Báo cáo tóm tắt Đề tài Nghiên cứu mức độ ảnh hưởng và đề xuất giải pháp phòng ngừa các loài thực vật ngoại lai xâm hại tại Khu bảo tồn thiên nhiên Bà Nà – Núi Chúa thành phố Đà Nẵng
I. ĐẶT VẤN ĐỀ
Trong những năm qua, sinh vật ngoại lai xâm lấn đã gây ra nhiều tác hại cho hệ thống
thủy lợi, nông nghiệp, và đa dạng sinh học (ĐDSH). Nhiều loài sinh vật ngoại lai đã gây ra
nhiều thiệt hại nặng nề về kinh tế như ốc bươu vàng, cây mai dương... Tuy nhiên cũng có một
số loài ngoại lai xâm lấn đã có tác động tích cực đến ĐDSH tại nơi ở mới. Sinh vật ngoại lai
có thể mang lại hiệu quả kinh tế thiết thực nếu được kiểm soát, sử dụng tốt. Tuy vậy, các loài
sinh vật ngoại lai được phát hiện ở Việt Nam đều là những loài được liệt kê trong danh sách
“100 loài sinh vật ngoại lai nguy hiểm nhất thế giới” [2].
Với xu thế hội nhập nền kinh tế toàn cầu ngày càng tăng, hoạt động nhập khẩu hàng hóa,
du lịch và vận tải phát triển nhanh chóng. Chính điều này đã mở rộng con đường cho các loài
sinh vật lạ xâm nhập vào Việt Nam. Sự xâm lấn của các loài sinh vật ngoại lai là mối đe dọa
nghiêm trọng không những đối với hệ sinh thái tự nhiên mà còn nhiều vấn đề liên quan khác.
Sinh vật ngoại lai đã gây hại rất lớn về mặt kinh tế thế giới lên tới 400 tỷ USD/năm [11].
Là nơi giao thoa của hệ sinh thái động thực vật phía Bắc và phía Nam nên Khu BTTN Bà
Nà – Núi Chúa có tính ĐDSH đặc thù và có tầm quan trọng đối với sự phát triển của Thành
phố Đà Nẵng. Khu BTTN Bà Nà – Núi Chúa thuộc địa phận khu rừng đặc dụng Bà Nà – Núi
Chúa với diện tích 26.751,3 ha. Khu BTTN Bà Nà – Núi Chúa còn có giá trị lớn về mặt văn
hoá, du lịch, và cảnh quan tự nhiên; là một kho tài nguyên sinh vật cần được nghiên cứu và
bảo tồn. Theo ước tính sơ bộ ban đầu Thành phố Đà Nẵng là một trong những địa phương bị
ảnh hưởng bởi các loài ngoại lai, xâm hại. Tuy nhiên, đến nay chưa có một đánh giá, thống
kê đầy đủ về sự xâm nhập của các loài ngoại lai xâm hại, nhất là những loài mới xâm nhập
còn chiếm một diện tích nhỏ nhưng đang tiềm ẩn nguy cơ phát triển gây ảnh hưởng trực tiếp
cho các hệ sinh thái rừng.
Quá trình xâm nhập của các loài thực vật ngoại lai, xâm hại trong đó phải kể đến các loài
dây leo Bìm bìm. Bìm bìm hoa vàng (Merremia boisiana) và Bìm bìm hoa trắng (Merremia
eberhardtii) đã bao phủ hơn 920 ha thuộc bán đảo Sơn Trà; 1.000 ha thuộc rừng Nam Hải
Vân và khoảng 40-50 ha tại rừng Bà Nà - Núi Chúa. Ngoài ra, Bìm bìm còn xuất hiện rải rác
tại các khu rừng ở huyện Hòa Vang thành phố Đà Nẵng.
Hiện nay, tình trạng phát triển nhanh chóng của các loài thực vật ngoại lai xâm hại
(TVNLXH) tại Khu BTTN Bà Nà – Núi Chúa là đáng báo động. Nhiều loài thực vật ngoại lai
đã che phủ một khu vực rộng lớn hệ sinh thái rừng tự nhiên tại Khu bảo tồn [4].
Các loài (TVNLXH) đang gây ảnh hưởng lớn đến đời sống của các loài cây bản địa ở khu
BTTN Bà Nà – Núi Chúa. Đứng trước nguy cơ xâm hại của các loài ngoại lai xâm hại đến sự
tồn tại và phát triển của các loài bản địa, việc đề xuất đề tài: “Nghiên cứu mức độ ảnh
hưởng và đề xuất giải pháp phòng ngừa các loài thực vật ngoại lai xâm hại tại Khu bảo
tồn thiên nhiên Bà Nà – Núi Chúa thành phố Đà Nẵng” là rất cần thiết nhằm khảo sát,
đánh giá xác định nguyên nhân, mức độ ảnh hưởng của chúng để làm cơ sở nghiên cứu và
đưa ra những giải pháp khống chế, ngăn chặn có hiệu quả, đặc biệt đối với các khu BTTN -
vị trí chiến lược an ninh quốc phòng và du lịch sinh thái của Thành phố Đà Nẵng.
II. MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
2.1. MỤC TIÊU
2.1.1. Mục tiêu chung
Đánh giá được hiện trạng và mức độ ảnh hưởng của các loài TVNLXH, hoàn thiện cơ sở
dữ liệu làm cơ sở cho việc giám sát, quản lý và phòng trừ tại Thành phố Đà Nẵng.
3
2.1.2. Mục tiêu cụ thể
- Lập được danh lục các loài thực vật xâm hại, phân bố và đánh giá được mức độ xâm
hại và khả năng ảnh hưởng của chúng
- Xác định được mức độ ảnh hưởng và đề xuất được giải pháp phòng chống các loài
TVNLXH.
2.2. ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
2.2.1. Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu là các loài TVNLXH tại vùng lõi và vùng đệm khu BTTN Bà Nà -
Núi Chúa theo tiêu chí đánh giá: Danh mục 100 loài ngoại lai xâm hại của IUCN/2003 [10],
Danh mục các loài xâm lấn tại khu vực Đông Nam Á [13], Danh mục các loài ngoại lai theo
Thông tư số 35/2018/TT- BTNMT [4] và 2 loài Bìm Bìm được xác định là loài ngoại lai xâm
hại đã gây nhiều ảnh hưởng nghiêm trọng đến hệ sinh thái.
