phát triển đô thị tương lai từ bản sắc kênh rạch – sông nước Sài Gòn", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- dong_luc_phat_trien_do_thi_tuong_lai_tu_ban_sac_kenh_rach_so.pdf
