Báo cáo Đề tài Nghiên cứu tác động của chiến lược cạnh tranh đến hiệu quả kinh doanh của các doanh nghiệp thực phẩm chế biến trên địa bàn thành phố Hà Nội

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC THƯƠNG MẠI

------------o0o------------

BÁO CÁO TỔNG KẾT ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU

KHOA HỌC CẤP TRƯỜNG

Nghiên cứu tác động của chiến lược cạnh tranh đến hiệu quả

kinh doanh của các doanh nghiệp thực phẩm chế biến trên

địa bàn thành phố Hà Nội

Chủ nhiệm đề tài: ThS Nguyễn Thị Mỹ Nguyệt

Hà Nội, năm 2019

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

TIẾNG VIỆT

STT Từ viết tắt

Giải nghĩa đầy đủ

1

2

CLCT

DN

Chiến lược cạnh tranh

Doanh nghiệp

Hợp tác xã

3

HTX

MPI

QĐ

4

Bộ kế hoạch đầu tư

Quyết định

5

6

TNHH MTV Trách nhiệm hữu hạn một thành viên

7

TNXH

VCCI

VSATTP

ATTP

NĐ

Trách nhiệm xã hội

Phòng công nghiệp thương mại Việt Nam

Vệ sinh an toàn thực phẩm

An toàn thực phẩm

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

Nghị định

CP

Chính phủ

NN&PTNT Nông nghiệp và phát triển nông thôn

BYT

BCT

BTC

SL

Bộ Y tế

Bộ Công thương

Bộ Tài chính

Số lượng

TL

Tỷ lệ

TIẾNG ANH

STT Từ viết tắt

Tiếng anh

Giải nghĩa tiếng Việt

1

ANOVA Analysis Of Variance

Phương pháp phân tích phương sai

Association of Southeast Asian

2

ASEAN

Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á

Nations

3

4

5

6

7

8

BCG

BEF

BIT

DS

Boston Consulting Group

Basic Earning Power Ratio

Bilateral Investment Treaties

Diffirent Strategy

Tập đoàn tư vấn Boston

Tỷ suất sinh lời kinh tế của tài sản

Hiệp định Đầu tư Song phương

CLCT khác biệt hóa

EFA

FDI

Exploratory Factor Analysis

Foreign Direct Investment

Phân tích nhân tố khám phá

Đầu tư trực tiếp nước ngoài

1

STT Từ viết tắt

Tiếng anh

Focus Strategy

Giải nghĩa tiếng Việt

CLCT tập trung

9

FS

FTA

GDP

LC

10

11

12

13

14

Free Trade Agreement

Gross Domestic Product

Low Cost

Hiệp định Thương mại Tự do

Tổng sản phẩm quốc nội

CLCT chi phí thấp

PB

Business Performance

Return On Assets

Hiệu quả kinh doanh

ROA

Tỷ số lợi nhuận ròng trên tài sản

Tỷ số lợi nhuận ròng trên vốn chủ

sở hữu

15

ROE

Return on common equyty

16

17

ROI

Return On Investment

Strategy Business Unit

Small and medium sized

enterprises

Lợi tức đầu tư

SBU

Đơn vị kinh doanh chiến lược

18

19

20

SME’s

JICA

IFS

Doanh nghiệp nhỏ và vừa

Japan International Cooperation

Agency

Cơ quan Hợp tác Quốc tế Nhật Bản

Tiêu chuẩn thực phẩm quốc tế

International Featured

Standards

Tiêu chuẩn toàn cầu về an toàn thực

phẩm

21

22

23

24

25

BRC

GMP

British Retailer Consortium

Good Manufacturing Practices Thực hành sản xuất tốt

Hazard Analysis and Critical

Control Points

Phân tích mối nguy và điểm kiểm

HACCP

TQM

soát tới hạn

Total Quality Management

Quản lý chất lượng toàn diện

Organization for Economic Co- Tổ chức hợp tác và phát triển kinh

OECD

operation and Development

tế

Cục quản lý thực phẩm và dược

phẩm

26

FDA

Food and Drug Administration

2

PHẦN MỞ ĐẦU

1. Tính cấp thiết nghiên cứu đề tài

Toàn cầu hóa nền kinh tế hiện nay đã dẫn đến sự cạnh tranh khốc liệt hơn giữa

các doanh nghiệp (DN) ở tất cả các ngành kinh doanh. Sự thay đổi trong môi trường

kinh doanh đã buộc các DN phải phân tích nhiều hơn các hành vi cạnh tranh theo các

chiến lược của các đối thủ khác nhau trên thị trường. Điều này có thể giải thích cho

sự khác biệt về hiệu quả kinh doanh khi các DN áp dụng các loại hình chiến lược

cạnh tranh (CLCT) khác nhau, từ đó quyết định được phương thức cạnh tranh hiệu

quả nhất. Bàn về vai trò của CLCT trong thời đại hiện nay, các nhà kinh tế đều ủng

hộ quan điểm các DN áp dụng CLCT có xu hướng mang lại hiệu quả kinh doanh cao

hơn so với những DN không có CLCT. Theo Thompson và Strickland (2010), CLCT

bao gồm tất cả những hành động mà DN đang triển khai nhằm thu hút người mua,

chịu được áp lực cạnh tranh và cải thiện vị thế cạnh tranh trên thị trường. Lester

(2009) cho rằng CLCT cho phép DN xác định được ngành kinh doanh cũng như các

thị trường để khai thác và tìm kiếm lợi nhuận trong tương lai. Còn theo quan điểm

của Porter (1985) CLCT xác định vị trí của DN trong một ngành kinh doanh dù lợi

nhuận của nó là cao hay thấp hơn so với mức trung bình của ngành. Jegak, Haslinda

& Alimin (2009) tiếp tục khẳng định rằng một DN mà thực hiện một điều gì đó đặc

biệt và khó bắt chước có lợi thế cạnh tranh sẽ có nhiều lợi nhuận hơn so với đối thủ

của mình. Lựa chọn CLCT là quyết định cấp kinh doanh của và có khả năng tác động

đến hiệu quả kinh doanh của DN trong dài hạn, do đó việc xác định CLCT dựa trên

các năng lực cạnh tranh nào là vấn đề trọng tâm đối với các DN.

Thực phẩm là một trong những ngành công nghiệp quan trọng luôn chiếm tỷ

trọng cao và có đóng góp giá trị đáng kể đối với ngành công nghiệp nói riêng và nền

kinh tế Việt Nam nói chung. Với gần bảy nghìn DN đang hoạt động sử dụng trên

hàng trăm nghìn lao động trong cả nước, các DN kinh doanh thực phẩm đã và

đang đóng góp quan trọng cho nền kinh tế Việt Nam. Trải qua nhiều năm xây dựng

và phát triển, các DN thực phẩm chế biến của Việt Nam đã từng bước đáp ứng

nhiều sản phẩm thiết yếu, phục vụ nhu cầu trong nước, thay thế nhập khẩu và tham

gia xuất khẩu với sự đa dạng về mẫu mã, chủng loại. Các DN thực phẩm chế biến

tại Hà Nội đang hướng đến mục tiêu chiến lược phát triển trên cơ sở sử dụng công

nghệ tiên tiến, hiện đại, khai thác sử dụng tối đa nguyên liệu trong nước, tạo sản

phẩm đa dạng, đảm bảo chất lượng vệ sinh an toàn thực phẩm theo tiêu chuẩn Việt

Nam và quốc tế, có khả năng cạnh tranh cao, để hình thành ngành kinh tế mạnh, hội