2.2.2. Thời gian điều tra
Để thực hiện khảo sát trên 14 tuyến trong khu bảo tồn, nhóm thực hiện qua 2 đợt:
- Đợt 1: từ 01/05/2018 đến 30/05/2018
- Đợt 2: từ 01/08/2018 đến 30/08/2018
2.3. NỘI DUNG
- Nội dung 1: Điều tra, xác định thành phần và phân bố của các loài TVNLXH tại khu
bảo tồn thiên nhiên Bà Nà – Núi Chúa
- Nội dung 2: Nghiên cứu đánh giá mức độ ảnh hưởng của các loài TVNLXH tại khu
BTTN Bà - Nà – Núi Chúa
- Nội dung 3: Xây dựng cơ sở dữ liệu (CSDL) và quản lý các loài TVNLXH tại khu
BTTN Bà Nà – Núi Chúa bằng hệ thống dữ liệu số, thông tin địa lý.
Nội dung 4: Nghiên cứu đề xuất các giải pháp phòng chống các loài TVNLXH.
2.4. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
2.4.1. Phương pháp phân tích, tổng hợp tài liệu
Phân tích lý thuyết liên quan đến đề tài, kế thừa các công trình nghiên cứu trong và
nước ngoài có liên quan đến nội dung nghiên cứu.
2.4.2. Phương pháp điều tra thực địa
a. Phương pháp đánh giá nhanh nông thôn (PRA)
Số lượng phiếu phỏng vấn 200 phiếu (Trong đó chính quyền địa phương các xã 60
phiếu (chia đều cho các xã); người dân 140 phiếu).
b. Phương pháp chuyên gia
Phối hợp với các chuyên gia về thực vật, sinh thái học, quản lý tài nguyên rừng để
tiến hành điều tra thực địa, khảo sát các địa điểm, các sinh cảnh đặc trưng tại Khu BTTN Bà
Nà - Núi Chúa. Từ đó xác định các loài TVNLXH và phân bố của chúng.
c. Phương pháp xử lý số liệu nội nghiệp
- Phương pháp thu hái và xử lý mẫu vật
- Phương pháp đánh giá mức độ ảnh hưởng
Để có cơ sở đánh giá mức độ nguy hại của các loài TVNLXH tại Khu BTTN Bà Nà –
Núi Chúa, chúng tôi tiến hành đánh giá mức độ xâm hại của các loài TVNLXH dựa theo
thang 4 cấp độ thấp, trung bình, cao và không đáng kể với 20 câu hỏi dưạ trên đánh giá các
loài thực vật ngoại lai về tác động của chúng đối với ĐDSH. (Morse, Larry E, et al. 2004).
4
Bảng 1. Bộ tiêu chí đánh giá mức độ xâm hại của các loài ngoại lai được ghi nhận trong
khu vực (Morse, Larry E, et al. 2004).
STT
Các tiêu chí
Diễn giải
Tác động sinh thái
3 câu hỏi, 30% xếp loại tác động
Tác động đến quá trình sinh Loài có khả năng tăng khả năng xảy ra cháy cả về
thái và độ rộng một số thông tần suất và mức độ; làm thay đổi địa mạo gây xói
1
2
3
số
mòn, giảm khả năng dinh dưỡng của đất.
Tác động đến cấu trúc quần Che phủ tán hoặc tạo tán mới, thay đổi hoặc loại bỏ
thể sinh thái
hầu hết hoặc tất cả các lớp thảm thực vật dưới tán.
làm thay đổi đáng kể thành phần của sinh thái quần
xã, thay đổi sự phong phú tương đối của các loài
bản địa
Tác động đến thành phần
quần thể sinh thái
Khả năng cạnh tranh cao về dinh dưỡng, hủy diệt
các loài bản địa. Loài xâm hại có thể vượt trội
mạnh mẽ hơn một loài bản địa cụ thể, lai tạo với
một loài bản địa cụ thể. Làm tê liệt một loài bản
địa cụ thể… Câu hỏi này tập trung vào các tác
động bất thường đối với các loài bản địa cụ thể, và
không nên sử dụng để liệt kê danh sách dài các loài
thường bị ảnh hưởng.
4
Gây hại đến các loài bản địa
Phân bố và độ phong phú hiện tại
2 câu hỏi, 20% xếp loại tác động
Kích thước phạm vi hiện tại Có diện tích phân bố lớn dựa trên nghiên cứu của
5
trong khu vực
đề tài
Đa dạng môi trường sống
hoặc hệ sinh thái bị xâm lấn
trong khu vực
Thích ứng với nhiều kiểu sinh cảnh như sông suối,
đất nông nghiệp, rừng sản xuất và rừng đặc dụng...
6
Xu hướng phân bố và sự phong
3 câu hỏi, chiếm 20% xếp loại tác động
phú
Có chu kỳ sinh trưởng ngắn, phát tán qua nhiều
cách như nhờ gió, côn trùng, nước và sinh sản bằng
nhiều hình thức như hữu tính, vô tính. Thường
xuyên phát tán đường dài (Ví dụ: hạt giống hoặc
các mầm bệnh khác thường mang theo với khoảng
cách dài bởi con người trong quá trình làm đường,
du lịch, hoặc phát tán nhờ các loài động vật như
chim hoặc động vật có vú, gió [đặc biệt là bào tử
hoặc hạt nhỏ], hoặc dòng chảy của sông, suối hoặc
một số loài thực vật thường được bán thương mại,
trồng làm cảnh và vận chuyển với khoảng cách
đáng kể)
7
Đặc điểm tái sinh, phát tán
Tần suất bắt gặp ngoài tự Bắt gặp nhiều theo các tuyến, điểm điều tra. Có xu
nhiên cao hướng mở rộng
8
9
Sự mở rộng phạm vi địa Là các loài ngày càng phong phú (độ che phủ, mật
phương hoặc sự thay đổi về độ, tần số, vv) trong phạm vi không có nguồn gốc
5
sự phong phú
hiện tại trong khu vực và / hoặc mở rộng cục bộ
bên trong hoặc tại các cạnh của dải mở rộng, dựa
trên xu hướng của 10 năm trở lại đây. (Đối chứng
với dữ liệu và cơ sở nghiên cứu trước)
Mức độ khó khăn trong quản lý
2 câu hỏi, chiếm 15% xếp loại tác động
Với tình trạng kiến thức hiện tại liên quan đến các
phương pháp quản lý, mức độ khó để có thể kiểm
soát được loài này. Xem xét cả mức độ khó khăn
trong kiểm soát và mức độ kiến thức hiện có liên
quan đến việc quản lý loài này.
10
Khó khăn về quản lý chung
Khả năng tiếp cận khu vực bị xâm chiếm (> 30%
diện tích bị nhiễm) không thể tiếp cận được để xử
lý (Ví dụ: chúng nằm trên sườn dốc hoặc hẻm núi,
trong khu vực không có đường, dọc theo bờ biển từ
xa, hoặc trên các vùng đất tư nhân…)
Khả năng tiếp cận các khu
vực bị xâm chiếm
11
Mức độ tác động đến sản xuất và
hoạt động của con người và các
yếu tố khác
2 câu hỏi, chiếm 15% xếp loại tác động
Mức độ tác động đến sản
Phá hoại các loài vật nuôi, cây trồng, lây lan bệnh,
cản trở các hoạt động nông nghiệp, du lịch…
12
xuất và hoạt động của con
người
Đã được đưa vào danh mục các loài ngoại lai của
IUCN, nằm trong danh mục của Thông tư 35/2018,
và các bằng chứng của các nghiên cứu được công
bố
Đã các bằng chứng nghiên
cứu trong các danh lục,
thông tư…
13
- Phương pháp quan trắc, phân tích nghiên cứu tính chất đất
Xác định chỉ tiêu quan trọng của đất thông qua 10 chỉ tiêu thông thường: pH, %OM
(mùn), %N (đạm), P dễ tiêu, K dễ tiêu, Ca, Mg, độ chua thủy phân, độ chua trao đổi, thành
phần cơ giới ba cấp. Kết quả nghiên cứu sẽ làm cơ sở để đánh giá các nhân tố ảnh hưởng tới
quá trình sinh trưởng phát triển của các loài thực vật xâm hại.
- Phương pháp thành lập bản đồ, xây dựng, quản lý CSDL sử dụng công nghệ GIS
Việc xây dựng bản đồ được thực hiện theo quy trình công nghệ thành lập bản đồ
chuyên đề theo Thông tư số 37/2011/TT-BTNMT của Bộ Tài nguyên và Môi trường.
III. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
3.1. KẾT QUẢ ĐIỀU TRA, XÁC ĐỊNH THÀNH PHẦN VÀ PHÂN BỐ CỦA CÁC
LOÀI TVNLXH TẠI KHU BẢO TỒN THIÊN NHIÊN BÀ NÀ – NÚI CHÚA
3.1.1. Kết quả phỏng vấn
Thực hiện phỏng vấn 176 cá nhân và 50 cán bộ lâm nghiệp thuộc 35 thôn, 6 xã. Những
khu vực lựa chọn đều là những vùng có diện tích rừng lớn, là vùng đệm của vùng núi Bà Nà.
Kết quả thu được như sau:
a. Sự xuất hiện và lý do xuất hiện của các loài ngoại lai xâm hại
6
Các loài cây phát triển nhiều: Cỏ lào, Ngũ sắc, Trinh nữ thân gỗ, Trinh nữ móc và
một số loài có xu thế gia tăng: Cỏ cứt lợn, Bìm bìm hoa vàng, Bìm bìm hoa trắng bèo tây và
Trinh nữ thân gỗ.
b. Sự phân bố, tình hình phát triển và ảnh hưởng
Do điều kiện tự nhiên và địa hình của mỗi xã là có sự khác nhau nên sự phân bố các
loài NLXH cũng khác nhau trên các sinh cảnh sống. Đây là các loại cây có thể thích nghi ở
nhiều điều kiện sống khác nhau. Sức sống mãnh liệt của chúng vừa có giúp nhiều nơi chống
xói mòn, cân bằng sinh thái nhưng cũng không ít loài gây ảnh hưởng không nhỏ cho động vật
và sản xuất phát triển cây trồng cũng như cây rừng của chúng ta.
c. Công tác quản lý, biện pháp theo dõi đối với các loài TVNLXH
3.1.2. Kết quả nghiên cứu xây dựng bảng danh lục các loài TVNLXH
Trong quá trình điều tra thực địa đã xác định được có 13 loài TVNLXH trên 14 tuyến
thuộc hệ sinh thái rừng Bà Nà - Núi Chúa. Trong đó, có 10 loài nằm trong danh mục 100
loài ngoại lai xâm hại của IUCN/2003, 08 loài nằm trong danh mục các loài xâm lấn tại
khu vực Đông Nam Á, 09 loài nằm trong danh mục các loài ngoại lai theo Thông tư số
35/2018/TT-BTNMT. Danh mục các loài TVNLXH tại hệ sinh thái khu BTTN Bà Nà -
Núi Chúa được trình bày cụ thể:
Bảng 2. Danh mục các loài TVNLXH
Thông tư
35/2018/TT-
BTNMT
Danh
mục
các
Danh
mục
100
loài
xâm
lấn
loài
Nguy
cơ
TT Tên Việt Nam
Tên khoa học
xâm
Xâm
hại (PL
1)
lấn của
IUCN
xâm
hại
Đông
Nam
Á
(PL 2)
I
Họ Cúc
Cứt lợn
Asteraceae
1
King & H. Rob
+
+
+
+
+
2
Cỏ lào
+
+
Sphagneticola trilobata (L.)
Pruski
3
4
Cúc bò
+
Đơn buốt
Bidens pilosa L.)
+
II Bìm bìm
Convolvulaceae
Bìm bìm hoa
5
6
Ipomoea eberhardtii Gagn.
+
trắng
Bìm bìm hoa Merremia boisiana (Gagn.)
+
vàng
van Ooststr.)
III Họ Thài lài
Commelinaceae
Callisia fragrans (Lindl.)
Woodson
7
Lược vàng
+
+
+
IV Họ đậu
Keo dậu
Fabaceae
8
Leucaena
+
7
Thông tư
35/2018/TT-
BTNMT
Danh
mục
các
Danh
mục
100
loài
xâm
lấn
loài
Nguy
cơ
TT Tên Việt Nam
Tên khoa học
xâm
Xâm
hại (PL
1)
lấn của
IUCN
xâm
hại
Đông
Nam
Á
(PL 2)
leucocephala (Lamk.) De
Wit.