3

nhập vững chắc với khu vực và thế giới, thúc đẩy phát triển nền kinh tế. Điều này

cần thiết các DN thực phẩm chế biến tại Hà Nội cần phải lựa chọn và triển khai các

CLCT phù hợp, đảm bảo nâng cao cao năng lực cạnh tranh và từ đó nâng cao hiệu

quả kinh doanh. Việc nghiên cứu CLCT của các DN thực phẩm chế biến sẽ xem xét

các vấn đề liên quan đến quản trị CLCT và hiệu quả kinh doanh cũng như tác động

của CLCT đến hiệu quả kinh doanh bởi các mục tiêu hiệu quả kinh doanh của DN

phải dựa trên nền tảng xây dựng các năng lực cạnh tranh bền vững. Mỗi loại hình

CLCT mà các DN thực phẩm chế biến tại Hà Nội áp dụng đều có khả năng mang lại

những kết quả kinh doanh hoàn toàn khác biệt nhau, và hiệu quả CLCT cũng là một

trong những tiêu chí quan trọng quyết định sự tồn tại và phát triển của DN thực

phẩm chế biến tại Hà Nội trong tương lai.

Tổng quan các công trình nghiên cứu quốc tế đã chỉ ra rằng đến nay vẫn

chưa tồn tại công trình nghiên cứu nào xem xét một cách toàn diện các năng lực

cạnh tranh cấu thành các CLCT, tác động của CLCT đến hiệu quả kinh doanh và

các yếu tố ảnh hưởng đến CLCT của DN, đặc biệt là các DN thực phẩm chế biến tại

Hà Nội. Các nghiên cứu mới chỉ tập trung chủ yếu vào một khía cạnh nhất định của

quản trị CLCT như hoàn thiện quy trình hoạch định CLCT. Ngoài ra, sự thiếu vắng

của các nghiên cứu chuyên sâu về CLCT của các DN trong ngành thực phẩm Việt

Nam cũng thể hiện khoảng trống nghiên cứu về vấn đề này. Các nghiên cứu trong

nước cũng chỉ mới giải quyết chủ yếu vấn đề lựa chọn CLCT cho các DN ở một số

ngành kinh doanh cụ thể mà chưa có công trình nghiên cứu nào trong nước tiếp cận

một cách đầy đủ, toàn diện và cập nhật về CLCT theo hướng nâng cao năng lực

cạnh tranh và nâng cao hiệu quả kinh doanh của DN nói chung và DN thực phẩm

chế biến nói riêng.

Xuất phát từ những lập luận trên mà tác giả quyết định lựa chọn nghiên cứu đề

tài nghiên cứu khoa học “Nghiên cứu tác động của chiến lược cạnh tranh đến hiệu

quả kinh doanh của các doanh nghiệp thực phẩm chế biến trên địa bàn thành phố

Hà Nội”. Việc lựa chọn nghiên cứu đề tài với cách tiếp cận toàn diện về CLCT sẽ giúp

các nhà quản trị, các nhà nghiên cứu có thể hiểu rõ hơn về vai trò, tầm quan trọng và ý

nghĩa của CLCT đối với sự phát triển của DN trong tương lai.

2. Tổng quan tình hình nghiên cứu

(1) Nghiên cứu về chiến lược cạnh tranh

CLCT là một trong những chủ đề nghiên cứu quan trọng đối với các DN.

Tuy vậy, hiện nay tồn tại khá nhiều quan điểm và cách tiếp cận về CLCT khác

4

nhau. Trong đó phải kể đến nghiên cứu quan trọng đầu tiên của tác giả M. Porter

(1980) với cuốn sách “Competitive strategy”. Đây là công trình nghiên cứu nổi

tiếng thế giới về chiến lược nói chung và CLCT nói riêng. Nội dung cuốn sách tập

trung làm rõ sự tồn tại của DN được quyết định bởi một trong hai yếu tố lợi thế

gồm: chi phí thấp nhất và sự khác biệt hóa sản phẩm, từ đó tác giả đã phát triển

thành ba loại hình CLCT chính cho các DN lựa chọn chính là: CLCT chi phí thấp,

CLCT khác biệt hóa và CLCT tập trung. Tác giả đã phân tích về bản chất, đặc điểm,

điều kiện phù hợp để lựa chọn và theo đuổi mỗi loại hình CLCT cũng như những

thuận lợi và rủi ro đối với DN khi lựa chọn. Đây được coi là một trong những công

trình nghiên cứu quan trọng để có thể hình thành được hệ thống cơ sở lý luận cho

tác giả trong nghiên cứu đề tài. Dựa trên kết quả nghiên cứu về CLCT của M.

Porter (1980), đã có rất nhiều các tác giả trên thế giới phát triển lý thuyết về CLCT

như Gibert & Strerbel (1987,1989), Treacy & Wiersema (1995), Hax&Wilde

(2001). Tuy nhiên hầu như các quan điểm về CLCT này đều có sự tương đồng về

mặt ý tưởng đối với quan điểm của M. Porter đưa ra trước đây.

Một quan điểm mới của Chan Kim và cộng sự (2004) được đưa ra để bàn về

CLCT theo một quan điểm khác so với cách tiếp cận truyền thống. Trong công trình

nghiên cứu “Ocean Blue Strategy” hai tác giả đã trình bày những nguyên lý cơ bản

về CLCT trong giai đoạn mới, trong đó giả định các DN hoạt động trong các ngành

kinh doanh hiện thời được ví như đang tham gia vào “đại dương đỏ” và CLCT tốt

nhất dành cho DN đó là “chiến lược đại dương xanh”. Cũng theo quan điểm này,

thay vì chỉ cạnh tranh dựa trên một lợi thế cạnh tranh đặc thù là chi phí thấp hoặc

khác biệt hóa, DN có thể sử dụng CLCT dựa trên cả hai nguồn của lợi thế cạnh

tranh là cả chi phí thấp và khác biệt hóa, tuy nhiên phải đáp ứng được những điều

kiện, và nguyên tắc cụ thể.

Sau này, Sanchez (2004) trong nghiên cứu “Understanding competence-

based management: Identifying and managing five modes of competence” đã xây

dựng một lý thuyết mới về CLCT dựa trên năng lực cạnh tranh của DN. Trong đó

nhấn mạnh sự cạnh tranh của DN dựa trên các năng lực như sau: DN, thị trường và

tương tác cạnh tranh. Ở đó nhấn mạnh chiến lược khả thi phải bao gồm cả các

nguồn lực, những khả năng của DN trong việc sử dụng nguồn lực, quy trình quản lý

để xác định, xây dựng năng lực và một chiến lược xác định trong quá trình triển

khai khả năng nhằm theo đuổi các mục tiêu chiến lược cụ thể. Về cơ bản, cạnh tranh

dựa trên nguồn lực cho rằng sự thành công bền vững của DN là từ lợi thế so sánh

5

các nguồn lực trong khi cạnh tranh dựa trên năng lực lại khẳng định sự thành công

là đạt được mục tiêu (có thể bao gồm nhiều khía cạnh khác nhau như cung cấp lợi

ích kinh tế, môi trường làm việc, kinh nghiệm chuyên môn và các lợi ích khác là cơ

sở cho một cuộc sống tốt đẹp cho tất cả các bên liên quan, chứ không chỉ là các mục

tiêu trong chiến lược để tối đa hóa lợi nhuận hoặc tối đa hóa sự giàu có cổ đông).

Năng lực cạnh tranh là cơ sở tạo nên lợi thế cạnh tranh bền vững của DN và trực

tiếp phản ánh khả năng thay đổi trong cấu trúc nguồn lực của DN theo thời gian để

thích nghi với môi trường. Điều này phù hợp với nghiên cứu cho thấy rằng trong

môi trường thay đổi liên tục thì các năng lực cạnh tranh mới là nguồn gốc của lợi

thế cạnh tranh mà các đối thủ cạnh tranh sẽ khó có thể bắt chước hoặc cải tiến trong

dài hạn.

Tại Việt Nam, đã có nhiều tác giả nghiên cứu về chủ đề chiến lược và CLCT

của DN. Tác giả Ngô Kim Thanh (2012), tác giả Nguyễn Hoàng Việt & Nguyễn

Hoàng Long (2015) với giáo trình “Quản trị chiến lược” được sử dụng trong quá

trình giảng dạy ở trường đại học. Đây là những công trình nghiên cứu cung cấp cơ

sở lý luận một cách khoa học và hệ thống về chiến lược và CLCT của DN. Trong đó

nhấn mạnh chiến lược là công cụ cạnh tranh hiệu quả của DN trong điều kiện toàn

cầu hóa và hội nhập kinh tế hiện nay, và sự cạnh tranh khốc liệt giữa các DN trên

thị trường. Nhờ có chiến lược mà các DN có thể tạo ra một quỹ đạo hoạt động cho

DN, giúp DN liên kết được các cá nhân và lợi ích khác cùng hướng tới một mục

đích phát triển DN. Nghiên cứu cũng xây dựng một quy trình nhằm quản trị chiến

lược hiệu quả, phù hợp và linh hoạt cho các DN có điều kiện chủ động thích ứng

với sự biến động của thị trường. Trong hai công trình nghiên cứu này, tác giả cũng

đã phân tích vai trò và tầm quan trọng của CLCT giúp cho DN định hướng hoạt

động trong dài hạn và là cơ sở cho việc triển khai các hoạt động tác nghiệp, chiến

lược cũng cho phép DN nắm bắt và tận dụng các cơ hội kinh doanh đồng thời có

được biện pháp chủ động thích nghi với sự thay đổi, biến động của môi trường và

thị trường, mặt khác chiến lược góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng các nguồn lực

từ đó cho phép DN tăng cường vị thế cạnh tranh cũng như phát triển bền vững. Tác

giả Phạm Thúy Hồng (2003) với đề tài luận án tiến sĩ “Phát triển chiến lược cạnh

tranh cho các DN vừa và nhỏ Việt Nam trong tiến trình hội nhập nền kinh tế thế

giới”. Trong công trình nghiên cứu này, tác giả đã nghiên cứu các vấn đề lý luận cơ

bản về phát triển CLCT của DN, tập trung vào hai khía cạnh chính là lựa chọn và

triển khai CLCT gắn với các DN nhỏ và vừa tại Việt Nam. Tác giả đã tập trung

6

hoàn thiện và phát triển CLCT theo các nội dung: Xác lập sứ mạng kinh doanh của

DN, phân tích các nhân tố bên trong và bên ngoài, hoạch định các phương án chiến

lược cụ thể, phân tích lựa chọn chiến lược tối ưu và chuẩn bị các điều kiện triển

khai – thực thi và đánh giá chiến lược. Từ kết quả đánh giá thực trạng quy trình

quản trị CLCT của các DN nhỏ và vừa, tác giả đã đề xuất một số giải pháp phát

triển CLCT cho các DN nhỏ vừa và nhỏ trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế

trong đó nhấn mạnh áp dụng và triển khai ba loại hình CLCT điển hình: CLCT chi

phí thấp, CLCT khác biệt hóa và CLCT tập trung. Đề tài nghiên cứu một cách có hệ

thống về CLCT của DN, tuy nhiên mới chỉ chú trọng vào quy trình ra quyết định và

lựa chọn CLCT thông qua một số công cụ phân tích điển hình mà chưa làm nổi bật

được nội dung của CLCT cũng như các năng lực cạnh tranh quan trọng của các DN

nhỏ và vừa tại Việt Nam. Cùng chủ đề nghiên cứu này, đề tài luận án tiến sĩ “Giải

pháp xây dựng chiến lược cạnh tranh của các ngân hàng thương mại cổ phần trên

địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh” của tác giả Trương Quang Thông (2004) xem xét

vấn đề lựa chọn CLCT phù hợp cho các ngân hàng trong bối cảnh hội nhập và cạnh

tranh ngày càng mạnh mẽ. Tác giả sử dụng cách tiếp cận truyền thống trong xây

dựng và phát triển cơ sở lý luận về CLCT của DN. Trong đó, quy trình xây dựng

CLCT của các ngân hàng bao gồm các nội dung: phân tích môi trường vĩ mô, phân

tích môi trường ngành, phân tích mô hình chuỗi giá trị, phân tích năng lực cạnh

tranh của DN và lựa chọn CLCT. Trong đó đề tài đã sử dụng các công cụ phổ biến

trong phân tích và lựa chọn chiến lược như: các công cụ phân tích ma trận hình ảnh

cạnh tranh, ma trận TOWS, ma trận định hướng chiến lược QSPM... để đề xuất xây

dựng CLCT cho các ngân hàng thương mại cổ phần trên địa bàn TP. Hồ Chí Minh.

Tuy nhiên, đề tài tiếp cận xây dựng CLCT theo quy trình quản trị chiến lược truyền

thống bao gồm: Hoạch định chiến lược, thực thi chiến lược và triển khai chiến lược

nhưng chưa định hình rõ về nội dung các CLCT đề xuất cho các DN ngân hàng,

ngoài ra tác giả chỉ mới tập trung vào xây dựng và lựa chọn chiến lược, chưa nghiên

cứu cụ thể về các hoạt động triển khai và đánh giá hiệu quả CLCT cho các ngân

hàng thương mại cổ phần trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh.

Tác giả Nguyễn Hoàng Việt (2010) với công trình nghiên cứu “Phát triển

chiến lược kinh doanh cho các DN ngành may Việt Nam” tập trung nghiên cứu về

khái niệm, mô hình và quy trình phát triển chiến lược cho các DN thương mại nói

chung và DN ngành may Việt Nam. Qua đó, đề tài hình thành nội dung phát triển

chiến lược kinh doanh bao gồm: lựa chọn, cung ứng, truyền thông và thực hiện giá

7

trị cho khách hàng mục tiêu để tạo lập sự cân bằng với môi trường, nâng cao hiệu

quả kinh doanh của DN. Tuy nhiên đề tài mới chỉ nghiên cứu phát triển chiến lược

kinh doanh trên cơ sở định hướng thị trường chứ chưa đi sâu và làm rõ về các

phương thức cạnh tranh cũng như CLCT của các DN. Ngoài ra, tác giả Nguyễn

Mạnh Hùng (2014) với luận án tiến sĩ “Chiến lược sản xuất kinh doanh cho các DN

vận tải” đã tập trung làm rõ các quan điểm và quy trình và phương pháp hoạch định

chiến lược sản xuất kinh doanh của DN nói chung và DN vận tải nói riêng như mô

hình M/B; Mô hình chiến lược dựa trên giá trị của DN; Mô hình tăng trưởng BCG...