Trinh
nữ Mimosa diplotricha C.
9
móc/trinh nữ Wright var. Diplotricha
+
+
+
+
+
vuông
Sauvalle
Trinh nữ thân
gỗ/mai dương
10
Mimosa pigra
+
+
11 Trinh nữ bò
Họ roi ngựa
Mimosa pudia L.)
Verbenaceae
V
12 Ngũ sắc
Lantana camara L.
Pontederiaceae
Eichhornia
+
+
+
+
+
VI Họ lục bình
crassipes
13 Bèo tây
(Mart.) Solms
3.1.3. Hiện trạng phân bố của các loài TVNLXH tại khu vực khu BTTN Bà Nà - Núi Chúa
Các loài TVNLXH được phân bố hầu hết tại các khu vực vùng đệm và một số sinh cảnh
vùng lõi khu bảo tồn (Hình 1).
8
Hình 1. Bản đồ vùng phân bố TVNLXH
Ở các đai cao khác nhau có những đặc điểm khí hậu khác nhau dẫn đến sự phân bố các
loài thực vật cũng có sự thay đổi. Qua điều tra, thống kê sự phân bố các thực vật ngoại lai
xâm hại theo 5 đai độ cao (<100m, 100 – 300m, 300 – 500m , 500 - 700, > 700m).
3.2. ĐÁNH GIÁ MỨC ĐỘ ẢNH HƯỞNG, DIỄN BIẾN CỦA CÁC LOÀI TVNLXH
TẠI KHU VỰC NGHIÊN CỨU
3.2.1. Kết quả nghiên cứu cấu trúc tầng cây cao
a. Cấu trúc tổ thành tầng cây cao
Từ kết quả điều tra ở các OTC trên các trạng thái rừng tự nhiên khu vực nghiên cứu, đặc
điểm tổ thành loài tầng cây cao được thể hiện ở bảng 3:
Bảng 3. Cấu trúc tổ thành tầng cây cao ở các trạng thái rừng
OT Độ cao N/OTC
Số
Độ tàn
CTTT tầng cây cao theo IV%
C
(m)
(cây)
loài
che
11,8C + 10,8Cht + 8,8Bb + 6,7Sl + 6,1Sn +
5,9Lv + 5,7Ng + 5,6Trt + 5,2Xt + 33,4
CLK
1
2
272
312
422
167
243
298
355
727
903
1152
72
95
52
66
83
75
77
90
78
90
25
30
24
29
29
25
33
29
33
33
0.5
0.5
19Cht + 10,1Bb + 8,8Xth + 7,7C + 6,0Thr
+ 5,9Lv + 42,5CLK
16,4Dtb + 16,1Gt + 6,5Bllt + 5,7Vtr +
5,7Trv + 49,6CLK
3
0.7
11,7Bb + 9,1Ng + 7,7Gt + 7,2Trn + 7,0Nc
+ 6,7Dgln + 6,0Mcln + 5,4Kh + 39,2CLK
17,2Lx + 10,9Trt + 8,3Trn + 7,3Mcln +
6,4Dbl + 5,3Cv + 44,6CLK
4
0.5
5
0.6
18,5St + 11Kh + 10,9Thr + 8,9S + 6,9Trn +
6,6Bb + 5,2Kk + 32CLK
6
0.55
0.6
13,4Thr + 7,8Ng + 7,6Trn + 6,8Trt + 6,3St
+ 6,1Dd + 4,8Cv + 47,2CLK
7
19Dgln + 11,6Sb + 8,7Xth + 7,9Trt +
5,7Trn + 47,1CLK
8
0.55
0.7
12,9Vtr + 10,1Thr + 7,6Blcb + 6,1Bl
+5,2Bx + 4,7 Ng + 53,4CLK
9
12,8Vtr + 11,6Dgln + 10Sn + 8,3Trn +
7,7Trt + 5,4Bt + 44,2CLK
10
0.65
Ghi chú: C: Côm; Cht: Chẹo tía; Bb: Bưởi bung; Sl: Súm lông; Sn: Sóc núi; Lv: Lộc vừng;
Ng: Ngát; Trt: Trâm trắng; Xt: Xuân thôn; Thr: Thị rừng; Dgln: Dẻ gai lá nhọn; Trn: Trâm
núi; Sp: Sồi Poilane; Cv: Cuống vàng; Vtr: Vạng trứng; Sn: Sến núi; Bx: Bản xe; Snh: Sổ
nhám; MCln: Máu chó lá nhỏ; Kh: Kháo; Kk: Kiền kiền; St: Sơn ta Gt: Gội tẻ. CLK: các
loài khác
Kết quả cho thấy số lượng các loài thuộc tầng cây cao xuất hiện trên các OTC dao động
từ 24 đến 33 loài. Tại các khu vực núi thấp, ở trạng thái rừng tự nhiên phục hồi trên núi đất
xác định được 42 loài cây gỗ với một số loài thường gặp như: Chẹo tía (Engelhardtia
wallichiana), Bưởi bung (Acronychia pedunculata) Côm nhiều hoa (Elaeocarpus
9
floribundus), Dẻ trung bộ (Lithocarpus annamensis), Trâm trắng (Syzygium cuminii), Lộc
vừng (Barringtonia acutangula), Vạng trứng (Endospermum chinense).
b. Đặc điểm cây bụi, thảm tươi tại khu vực nghiên cứu
Cây bụi thảm tươi có ảnh hưởng rất lớn đến tái sinh rừng, đặc biệt là nó ảnh hưởng trực
tiếp đến số cây tái sinh và chất lượng cây tái sinh trong lâm phần.