Luận án cũng xây dựng các nguyên tắc, yêu cầu trong xây dựng chiến lược cho DN

gắn với đặc thù của các DN vận tải. Nhưng cũng như các đề tài nghiên cứu về chiến

lược kinh doanh và CLCT trước đây, luận án mới chỉ tập trung về mặt quy trình và

các công cụ trong hoạch định và lựa chọn CLCT, chưa hình thành được một chiến

lược có nội dung cụ thể gắn với sản phẩm, thị trường của DN. Dưới cách tiếp cận

của triển khai chiến lược, tác giả Đỗ Thị Bình (2016) nghiên cứu đề tài “Triển khai

chiến lược kinh doanh tai các DN phát điện thuộc Tập đoàn Điện lực Việt Nam”.

Tác giả xem xét cứu nội dung triển khai chiến lược kinh doanh nói chung và đối với

các DN trong ngành điện trong bối canh cạnh tranh ngày nay. Tác giả xây dựng mô

hình nghiên cứu trong đó tập trung nhận dạng và đánh giá sự tác động của các yếu

tố đến hiệu quả triển khai chiến lược kinh doanh của các DN thuộc Tập đoàn Điện

lực Việt Nam. Các biến được đưa vào đo lường gồm: Chất lượng quản trị thông tin

và thực hành các công cụ phân tích triển khai chiến lược kinh doanh; Chất lượng

định vị trên thị trường cạnh tranh; Chất lượng định hướng cho các chiến lược chức

năng tương thích với thị trường cạnh tranh; Chất lượng thực hành quan hệ đối tác và

liên minh chiến lược chuỗi cung ứng; Chất lượng triển khai chiến lược tạo nguồn

lợi thế cạnh tranh bền vững và chất lượng triển khai nâng cấp năng lực, nguồn lực

và xây dựng các năng lực cốt lõi chiến lược kinh doanh. Thành công của đề tài là

bao quát được các nhân tố có thể ảnh hưởng đến hiệu suất triển khai chiến lược kinh

doanh của doan nghiệp, nhưng ngành điện là ngành cạnh tranh độc quyền do đó

chưa có sự rõ nét về các loại hình CLCT của DN.

(2) Nghiên cứu về hiệu quả kinh doanh của doanh nghiệp

Bàn về hiệu quả kinh doanh của DN, đã có nhiều công trình khoa học trên

thế giới nghiên cứu về hiệu quả kinh doanh của các DN ở các lĩnh vực kinh doanh

khác nhau như sản xuất, dịch vụ, ngân hàng, dệt may... Các nghiên cứu đã đề xuất

hệ thống các tiêu chí đo lường hiệu quả kinh doanh của DN trong đó có Kaplan &

8

Norton (1992); Neely (1995); Waal & Coevert (2007); Consuegra (2008) và

Laihonen (2014). Một nghiên cứu gần đây của nhóm tác giả Hiap & cộng sự (2006)

có chủ đề “A balanced scorecard appproach to measuring industry performance”

đã xác định sáu khía cạnh đo lường hiệu quả kinh doanh của DN xây dựng bao

gồm: Tài chính, khách hàng, quy trình nội bộ, đào tạo và phát triển, hoạt động và độ

an toàn. Trong đó khía cạnh tài chính được đo lường bằng các chỉ tiêu như lợi

nhuận, ROE, sự hài lòng của khách hàng, thời gian cung ứng sản phẩm dịch vụ... Ở

trong nước, nghiên cứu của tác giả Phạm Thị Thanh Hương (2016) với đề tài “Ảnh

hưởng của đa dạng hóa tới hiệu quả kinh doanh của doanh nghiệp Việt Nam”. Tác

giả quan niệm hiệu quả kinh doanh là một khái niệm đa chiều, mỗi chiều của hiệu

quả được đo lường bằng các chỉ số tài chính hay dữ liệu dựa trên thị trường, do đó

trong nghiên cứu tác giả đã xem xét các phương pháp và chỉ số đo lường hiệu quả

kinh doanh của DN bao gồm: ROA ROI, ROE. Trong khi đề tài luận án tiến sĩ

“Giải pháp nâng cao hiệu quả kinh doanh tại tổng công ty Bưu điện Việt Nam” của

tác giả Phạm Anh Tuấn (2017) tiếp cận đo lường hiệu quả kinh doanh của DN

ngành Bưu điện là khả năng sinh lời trên vốn kinh doanh của DN hay chính là lợi

nhuận thu được so với số vốn kinh doanh sử dụng của DN. Tác giả cũng xây dựng

hệ thống tiêu chí đo lường hiệu quả kinh doanh bao gồm các tiêu chí chính: ROS

(Tỷ suất lợi nhuận sau thuế trên doanh thu thuần); BEF (Tỷ suất sinh lời kinh tế của

tài sản); ROA (Tỷ suất lợi nhuận trên vốn kinh doanh); ROE (tỷ suất lợi nhuận trên

vốn chủ sở hữu) và các chỉ tiêu phụ bao gồm: Mức độ cân bằng tài chính; Mức độ

tự chủ tài chính; Hệ số khả năng thanh toán; Vòng quay vốn kinh doanh; Tốc độ sử

dụng vốn lưu động...

(3) Các nghiên cứu về tác động của chiến lược cạnh tranh đến hiệu quả

kinh doanh của doanh nghiệp

Các nghiên cứu về tác động của CLCT đến hiệu quả kinh doanh của DN chủ

yếu là các nghiên cứu nước ngoài. Trong đó mô hình đánh giá tác động chủ yếu tập

trung xem xét tác động của các CLCT theo quan điểm của M.Porter đến hiệu quả tài

chính của các DN.

Đầu tiên phải kể đến Porter (1980) với nghiên cứu “Competitive strategy:

techniques for analyzing industries and competitors” trong đó nghiên cứu một cách

tổng quan về mối quan hệ giữa CLCT và hiệu quả kinh doanh của DN. Trong bốn

chiến lược được đưa vào nghiên cứu gồm: CLCT chi phí thấp, CLCT khác biệt hóa,

CLCT tập trung và CLCT mắc kẹt (hay còn gọi là CLCT không rõ ràng) đều giúp

9

các DN cải thiện hiệu quả kinh doanh. Nghiên cứu này chỉ ra những DN không có

CLCT rõ ràng thường kéo theo sự sụt giảm về hiệu quả kinh doanh, CLCT khác

biệt hóa và CLCT tập trung giúp DN có khả năng gia tăng về lợi nhuận, ROI còn lại

CLCT chi phí thấp khiến các DN cải thiện tốt về doanh thu và thị phần trên thị

trường. Sau này, một số nhà kinh tế học khác đã tiếp cận và phát triển lý thuyết này

như: Reitsperger & cộng sự (1993) với nghiên cứu “Product quality and cost

leadership: compatible strategies” và Wright (1987) trong nghiên cứu “Research

notes and communication: A refinement of Porter's strategies”. Tuy nhiên, theo các

tác giả này, mối quan hệ giữa CLCT và hiệu quả kinh doanh của DN được chia

thành ba nhóm chính: (1) CLCT tập trung có mối quan hệ tác động cùng chiều với

lợi nhuận và ROI của DN; (2) CLCT chi phí thấp và CLCT khác biệt hóa có tác

động tích cực đến hiệu quả kinh doanh là doanh thu và thị phần của DN và (3)

CLCT mắc kẹt (CLCT không rõ rệt) có tác động tiêu cực đến hiệu quả kinh doanh

của DN.

Từ những nghiên cứu tiên khởi này, các nghiên cứu về tác động của CLCT

đến hiệu quả kinh doanh của DN mới được triển khai ở các quốc gia, các ngành

kinh doanh ở một số quốc gia trên thế giới. Jennings (2003), “Strategy-performance

relationships in service firmsꢀ: A test for equifinality” nghiên cứu về mối quan hệ

giữa CLCT (CLCT chi phí thấp, CLCT khác biệt hóa) và hiệu quả kinh doanh (ROI,

ROS) của 410 DN dịch vụ bao trong các ngành ngân hàng, y tế, bảo hiểm và khách

sạn. Kết quả nghiên cứu định lượng của đề tài cho thấy, các CLCT đều có sự ảnh

hưởng tích cực và giúp các DN này cải thiện hiệu quả kinh doanh. Trong đó, CLCT

khác biệt hóa tạo ra mức độ ảnh hưởng và có khả năng nâng cao hiệu quả kinh

doanh tốt nhất cho các DN kinh doanh dịch vụ. Một nghiên cứu khác “Competitive

strategy and performance measurement in the Malaysian context: An exploratory

study” của tác giả Jusoh and Parnell (2008) đã tìm ra sự ảnh hưởng của các CLCT

tổng quát của M. Porter (CLCT chi phí thấp, CLCT khác biệt hóa và CLCT tập

trung) của các DN sản xuất tại Malaysia đến hiệu quả kinh doanh (Tổng thu nhập,

tăng trưởng doanh thu, ROI, lưu chuyển tiền tệ) tốt hơn so với các DN nước ngoài.

Nghiên cứu cũng nhấn mạnh tính kinh tế nhờ quy mô là yếu tố quan trọng trong

cạnh tranh dựa trên chi phí của các DN trong so với các DN nước ngoài. Bên cạnh

đó, tác giả Richard S. Allen, Marilyn M. Helms (2013) với nghiên cứu “Linking

Strategic Practices and Organizational Performance to Porter's Generic

Strategies” đã đưa ra quan điểm về các CLCT tổng quát của M.Porter đã được kiểm

10

chứng và chấp nhận rộng rãi trong thực thế các DN. Nhưng trong các nghiên cứu

trước đây chưa chỉ ra mối quan hệ thực tiễn giữa CLCT và hiệu quả chung của tổ

chức. Do đó nhóm tác giả đã xây dựng và kiểm định hai giả thuyết nghiên cứu bao

gồm: (1) Các chiến lược tác nghiệp có liên quan đến CLCT tổng quát của Porter; (2)

Có một mối quan hệ chặt chẽ giữa hiệu quả kinh doanh của DN với các CLCT. Với

mẫu nghiên cứu bao gồm 226 DN hoạt động trong các ngành kinh doanh khác nhau,

kết quả nghiên cứu thu được đã chỉ ra hiệu quả kinh doanh (gồm các tiêu chí ăng

trưởng doanh thu, tăng trưởng lợi nhuận, ROA) của tổ chức được cải thiện hiệu quả

đáng kể khi DN áp dụng CLCT khác biệt hóa, tiếp đến là tập trung vào chi phí thấp.

Ngoài ra nghiên cứu cũng nhấn mạnh CLCT tổng quát của DN quyết định đến các

chiến lược tác nghiệp và hiệu quả kinh doanh của tổ chức nói chung.

Một nghiên cứu khác “The effect of competitive strategies on performance of

dairy firms in Kenya” của Maluku Waema (2013). Tác giả xây dựng mô hình

nghiên cứu, các giả thuyết nghiên cứu về sự tác động của các CLCT chi phí thấp,

khác biệt hóa và tập trung đến hiệu quả kinh doanh của 27 DN ngành sữa bao gồm:

Thị phần, doanh thu, lợi nhuận và sự thỏa mãn của nhân viên trong DN. Kết quả

phân tích hồi quy cho thấy hiệu quả kinh doanh của DN bị tác động bởi các CLCT

và môi trường kinh doanh của DN. Trong đó CLCT chi phí thấp có mức độ tác

động cao nhất đối với hiệu quả kinh doanh của các DN sữa ở Kenya, việc áp dụng

CLCT chi phí thấp giúp hiệu quả kinh doanh của DN được cải thiện đáng kể nhất,

sau đó đến CLCT tập trung và CLCT khác biệt hóa. Ngoài ra nghiên cứu cũng chỉ

ra mức độ tác động không tích cực của nhân tố môi trường kinh doanh đến hiệu quả

kinh doanh của các DN sữa tại Kenya, cụ thể môi trường kinh doanh càng biến

động càng làm hiệu quả hoạt động kinh danh bị giảm sút. Nghiên cứu này mới chỉ

đề cập đến các loại hình CLCT của DN và sự tác động của nó đến hiệu quả kinh

doanh của DN mà chưa có sự phân biệt sự khác nhau giữa các nhóm DN nuôi trồng,

chế biến hay kinh doanh sữa.

Cùng chủ đề nghiên cứu này, tác giả Madara M.Ogot (2014) trong đề tài

nghiên cứu “Generic competitive business strategies and performance of micro and

small enterprises in Nairobi: An empirical validation or te MSE typology” đã tiếp cận

nghiên cứu mối quan hệ giữa CLCT với hiệu quả kinh doanh của các DN nhỏ và vừa

trong ngành thực phẩm đang hoạt động trong khu vực kinh tế phi chính thức tại

Nairobi. Nghiên cứu đã chỉ ra đối với các DN nhỏ và vừa hoạt động trong khu vực

kinh tế phi chính thức thì việc kết hợp giữa lý thuyết về CLCT tổng quát của M.

11

Porter (1986) và lý thuyết liên minh CLCT sẽ phù hợp và mang lại hiệu quả hơn so

với việc chỉ sử dụng phương pháp truyền thống. Tác giả đã luận giải về hai loại hình

CLCT điển hình của M. Porer gồm: CLCT tập trung chi phí thấp và CLCT tập trung

vào khác biệt hóa và liên minh bốn CLCT gồm: chi phí thấp, dẫn đạo khác biệt hóa,

ngang bằng chi phí và ngang bằng khác biệt hóa. Qua kết quả nghiên cứu định lượng

trên 239 DN và kiểm định mô hình giả thuyết cho thấy, các DN áp dụng các chiến

lược phân biệt bao gồm khác biệt ngang bằng, chi phí ngang bằng, dẫn đầu khác biệt

và dẫn đầu chi phí đều mang lại hiệu quả hoạt động kinh doanh tốt hơn so với các DN

áp dụng CLCT tập trung vào chi phí và CLCT tập trung khác biệt theo quan điểm của

M. Porter. Kết quả cũng chỉ ra DN nhỏ và vừa áp dụng CLCT kết hợp thường mang

lại hiệu quả kinh doanh cao hơn đối với DN chỉ áp dụng duy nhất một loại hình

CLCT điển hình. Nghiên cứu của Caxton Munyoki (2015) về “Competitive

strategies, organizational autonomy, positioning and performance of Kenyan state

corporations” đã xây dựng mô hình nghiên cứu về tác động của CLCT (Chi phí thấp,

khác biệt hóa, tập trung) đến hiệu quả kinh doanh (hiệu quả tài chính - ROA, ROE,

doanh thu, lợi nhuận, giảm chi phí/ hiệu quả phi tài chính – mức độ hài lòng của nhân

viên, năng lực công nghệ...). Kết quả nghiên cứu mẫu 118 DN nhà nước ở Kenya đã

chỉ ra các CLCT (gồm CLCT chi phí thấp, CLCT khác biệt hóa, CLCT tập trung,

chiến lược định vị cạnh tranh) đều có tác động tích cực và đánh kể trong cải thiện

hiệu quả kinh doanh (ROA, ROE, hiệu quả kinh doanh tổng thể) của các tập đoàn nhà

nước tại Kenya, trong đó CLCT tập trung có tác động tích cực quan trọng nhất đến

hiệu quả kinh doanh, tiếp đến là CLCT chi phí thấp. Riêng với CLCT khác biệt hóa

lại có tác động tiêu cực đến hiệu quả kinh doanh khi mà các DN áp dụng CLCT này

đều có xu hướng bị giảm về hiệu quả kinh doanh.