c. Đặc điểm đất đai tại khu vực nghiên cứu
Đất ở khu vực nghiên cứu, tại những nơi có các loài TVNLXH sinh trưởng và phát
triển tốt là đất Feralit vàng nâu phát triển trên đá biến chất. Đất có một số tính chất lý, hóa
học cơ bản đặc trưng như phản ứng của đất đều rất chua (pHKCl 3,84 – 4,52), tỉ trọng thể rắn
của đất tương đối cao (2,31 – 2,62 g/cm3), thành phần cơ giới của đất từ thịt pha cát đến sét
trung bình, dung tích hấp phụ cation CEC và hàm lượng Ca2+, Mg2+ trao đổi đều rất thấp,
hàm lượng chất hữu cơ nằm trong khoảng từ trung bình đến khá (2,28 – 3,41%), đất có hàm
lượng các chất dinh dưỡng đa lượng NPK chủ yếu từ rất nghèo đến nghèo, nhưng hàm lượng
nitơ dễ tiêu của đất lại cao và đạt được mức đánh giá là giàu. Nhìn chung đất của khu vực
nghiên cứu tuy có nhiều điểm hạn chế và nghèo dinh dưỡng nhưng vẫn là một môi trường rất
tốt để một số loài TVNLXH ở Khu BTTN Bà Nà – Núi Chúa sinh trưởng, phát triển và thể
hiện sự thích nghi tốt, độ che phủ của chúng cũng khá cao. Đây là một kết quả quan trọng cần
được lưu ý và cần phải kết hợp thêm với các kết quả nghiên cứu khác về đa dạng loài thực
vật ngoại lai ở Khu BTTN Bà Nà – Núi Chúa để có đánh giá chính xác nguy cơ xâm hại trên
diện rộng của những loài này và đưa ra giải pháp giảm thiểu và phòng ngừa hiệu quả chúng.
3.2.3. Đánh giá mức độ ảnh hưởng
a. Đánh giá tác động sinh thái
b. Đánh giá sự phân bố và độ phong phú của các loài TVNLXH
c. Xu hướng phân bố và sự phong phú
d. Mức độ khó khăn trong quản lý
e. Mức độ tác động đến sản xuất và hoạt động của con người và các yếu tố khác
f. Đánh giá chung mức độ xâm hại của các loài thực vật ngoại lai đến hệ sinh thái khu
BTTN Bà Nà – Núi Chúa
Kết quả tại Bảng 4 cho thấy, Bìm bìm hoa trắng, Bìm bìm hoa vàng và Mai dương là loài
xâm hại ở mức tác động cao. Những loài này thực sự hoặc có khả năng gây hại về mặt sinh
thái và có khả năng phát triển trên diện rộng, cần được xếp vào loại ngoại lai ưu tiên hàng
đầu phải được quản lý và kiểm soát.
Bảng 4. Đánh giá mức độ xâm hại của các loài TVNLXH tại Khu BTTN Bà Nà – Núi
Chúa
Điểm
Xu
hướng
phân
bố và
sự
Mức độ tác
động đến
Phân
bố và
độ
Xếp
Tổng loại
cộng tác
động
Mức
Tác
độ khó sản xuất và
TT
Loài
động
khăn
hoạt động
của con
sinh phong
trong
thái
phú
phong quản lý người và các
hiện tại
phú
yếu tố khác
Bìm bìm hoa
1
30
15
20
15
10
90
C
trắng
10
2
3
4
5
6
7
8
9
Bìm bìm hoa vàng
Trinh nữ thân gỗ
Cúc bò
30
30
20
10
10
0
15
5
20
20
20
15
15
0
15
15
10
5
10
15
10
10
5
90
85
75
55
40
0
C
C
T
T
T
K
K
T
K
T
K
T
15
15
5
Cỏ lào
Ngũ sắc
5
Lược vàng
0
0
0
Trinh nữ bò
Trinh nữ móc
10
10
0
5
5
0
0
20
35
0
5
15
0
0
5
10 Cây Keo giậu
11 Cây Cứt lợn
12 Đơn buốt
0
0
0
10
0
5
15
5
0
5
35
20
50
5
5
5
13 Bèo Nhật Bản
10
0
15
15
10
Từ kết quả nghiên cứu và dựa vào tiêu chí mức độ nguy hại, nhóm thực hiện đề tài đã
đánh giá và phân ra mức độ nguy hại của các loài tại khu vực nghiên cứu như sau:
Bảng 5. Mức độ nguy hại của các loài tại khu vực nghiên cứu
Mức độ nguy hại
ST
T
Tác động
không
Loài
Điểm
Tác động
Tác động
Tác động
cao
trung bình
thấp
đáng kể
I
Thực vật trên cạn
Bìm bìm hoa trắng
Bìm bìm hoa vàng
Trinh nữ thân gỗ
Cúc bò
1
2
3
4
5
6
7
8
9
90
90
85
75
55
40
0
Cỏ lào
Ngũ sắc
Lược vàng
Trinh nữ bò
20
35
0
Trinh nữ móc
10 Cây Keo giậu
11 Cây Cứt lợn
12 Đơn buốt
35
20
II Thực vật thủy sinh
13 Bèo Nhật Bản
50
Theo kết quả nghiên cứu, có 03 loài tác động xâm hại cao là Bìm bìm hoa trắng, Bìm
bìm hoa vàng, Trinh nữ thân gỗ; có 02 loài tác động xâm hại trung bình là Cỏ lào và Cúc bò;
có 04 loài tác động xâm hại thấp là Trinh nữ móc, Cây ngũ sắc, Bèo Nhật Bản và cây Cứt
lợn, có 04 loài tác động xâm hại không đáng kể là Trinh nữ bò, Đơn buốt, cây Lược vàng và
Keo giậu.
11
Hình 2. Bản đồ mức độ xâm hại một số loài TVNLXH khu vực nghiên cứu
3.2.4. Mức độ phổ biến của các loài thực vật xuất hiện gần các loài TVNLXH tại khu
BTTN Bà Nà – Núi Chúa
3.2.5. Kết quả xác định vùng phân bố của các loài TVNLXH khu vực nghiên cứu
Bảng 6. Bảng diện tích phân bố loài thực vật ngoại lai xâm hại tại KBTTN Bà Nà – Núi
Chúa
Loài TVNLXH
Bìm bìm hoa
vàng
Bìm bìm hoa
trắng
Mai
dương
21
Số điểm chụp
120
24
Tổng diện tích xâm hại ban đầu (ha)
Tổng diện tích xâm hại sau 1 tháng
(ha)
52,06
7,53
5,8
52,7141
7,6476
5,8101
Diện tích diễn biến (ha/tháng)
0,6541
0,1176
0,0101
Nghiên cứu cho thấy 2 loài: Bìm bìm hoa vàng Merremia boisiana (Gagn.) Van Ooststr.)
và Bìm bìm hoa trắng Ipomoea eberhardtii Gagn nên được bổ sung trong danh mục các loài
xâm lấn Việt Nam (thông tư 35/2018-BTNMT). Các điểm phân bố của 13 loài ngoại lai xâm
hại tại khu vực là tương đối rộng, chúng xuất hiện ở cả vùng lõi và vùng đệm phân bố đa
dạng theo khu vực và độ cao khác nhau.