Một nghiên cứu điển hình khác “The impact of generic competitive strategies

on organizational performance – The evidence from Albanian context” của Enida

Pulaj, Vasilika Kume và Amali Cipi (2015). Qua nghiên cứu 125 DN xây dựng tại

Albanian cho thấy, một số DN chưa có CLCT rõ ràng (CLCT chi phí thấp, CLCT

khác biệt hóa, CLCT tập trung, CLCT mắc kẹt ) thường có hiệu quả kinh doanh

(Tăng trưởng doanh thu, Tăng trưởng lợi nhuận, Thị phần, Hiệu quả kinh doanh

tổng thể) thấp hơn so với các DN có CLCT bài bản và các DN xây dựng tại

Anbania lựa chọn CLCT kết hợp thường thành công hơn so với các DN sử dụng

một chiến lược duy nhất.

12

Cuối cùng, nhóm tác giả Parnell & cộng sự (2015) với bài viết “Competitive

strategy, capabilities and uncertainty in small and medium sized enterprises (SMEs)

in China and the United States”. Bài báo công bố kết quả nghiên cứu so sánh hiệu

quả CLCT của 176 DN nhỏ và vừa tại Trung Quốc và Mỹ, trong đó CLCT tập trung

phát huy hiệu quả tốt hơn so với các CLCT còn lại tại các DN nhỏ và vừa. Các DN

áp dụng CLCT tập trung vào phân khúc thị trường cụ thể với sản phẩm có lợi thế

cạnh tranh giúp các DN nhỏ và vừa nâng cao được lợi nhuận, doanh thu và hiệu quả

kinh doanh tổng thể. Nghiên cứu cũng chỉ ra ở thị trường Trung Quốc hiệu quả

CLCT chi phí thấp mang lại cao hơn so với các DN của Mỹ.

(4) Các nghiên cứu về doanh nghiệp thực phẩm chế biến Việt Nam

Trong nghiên cứu “Công nghiệp chế biến thực phẩm ở Việt Nam” tác giả Ngô

Đình Giao (1998) đã trình bày một cách có hệ thống về vai trò, tầm quan trọng cũng

như đặc điểm nổi bật của ngành thực phẩm Việt Nam. Sau hơn 10 năm đổi mới,

ngành đã mang lại hiệu quả đáng kể cho phát triển kinh tế và xã hội thể hiện qua tỷ

lệ đóng góp vào tổng GDP quốc gia và tạo việc làm cho hàng trăm ngàn lao động.

Xuất phát từ kết quả nghiên cứu về thực trạng ngành thực phẩm Việt Nam trong 10

năm đổi mới, từ kết quả điều tra 800 DN thuộc các thành phần kinh tế, kết hợp với

các chủ trương, đường lối, phương hướng phát triển ngành công nghiệp thực phẩm

Việt Nam, tác giả đã đề xuất hàng loạt các chính sách ở tầm vĩ môi nhằm tạo điều

kiện thuận lợi để nâng cao sức cạnh tranh, nâng cao chất lượng sản phẩm cũng như

phát triển bền vững lĩnh vực này. Những gợi ý giải pháp của tác giả có ý nghĩa thực

tiễn sâu sắc và phù hợp với bối cảnh hoạt động manh mún, nhỏ lẻ, thiếu tính chiến

lược, sức cạnh tranh yếu trên cả thị trường trong nước và quốc tế của các DN kinh

doanh thực phẩm Việt Nam hiện nay.

Dưới cách góc độ tiếp cận của kinh doanh quốc tế, tác giả Lê Thị Thu Thủy

(2007) với công trình nghiên cứu “Xây dựng chiến lược phát triển quốc tế cho các

doanh nghiệp chế biến thực phẩm”, tác giả đã tập trung nghiên cứu các vấn đề liên

quan đến chiến lược phát triển quốc tế của các DN kinh doanh thực phẩm Việt Nam

bao gồm: hoạch định chiến lược quốc tế, tổ chức thực hiện chiến lược và kiểm tra đánh

giá quá trình thực hiện chiến lược quốc tế. Gắn với bối cảnh hội nhập kinh tế toàn cầu

của Việt Nam, việc xây dựng chiến lược quốc tế được coi là công cụ hiệu quả giúp các

DN kinh doanh thực phẩm có thể xác lập được vị thế và nâng cao hiệu quả cạnh tranh

trên thị trường quốc tế. Với giới hạn nghiên cứu đối với ba sản phẩm chính là thịt, sữa

và rau quả, tác giả đã gợi ý một số chiến lược quốc tế phù hợp với bối cảnh và đặc thù

13

của các DN kinh doanh thực phẩm Việt Nam bao gồm: Chiến lược xuyên quốc gia,

chiến lược đa quốc gia, chiến lược toàn cầu, tuy nhiên khía cạnh cạnh CLCT trên thị

trường quốc tế không được tác giả đề cập đến trong nghiên cứu này.

Theo quan điểm của các chuyên gia thuộc tổ chức JICA Nhật Bản (2012)

trong “Báo báo tổng kết về tình hình thu hút đầu tư nước ngoài vào ngành chế biến

thực phẩm Việt Nam giai đoạn 2008 – 2012”, ngành thực phẩm Việt Nam là một

ngành có tiềm năng phát triển lớn trong tương lai sẽ mang lại cơ hội đầu tư tốt cho

cả DN trong nước và quốc tế. Báo cáo đã đánh giá về thực trạng thu hút đầu tư, các

dự án đầu tư nước ngoài và hiệu quả của các dự án cũng như đóng góp cho sự phát

triển kinh tế của các tổ chức, DN của Nhật Bản nói riêng và các nước nói chung vào

một số phân ngành như chế biến gạo, thịt, rau quả, thủy sản và sữa của Việt Nam

trong giai đoạn này. Bên cạnh đó, các chuyên gia cũng chỉ ra những vấn đề tồn tại

của ngành thực phẩm Việt Nam bao gồm: chất lượng sản phẩm chưa đảm bảo, năng

lực cạnh tranh của các DN trong nước còn thấp, chưa xây dựng được thương hiệu,

thiếu chiến lược kinh doanh… Từ kết quả đánh giá, báo cáo đã một số các kịch bản

phát triển cho ngành thực phẩm Việt Nam đến năm 2020, trong đó nhấn mạnh tập

trung cho nâng cao năng lực cạnh tranh của các DN trong ngành, cải thiện công tác

thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài vào lĩnh vực này nhằm đẩy mạnh tăng trưởng

kinh tế địa phương, tạo công ăn việc làm cũng như nâng cao hiệu quả kinh tế của

ngành thực phẩm. Kết quả nghiên cứu này đã cho thấy một cái nhìn tổng quan nhất

về môi trường kinh doanh, tình hình kinh doanh, thực trạng cạnh tranh của DN

trong một số ngành thực phẩm cụ thể góp phần quan trọng cho việc định hướng và

hoạch định CLCT của các DN sau này.

Dưới góc độ người tiêu dùng, tác giả Nguyễn Mai Phương (2015) với luận án

tiến sĩ “Trách nhiệm xã hội doanh nghiệp sản xuất chế biến thực phẩm Việt Nam –

Tiếp cận từ góc độ người tiêu dùng” đã xem xét vai trò vấn đề trách nhiệm xã hội

trong các DN kinh doanh thực phẩm Việt Nam đối với sự hài lòng của khách hàng

và cạnh tranh. Trong ngành thực phẩm, tác giả nhấn mạnh trách nhiệm xã hội là

một mục tiêu phát triển quan trọng, là một tiêu chí để đo lường hiệu quả kinh doanh

của DN cũng là một công cụ giúp cho DN có thể giúp DN cạnh tranh hiệu quả

thông qua sự hài lòng của khách hàng. Luận án sử dụng một bộ tiêu chí đánh giá về

mức độ hài lòng của khách hàng về các vấn đề trách nhiệm xã hội của DN kinh

doanh thực phẩm Việt Nam, từ đó chỉ ra rằng khách hàng tiêu dùng thực phẩm hiện

nay thường có xu hướng đề cao về vấn đề trách nhiệm xã hội khi lựa chọn và ra

14

quyết định mua sản phẩm của các DN. Các DN kinh doanh thực phẩm thể hiện

được vai trò của mình trong việc cải thiện an sinh xã hội, phúc lợi cộng đồng và bảo

vệ môi trường càng rõ ràng càng dễ thu hút và làm hài lòng khách hàng. Kết quả

nghiên cứu đã một lần nữa nhấn mạnh tính tất yếu của xu hướng cạnh tranh ngày

nay, không chỉ cạnh tranh về chất lượng sản phẩm, chất lượng dịch vụ hay giá bán

mà còn cạnh tranh cả về khía cạnh trách nhiệm xã hội của DN.

Ngoài ra, trong công trình nghiên cứu khoa học “Năng lực đổi mới sáng tạo

của doanh nghiệp chế biến thực phẩm Việt Nam” của tác giả Lê Thị Mỹ Linh

(2017) một lần nữa nhấn mạnh vai trò và tầm quan trọng của ngành thực phẩm Việt

Nam đối với sự phát triển công nghiệp nói riêng và nền kinh tế Việt Nam nói chung.

Tác giả nhấn mạnh, để phát triển các DN này theo hướng bền vững, cần không

ngừng áp dụng công nghệ, kỹ thuật mới, nghiên cứu và phát triển sản phẩm mới để

nâng cao năng lực cạnh tranh và hiệu quả kinh doanh. Từ đó đề tài đã hệ thống hóa

cơ sở lý luận về năng lực đổi mới sáng tạo trong DN, nghiên cứu các bài học kinh

nghiệp quốc tế về nâng cao năng lực đổi mới sáng tạo và từ đó đánh giá thực trạng

năng lực đổi mới sáng tạo của các DN kinh doanh thực phẩm Việt Nam. Với quan

điểm cạnh tranh dựa trên năng lực của DN, tác giả cho rằng hiệu quả cạnh tranh và

hiệu quả kinh doanh của các DN kinh doanh thực phẩm Việt Nam hiện nay phụ

thuộc quan trọng vào năng lực đổi mới sáng tạo. Điều này cũng gợi ý cho các DN

trong ngành triển khai các CLCT khác nhau cần phải xác định được những năng lực

đổi mới sáng tạo ở mức độ phù hợp để mang lại hiệu quả cao nhất cho DN.

3. Mục tiêu nghiên cứu

Thứ nhất, đề tài tổng hợp, phân tích và hệ thống hóa cơ sở lý luận về CLCT

và tác động của CLCT đến hiệu quả kinh doanh của DN.

Thứ hai, đề tài đánh giá thực trạng CLCT và phân tích tác động của các loại

hình CLCT đến hiệu quả kinh doanh của các DN thực phẩm chế biến trên địa bàn

thành phố Hà Nội.

Thứ ba, đề tài đề xuất quan điểm và một số giải pháp hoàn thiện CLCT nhằm

nâng cao năng lực cạnh tranh và nâng cao hiệu quả kinh doanh của các DN thực phẩm

chế biến trên địa bàn thành phố Hà Nội trong giai đoạn đến 2025 và tầm nhìn 2030.

4. Phạm vi nghiên cứu

Về nội dung nghiên cứu

Giới hạn nghiên cứu về nội dung của đề tài bao gồm:

15

+ Về loại hình CLCT: Hiện nay tồn tại nhiều quan điểm và phân loại các loại

hình CLCT của DN, tuy nhiên quan điểm tiếp cận về loại hình CLCT của M.Porter

(1985) vẫn được ứng dụng một cách phổ biến nhất tại các DN ở Việt Nam và trên

thế giới. Đây cũng là vấn đề nghiên cứu cả về lý luận và thực tiễn của nhiều nhà

khoa học trên thế giới và Việt Nam. Do đó, đề tài tiếp cận các loại hình CLCT theo

quan điểm của M. Porter (1985) bao gồm: CLCT chi phí thấp; CLCT khác biệt hóa

và CLCT tập trung.

+ Đề tài tiếp cận nghiên cứu nội dung CLCT của các DN thực phẩm chế biến

theo các năng lực cạnh tranh cấu thành CLCT.

+ Đề tài tiếp cận nghiên cứu hiệu quả kinh doanh của các DN thực phẩm chế

biến dựa trên các chỉ tiêu đo lường hiệu quả tài chính như: ROA, ROE, tốc độ tăng

trưởng doanh thu và lợi nhuận.

Về khách thể nghiên cứu

Thực phẩm là sản phẩm thiết yếu, được chế biến, sản xuất, kinh doanh bởi

nhiều đối tượng khác nhau như: hộ gia đình, hợp tác xã, DN các loại phân bổ ở

khắp các tỉnh thành phố trong cả nước, đặc biệt là các tỉnh thành phố lớn. Mặt khác,

trong kinh doanh mặt hàng thực phẩm, các DN chế biến thể hiện rõ nhất vai trò kết

nối giữa đầu vào và đầu ra của sản phẩm, đồng thời vừa thực hiện chức năng sản

xuất vừa thực hiện chức năng kinh doanh, đây cũng là chủ thể mà luôn đặt trọng

tâm đến việc thỏa mãn nhu cầu của khách hàng là người tiêu dùng cuối cùng. Do

đó, khách thể nghiên cứu của đề tài là các DN thực phẩm chế biến trên địa bàn

thành phố Hà Nội,

Về không gian thị trường

Các DN thực phẩm chế biến tại Hà Nội phân bổ khá đồng đều ở các quận

huyện trên địa bàn thành phố Hà Nội, do đó đề tài lựa chọn không gian nghiên cứu

là toàn bộ thị trường Việt Nam và hoạt động kinh doanh thực phẩm của các DN

thực phẩm chế biến trên phạm vi thị trường nội địa.

Về thời gian

Đề tài nghiên cứu tác động của CLCT đến hiệu quả kinh doanh của các DN

thực phẩm chế biến trên địa bàn thành phố Hà Nội thông qua dữ liệu được thu thập

trong giai đoạn 2013 – 2018 và các giải pháp đề xuất cho giai đoạn đến năm 2025,

tầm nhìn đến năm 2030.