3.2.6. Diễn biến xâm hại của các loài ngoại lai ở các tuyến, điểm điều tra và đối tượng
xâm hại của chúng
a. Theo tuyến khảo sát
b. Theo vùng phân bố
3.2.7. Kết quả nghiên cứu diễn biến và xu hướng phát triển của các loài TVNLXH
a. Chuẩn hóa dữ liệu nền
b. Chọn ảnh và xử lý tọa độ các điểm chụp ảnh
Số lượng ảnh trước khi chọn lựa: Qua 3 đợt khảo sát thực địa: tháng 5, tháng 8 và tháng
10 năm 2018, kết hợp chụp ảnh flycam định kỳ 1lần/tháng kéo dài 2 tuần liên tục trong các
tháng 7, 8, 9 với số lượng ảnh chụp 100 ảnh/đợt.
12
Mỗi vị trí chụp chọn ngày thời tiết sáng đẹp, không gió, vị trí chụp được xác định tọa độ,
độ cao và các thông số thời tiết liên quan. Sau khi chụp, việc xử lý, lựa chọn ảnh rất quan
trọng, các ảnh rõ nét, bao trùm hết diện tích loài xâm hại được lựa chọn, đánh dấu cho lần
chụp tiếp theo.
Một số ảnh sau khi chọn:
c. Chọn lựa các ảnh vệ tinh mới và rõ nét nhất
- Khởi động phần mềm Vtools
- Chọn vào mục Dữ liệu ảnh vệ tinh để truy cập ảnh
Hình 3. Dữ liệu ảnh vệ tinh Hình 4. Xử lý ảnh vệ tinh
ảnh
Hình 5. Kiểm tra và giải đoán
d. Tiến hành khoanh vẽ
Đối chiếu ảnh vệ tinh và ảnh Flycam để khoanh vẽ
Hình 6. Chuyển ảnh qua Mapinfo
Hình 7. Khoanh vùng phân bố
Ban đầu thu được kết quả diễn biến diện tích phân bố của một số loài TVNLXH như sau:
13
Hình 8. Bản đồ vùng thích ứng cây Bìm bìm hoa trắng và Mai dương
3.2.8. Ứng dụng GIS và mô hình hóa môi trường dự đoán phạm vi thích ứng - xu hướng
phát triển của loài TVNLXH (Trinh nữ thân gỗ Mimosa pigra).
Hình 9. Bản đồ rủi ro xâm lấn Trinh nữ thân gỗ Mimosa pigra.
Kết quả của nghiên cứu này được chứng minh bằng một ứng dụng rằng phương pháp mô
hình hóa D2 rất hữu ích để xác định các khu vực tiềm năng cho sự xuất hiện mới của Trinh
nữ thân gỗ Mimosa pigra. Đối với huyện Hòa Vang, sự hiện diện của Trinh nữ thân gỗ
Mimosa pigra có khả năng liên quan đến việc giảm giá trị của D2. Giá trị D2 thấp không nhất
thiết là một chỉ số về sự hiện diện của Trinh nữ thân gỗ Mimosa pigra. Tuy nhiên, các giá trị
thấp này cho thấy xác suất xảy ra cao hơn của sự xâm nhập của Trinh nữ thân gỗ Mimosa
pigra ở các vị trí tương ứng.
Dựa trên kết quả của mô hình khoảng cách Mahalanobis trong nghiên cứu này, yêu cầu
của chính quyền địa phương phải xây dựng kế hoạch hành động ở khu vực có nguy cơ cao để
phát hiện sớm sự xuất hiện của Trinh nữ thân gỗ Mimosa pigra và loại bỏ chúng càng sớm
càng tốt trước đó bất kỳ phân tán rộng. Kế hoạch hành động nên bao gồm các hoạt động giám
sát thường xuyên xung quanh các khu vực có rủi ro cao, đặc biệt là các khu vực gần đây bị
xáo trộn, như lề đường, bờ suối và công trường. Ngoài giám sát, một giao thức phản ứng
nhanh cũng nên được áp dụng. Điều quan trọng là, một số khu vực có nguy cơ xuất hiện loài
Trinh nữ thân gỗ Mimosa pigra phân bố trong hoặc liền kề với ranh giới của khu bảo tồn
thiên nhiên Bà Nà - Núi ở huyện Hòa Vang (Hình 9). Sự hiện diện của Trinh nữ thân gỗ
Mimosa pigra ở những khu vực này có thể gây ra nhiều thiệt hại, đặc biệt là ĐDSH địa
phương và cả chức năng của khu bảo tồn. Rõ ràng là những dự đoán chính xác về phân phối
mối đe dọa có thể hỗ trợ mạnh mẽ cho các nỗ lực bảo vệ. Do đó, các hành động trong các
lĩnh vực này nên được ưu tiên.
14
Hình 10. Khu vực có nguy cơ cao xâm lấn của Trinh nữ thân gỗ Mimosa pigra
3.3. XÂY DỰNG CSDL VÀ QUẢN LÝ CÁC LOÀI TVNLXH TẠI KHU BTTN BÀ NÀ
– NÚI CHÚA
3.3.1. Quy trình xây dựng CSDL
Rà soát, phân tích nội dung thông tin dữ liệu
Thiết kế mô hình CSDL
Dữ liệu không gian
Tạo dữ liệu cho CSDL
Biên tập CSDL
Dữ liệu thuộc tính
Hoàn thành CSDL
Hình 11. Các bước xây dựng CSDL
3.3.2. Rà soát phân tích nội dung dữ liệu
a. Dữ liệu thu thập
b. Dữ liệu khảo sát
3.3.3. Thiết kế mô hình CSDL
Từ các nội dung trên, mô hình cấu trúc CSDL được thiết kế như sau:
3.3.4. Xây dựng bảng CSDL
Các bảng CSDL trước hết được xây dựng trong phần mềm Excel. Các trường dữ liệu
được xây dựng dựa trên mục tin được thiết kế ở trên. Kết quả xây dựng CSDL trong phần
mềm Excel:
3.3.5. Đưa dữ liệu vào ArcGIS
Cập nhật cơ sở dữ liệu
15
Hình 12. Cập nhật và liên kết cơ sở dữ liệu trực tiếp trên phần mềm
3.3.6. Kết quả bộ CSDL
Bộ CSDL sau khi hoàn thành được liên kết giữa dữ liệu không gian và thuộc tính, hỗ trợ
hiệu quả cho công tác tra cứu.
3.4. TRUY VẤN CSDL
Các dữ liệu thuộc tính đã liên kết với dữ liệu không gian có thể được truy vấn một cách
dễ dàng bằng nhiều phương pháp khác nhau.
Hình 13. Truy vấn dữ liệu bằng bảng thuộc tính, bản đồ
Truy vấn dữ liệu và đánh dấu dữ liệu cần truy vấn:
-
Hình 14. Truy vấn dữ liệu bằng công cụ Selection
16
Hình 15. Tạo frame biến động cho bản đồ xu thế diễn biến
Hình 16. Bản đồ phân bố, xu thế diễn biến loài Bìm bìm hoa vàng Hòa Phú
17
Hình 17. Bản đồ xu thế diễn biến loài Bìm bìm hoa vàng tại xã Hòa Bắc, Hòa Ninh
3.5. NGHIÊN CỨU ĐỀ XUẤT CÁC GIẢI PHÁP PHÒNG NGỪA CÁC LOÀI
TVNLXH
3.5.1. Các biện pháp chung đối với các loài ngoại lai xâm hại
a. Biện pháp phòng ngừa
- Phát triển các chính sách và công cụ kinh tế
- Tăng cường cơ cấu tổ chức và pháp luật quốc gia
- Tăng cường các biện pháp quản lý
- Kiểm soát sinh vật ngoại lai xâm hại
- Truyền thông nâng cao nhận thức và sự tham gia của cộng đồng
b. Các biện pháp diệt trừ khi đã bị xâm hại
- Biện pháp cơ giới: là biện pháp được sử dụng lâu đời nhất để kiểm soát các loài sinh
vật ngoại lai xâm hại. Ưu điểm của biện pháp này là đơn giản, dễ áp dụng, không làm ô
nhiễm môi trường, ít kinh phí ...
- Biện pháp hóa học: biện pháp này có lợi thế là nhanh, ít nhân công và rẻ tiền nhưng
thường gây ô nhiễm môi trường hoặc đôi khi gây độc cho cả cây trồng và những loài sinh vật
bản địa khác.
- Biện pháp sinh học: là biện pháp thường dùng các loại thiên địch của các loài sinh vật
ngoại lai xâm hại để tiêu diệt chúng.
- Biện pháp tổng hợp: Biện pháp này tổng hợp cả 3 biện pháp trên nhằm phát huy ưu
thế và hạn chế khuyết điểm của từng biện pháp riêng lẽ. Thí dụ như để tiêu diệt loài Mai
dương cần tiến hành nhổ, chặt, cày đất khi cây còn non và mới phát triển; dùng hóa chất khi
cây đã phát triển mạnh và nếu không có kết quả phải tìm các loài thiên địch để tiêu diệt
chúng.
- Biện pháp kinh tế: Bao gồm một số công cụ kinh tế nhằm kiểm soát và tiêu diệt sinh
vật ngoại lai xâm hại. Đây là biện pháp khuyến khích người dân sử dụng sinh vật ngoại lai
xâm hại để làm thức ăn, chất đốt, phân bón...
3.5.2. Các biện pháp cụ thể cho từng loài ngoại lai xâm hại tại khu vực khu BTTN Bà Nà
– Núi Chúa
a. Đối với những loài ngoại lai xâm hại
b. Đối với các loài ngoại lai có nguy cơ xâm hại
c. Đối với những loài nằm ngoài danh sách nhưng mức độ xâm hại lớn: Bìm bìm hoa
vàng, Bìm bìm hoa trắng
(1). - Biện pháp vật lý
(2). - Biện pháp hóa học
- Sử dụng hoạt chất thuốc trừ cỏ không chọn lọc Glyphosate:
- Sử dụng thuốc trừ cỏ chọn lọc:
(3). - Kiểm soát bằng biện pháp canh tác: biện pháp này được áp dụng trên các diện tích
canh tác. Do cây thường phát tán từ các đoạn thân, rễ nên khi làm đất, đào bới thường phát
tán từ vùng này sang vùng khác qua hạt, thân, rễ. Do đó cần vệ sinh dụng cụ, hạn chế phát
tán.
(4). - Biện pháp sinh học: là biện pháp kiểm soát các loài cây dại thông qua việc sử dụng
các loài động vật không xương sống hay các loài sâu, bệnh hại cây.
18
3.5.3. Đề xuất ứng dụng GIS trong công tác quản lý TVNLXL
3.5.4. Các giải pháp tổ chức thực hiện cụ thể
a. Đối với UBND thành phố
b. Đối với các Sở, Ngành, cơ quan quản lý
- Sở Tài nguyên và Môi trường
- Sở Khoa học và Công nghệ
- Ngành kiểm dịch
- Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn
- Ban quản lý rừng đặc dụng Bà Nà – Núi Chúa
c. Đối với chính quyền địa phương các xã
IV. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
4.1.
KẾT LUẬN
Từ những kết quả nghiên cứu, đề tài rút ra một số kết luận sau:
- Thành phần và phân bố các loài TVNL:
Qua 14 tuyến điều tra hệ sinh thái rừng Bà Nà - Núi Chúa, đã ghi nhận 13 loài thực vật
ngoại lai xâm hại trên, trong đó 10 loài nằm trong danh mục 100 loài ngoại lai xâm hại của
IUCN/2003, 08 loài nằm trong danh mục các loài xâm lấn tại khu vực Đông Nam Á, 09
loài nằm trong danh mục các loài ngoại lai theo Thông tư số 35/2018/TT-BTNMT. Ngoài
ra chúng tôi phát hiện thêm 2 loài Bìm bìm hoa vàng (Merremia boisiana) và Bìm bìm hoa
trắng (Impomea eberhardtii) hiện đang xâm hại rừng tự nhiên của khu bảo tồn.