5. Kết cấu đề tài

16

Ngoài phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, nội dung đề tài được kết

cấu thành bốn chương nội dung bao gồm:

Chương 1: Cơ sở lý luận về chiến lược cạnh tranh và tác động của chiến lược

cạnh tranh đến hiệu quả kinh doanh của doanh nghiệp

Chương 2: Thực trạng tác động của chiến lược cạnh tranh đến hiệu quả kinh

doanh của các doanh nghiệp thực phẩm chế biến trên địa bàn thành phố Hà Nội

Chương 3: Một số giải pháp hoàn thiện chiến lược cạnh tranh nhằm nâng cao

hiệu quả kinh doanh của các doanh nghiệp thực phẩm chế biến trên địa bàn thành

phố Hà Nội.

17

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CHIẾN LƯỢC CẠNH TRANH VÀ TÁC

ĐỘNG CỦA CHIẾN LƯỢC CẠNH TRANH ĐẾN HIỆU QUẢ KINH DOANH

CỦA DOANH NGHIỆP

1.1. Một số khái niệm cơ bản

1.1.1. Chiến lược cạnh tranh

CLCT là một phạm trù thu hút được sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu

bởi vai trò và tầm quan trọng của nó đối với hiệu quả kinh doanh nói chung và hiệu

quả cạnh tranh nói riêng. Theo Miles và Snow (1978), CLCT của DN được áp dụng

nhằm thích nghi với môi trường cạnh tranh đầy biến động. Có bốn loại hình CLCT

chính mà Miles và Snow đưa ra bao gồm: Tấn công, thích nghi, phản ứng và phân tích.

Chiến lược tấn công là chiến lược trong đó DN liên tục đổi mới, tìm tòi và khai thác

các sản phẩm mới, cơ hội mới. Lợi thế cạnh tranh của của các DN tấn công xuất phát

từ việc đánh giá những xu thế mới của thị trường và môi trường, liên tục tạo ra các sản

phẩm, dịch vụ mới mà đối thủ cạnh tranh không thể biết trước được. Trong khuôn khổ

xác định DN của Albell (1980), CLCT là một số tổ chức áp dụng dựa trên ba yếu tố cơ

bản: đặc trưng nhóm khách hàng, đặc trưng nhu cầu của nhóm khách hàng mục tiêu và

năng lực đáp ứng của DN. Quan điểm này lấy khách hàng là tâm điểm của mọi hoạt

động kinh doanh của DN, nên phạm vi cạnh tranh và mức độ khác biệt về sản phẩm,

dịch vụ sẽ xác lập loại hình CLCT cho DN. M. Porter (1985) lập luận rằng hiệu quả

hoạt động kinh doanh của DN có thể đạt được trong một ngành nhờ theo đuổi một

CLCT chung bao gồm chiến lược dẫn đạo về chi phí, CLCT khác biệt hóa, CLCT tập

trung. Nếu DN không theo đuổi một trong những loại hình chiến lược trên, nó sẽ rơi

vào tình trạng mắc kẹt và không có lợi thế so sánh với các đối thủ cạnh tranh trong

ngành. Do đó, theo M. Porter, CLCT là những nỗ lực của DN nhằm thu hút được

khách hàng, nâng cao được vị thế cạnh tranh trên thị trường. Lợi thế cạnh tranh bền

vững được sinh ra từ năng lực lõi, năng lực đó mang lại lợi ích lâu dài cho DN. Nguồn

lợi thế cạnh tranh bao gồm các sản phẩm chất lượng cao, dịch vụ khách hàng tốt hơn và

đạt được chi phí thấp hơn các sản phẩm của đối thủ cạnh tranh. Để thành công trong

việc xây dựng lợi thế cạnh tranh bền vững, DN phải cố gắng cung cấp những gì người

mua sẽ cảm nhận được giá trị vượt trội. Điều này đòi hỏi một sản phẩm chất lượng tốt

với mức giá thấp hoặc sản phẩm chất lượng tốt hơn nhưng giá cao hơn.

Mintzberg (2001) tiếp cận với quan điểm chiến lược toàn diện trên cơ sở lý

thuyết CLCT của Porter (1985). Theo quan điểm này, CLCT nên xuất phát từ việc định

vị hoạt động kinh doanh của DN, tiếp đến là định hướng sự phát triển của nó trong dài

18

hạn, sau đó phân tích cạnh tranh để quyết định cách thức cạnh tranh với các đối thủ

cạnh tranh trên thị trường. Đối với mỗi phân đoạn thị trường, DN cần cơ cấu lại chuỗi

hoạt động theo hướng chi phí thấp hoặc khác biệt hóa. Chan Kim (2005) đã hình thành

quan điểm mới về CLCT của DN. Với nguyên lý xây dựng lại ranh giới thị trường để

thoát ra cạnh tranh, chiến lược đại dương xanh đã hình thành. Cạnh tranh bằng chiến

lược đại dương DN cần thực hiện các nguyên tắc: Tạo ra thị trường không có cạnh

tranh; Làm cho việc cạnh tranh không cần thiết; tạo ra và nắm bắt nhu cầu mới; phá vỡ

sự cần bằng của giá trị - chi phí và theo đuổi cả hai mục tiêu khác biệt hóa và chi phí

thấp. Để triển khai được chiến lược đại dương xanh các DN cần định hướng về các sản

phẩm thay thế, định hướng theo các nhóm chiến lược trong ngành, đáp ứng nhu cầu

của các nhóm khách hàng khác nhau, định hướng theo các sản phẩm dịch vụ bổ sung,

chú trọng tới mức độ hấp dẫn về chức năng hoặc cảm xúc với người mua và định

hướng theo thời gian. Theo Nguyễn Bách Khoa (2004), CLCT còn được gọi là chiến

lược kinh doanh hay đơn giản là chiến lược định vị, được hiểu là một cấu trúc các công

cụ, giải pháp, nguồn lực để xác lập định vị chiến lược nhằm đạt được các mục tiêu dài

hạn của DN. CLCT liên quan tới việc lựa chọn các lĩnh vực kinh doanh, các hoạt động

kinh doanh và làm thế nào có thể cạnh tranh thành công ở các lĩnh vực, hoạt động kinh

doanh đó, giành lợi thế cạnh tranh so với các đối thủ, khai thác và tạo ra được các cơ

hội mới.

Có nhiều quan điểm khác nhau về CLCT của các DN, tùy theo đặc thù của

ngành kinh doanh, giai đoạn phát triển, bối cảnh và tình thế kinh doanh cụ thể mà

có những cách hiểu khác nhau. Trong đề tài này, CLCT của DN được hiểu là một

tập hợp các năng lực, công cụ, giải pháp, nguồn lực để xác lập vị thế cạnh tranh của

DN trên thị trường mục tiêu, đồng thời nâng cao hiệu quả kinh doanh của DN.

2.1.2. Các cấp chiến lược

Thomas H. Davenport (2006) chia chiến lược của DN thành 4 cấp độ: Cấp

chức năng, cấp kinh doanh, cấp DN và cấp hệ thống. Trong đó:

+ Cấp chức năng: Bao hàm các nhân tố liên quan tới các kỹ năng chuyên

biệt, những chức năng cụ thể trong DN như sản xuất, nhân sự, R&D…

+ Cấp kinh doanh: Là sự kết hợp giữa các chức năng cho từng cặp sản phẩm,

dịch vụ riêng biệt hướng tới một nhóm khách hàng mục tiêu cụ thể (cấp SBU).

+ Cấp DN: Đối với các DN hoạt động trong nhiều ngành kinh doanh cần

phải có chiến lược cấp DN để tạo ra sự thống nhất và phù hợp trong toàn bộ DN để

phát huy tối đa hiệu quả các hoạt động.

19