Các loài TVNLXH phân bố ở hầu hết các sinh cảnh, đặc biệt là những sinh cảnh có độ
mở tán rừng cao như rừng trồng, đất trống, ven đường. Sinh cảnh ảnh hưởng lớn đến sự phân
bố của TVNLXH: Cây Mai dương phân bố chủ yếu ở khu vực đất trống, đầm lầy, rừng trồng.
Bìm bìm hoa vàng (Merremia boisiana) phân bố chủ yếu là rừng trồng và bìa rừng. Trên các
tuyến điều tra, Bìm bìm hoa trắng chỉ phân bố ở khu vực ven rừng, ven suối Hòa Bắc, vùng
đệm khu BTTN - Nam Hải Vân.
Bìm bìm hoa vàng (Merremia boisiana) xuất hiện ở tất cả các đai cao, tuy nhiên
chúng phát triển và phân bố chủ yếu tại sinh cảnh rừng trồng, ven đường ở độ cao trên 100
m. Bèo Tây (Eichhornia crassipes), Lược vàng (Callisia fragrans), Mai dương (Mimosa
pigra) chỉ xuất hiện ở đai < 100 m.
Các loài TVNLXH phân bố ở hầu hết các khu vực sống của các loài bản địa, chúng
sinh trưởng, phát triển và thích nghi tốt, đang và sẽ cạnh tranh ánh sáng, dinh dưỡng với các
loài thực vật bản địa. Do vậy cần có các giải pháp phòng ngừa các loài TVNLXH tại khu vực
trong thời gian tới nhằm bảo vệ hệ sinh thái rừng khu BTTN Bà Nà – Núi Chúa hướng tới
bảo tồn đa dạng sinh học của Thành phố Đà Nẵng.
- Đánh giá được mức độ xâm hại 3 loài TVNLXH là Bìm bìm hoa vàng, Bìm bìm hoa
trắng, Trinh nữ thân gỗ. Đây là 3 loài được đánh giá với mức độ xâm hại cao cần được ưu
tiên quản lý và kiểm soát.
Bìm bìm hoa vàng, Bìm bìm hoa trắng, Trinh nữ thân gỗ là 3 loài có sức sống mạnh mẽ,
lấn át các loài bản địa, có khả năng sinh trưởng và phát triển ở đa dạng môi trường sống,
phản kháng mạnh mẽ với áp lực môi trường.
- Đánh giá xu thế diễn biến, phạm vi phân vùng thích ứng của các loài TVNLXH vùng lõi
và vùng đệm khu vực nghiên cứu
19
- Ứng dụng phương pháp mô hình hóa mô phỏng, dự đoán diễn biến của cây Trinh nữ
thân gỗ từ đó làm cơ sở cho các nhà quản lý có các giải pháp phòng ngừa chúng biến
- Đề xuất được các nhóm giải pháp chung, nhóm giải pháp cụ thể đối với các loài
TVNLXH, loài thực vật ngoại lai có nguy cơ xâm hại, đối với các loài có trong danh mục và
ngoài danh mục.
- Đề xuất giải pháp ứng dụng GIS trong quản lý TVNLXH tại Khu BTTN Bà Nà – Núi
Chúa: Ứng dụng GIS là một trong những phương thức có thể được sử dụng để quản lý về
TVNLXH. Có hiệu quả cao trong quá trình nắn chỉnh, chồng ghép để thành lập bản đồ
chuyên đề khác nhau. Giúp xác định vị trí phân bố, hình dạng, kích thước, xu thế phát triển
của những loài thực vật ngoại lai xâm hại. Việc sử dụng công nghệ GIS cho phép tạo nên một
giải pháp cập nhật, xây dựng dữ liệu, xây dựng bản đồ chuyên đề về hiện trạng của khu vực
mà mình muốn theo dõi với các thông tin trung thực và chính xác, giúp cho việc quản lý
TVNLXH dễ dàng và hợp lý nhất.
4.2.
KIẾN NGHỊ
Công tác kiểm soát, phòng ngừa và tiêu diệt các loài ngoại lai xâm hại trong khu vực
cần được thực hiện thường xuyên, liên tục hàng năm, cơ sở dữ liệu về các loài ngoại lai xâm
hại cần được cập nhật liên tục, do đó phải có nguồn kinh phí thường xuyên và sự vào cuộc
của các cấp các ngành, các tổ chức đoàn thể, vì vậy chúng tôi kiến nghị:
UBND thành phố Đà Nẵng bố trí nguồn kinh phí thường xuyên hàng năm cho công tác
theo dõi, cập nhật cơ sở dữ liệu về các loài ngoại lai xâm hại tại khu khu BTTN Bà Nà – Núi
Chúa.
Sở khoa học và Công nghệ ưu tiên thực hiện các nghiên cứu, xây dựng, cập nhật cơ sở
dữ liệu về các loài ngoại lai xâm hại tại khu vực khu BTTN Bà Nà – Núi Chúa nói riêng và
toàn thành phố Đà Nẵng nói chung.
Khu BTTN Bà Nà – Núi Chúa tiếp tục cập nhật cơ sở dữ liệu về các loài ngoại lai xâm
hại tại khu vực khu BTTN Bà Nà – Núi Chúa.
Chính quyền địa phương các xã vùng đệm tuyên truyền, vận động, tổ chức cho các lực
lượng trên địa bàn, các tổ chức đoàn thể, đặc biệt là cộng đồng dân cư trên địa bàn tham gia
diệt trừ các loài ngoại lai xâm hại.
Cần có sự phối hợp giữa các cơ quan quản lý nhà nước, chình quyền địa phương các
cấp, các đơn vị chủ rừng trong công tác phòng ngừa, kiểm soát và tiêu diệt các loài ngoại lai
xâm hại.
20
20 trang
10700
Free
Bạn đang xem tài liệu "Báo cáo tóm tắt Đề tài Nghiên cứu mức độ ảnh hưởng và đề xuất giải pháp phòng ngừa các loài thực vật ngoại lai xâm hại tại Khu bảo tồn thiên nhiên Bà Nà – Núi Chúa thành phố Đà Nẵng", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- bao_cao_tom_tat_de_tai_nghien_cuu_muc_do_anh_huong_va_de_xua.pdf
