Xác định tiềm năng phát triển bền vững lãnh thổ theo phương pháp Ecology Footprint (EF)

Download

XAÙC ÑÒNH TIEÀM NAÊNG

PHAÙT TRIEÅN BEÀN VÖÕNG LAÕNH THOÅ

THEO PHÖÔNG PHAÙP ECOLOGY FOOTPRINT (EF)

THÍCH ÖÙNG VÔÙI ÑIEÀU KIEÄN VIEÄT NAM

TS. TRAÀN THuïC HAâN

hính phöông phaùp EF chæ ra raèng, con ngöôøi chunù g ta ñang söû duïng treân möùc taøi nguyeân ñaát ñai

maø traiù ñatá vaø giôiù hanï lanõ h thoå cuaû cacù quocá gia cho phepù : Giôiù hanï cho phepù laø 1,8ha/ngöôiø theo

soá lieuä danâ soá toanø cauà namê 2008. Nhöng sau khi tính toanù , trung bình toanø cauà chunù g ta ñang söû

dunï g 2,2ha/ngöôiø . Neuá nhö tatá caû chunù g ta muoná soná g nhö ngöôiø Myõ thì phaiû canà ñená hôn 5 quaû ñatá , nhö

ngöôiø Ñöcù hay ngöôiø Phapù canà ñená 3 quaû ñatá . Quocá teá cunõ g coù ratá nhieuà chæ trích nhamè vaoø nhönõ g nöôcù

ñang phaùt trieån nhö Trung Quoác hay AÁn Ñoä khi buøng noå kinh teá vôùi toác ñoä phaùt trieån quaù noùng laøm toån haïi

nanë g neà moiâ tröônø g soná g. Tuy nhienâ phöông phapù nayø chæ ra ranè g: nhönõ g nöôcù nayø laiï chæ canà ñená 1 hoacë

thamä chí döôiù 1 quaû ñatá vôiù loiá soná g hienä nay cuaû ho.ï Baiø vietá nayø muoná ñöa motä thonâ g ñiepä veà tính toanù

söcù mang cuaû cacù loaiï taiø nguyenâ ñatá trong quy hoacï h lanõ h tho,å quy hoacï h kinh te-á xaõ hoiä , quy hoacï h söû

duïng ñaát vaø quy hoaïch xaây döïng.

Lyù thuyeát veà ñaùnh giaù tieàm nanê g phaùt trieån theo phöông phaùp EF

Phöông phapù footprint - Laø cacù h tính toanù cuï theå vaø tienâ tiená nhatá hienä nay maø cacù quocá gia phatù trienå söû

dunï g ñeå ñanù h giaù möcù ñoä phatù trienå benà vönõ g. Trong Quy hoacï h söû dunï g ñatá , quaù trình nayø ñöôcï nhanä danï g

roõ qua caùc bieåu hieän sau:

Cacù khu ñònh cö nonâ g nghiepä lauâ ñôiø hienä nay ñeuà ñöôcï khai thacù quaù conâ g suatá khi conä g sinh vôiù cacù

khu ôû môiù trong ñoâ thò hoaù ronä g khapé ôû Vietä Nam, lônù hôn ratá nhieuà so vôiù khaû nanê g vaø quy moâ thöcï teá maø

noù coù ñöôcï (Tính theo taiø nguyenâ , söï tieuâ thuï vaø chatá thaiû cuaû no)ù . Hienä töônï g nayø khiená cacù nhaø hoacï h

ñònh chính sacù h khoù kiemå soatù ñöôcï söû dunï g ñatá moä cacù h hieuä quaû vaø töông lai cuaû no.ù Viecä chiemá dunï g

ñatá nonâ g nghiepä lamø ñoâ thò môiù chöa bao giôø döaï trenâ cacù nghienâ cöuù khoa hocï veà phatù trienå benà vönõ g taiø

nguyenâ ñatá ñai vaø taiø nguyenâ nonâ g nghiepä trong töông lai xa cuaû danâ tocä - voná döaï trenâ nenà cuaû vanê minh

luùa nöôùc ñeå toàn taïi vaø phaùt trienå laâu daøi.

Canà ñená cacù phöông phapù môiù ñeå ñanù h giaù tính benà vönõ g trong söû dunï g ñatá theo cacù tieuâ chí quocá teá vaø

quoác gia coù theå ñònh löônï g ñöôïc. Cacù phöông phaùp ñoù gaén vôùi hoanø caûnh cuï theå cuûa töï nhienâ vaø xaõ hoäi,

con ngöôøi taïi choã, thoâng qua caùc soá lieäu khaoû saùt taïi choã.

SË93 .2018

≥ ki’n Chuy™n gia & Nhµ qu∂n l˝

Hieän nay theá giôùi ñang duøng hai phöông phaùp chính ñeå ñaùnh giaù

Hienä nay EF laø motä trong nhönõ g phöông phapù ñanù h giaù ñoä benà

vönõ g ñöôcï söû dunï g ronä g raiõ nhatá trenâ theá giôiù , nhatá laø ñoiá vôiù nhönõ g

moâ hình ñònh cö treân nhieàu caáp ñoä töø vó moâ ñeán vi moâ.

tính beàn vöõng cuûa caùc moâ hình ñònh cö ñoâ thò vaø noâng thoân nhö sau:

1 - Ñanù h giaù thonâ g qua ñònh löônï g khí thaiû CO2 - Laø cacù h ñöôcï banø

ñená nhieuà nhatá khi ñanù h giaù tacù ñonä g tôiù moiâ tröônø g, taiø nguyenâ cuaû

ñoâ thò, ñacë bietä thích hôpï vôiù cacù ñoâ thò ñaõ phatù trienå cao, coù quy

ñònh cacù chæ tieuâ veà hieuä önù g nhaø kính vaø khí thaiû . Nhöng ñoiá vôiù

caùc nöôùc ñang phaùt trieån thì khoù aùp duïng ñöôïc vì phaàn lôùn caùc khu

ñònh cö ôû ñayâ ñeuà coù khí thaiû döôiù tieuâ chuanå , nhöng vanã khonâ g benà

vönõ g veà moiâ tröônø g soná g.

Moâ taû chung veà phöông phapù EF: bao gomà 2 thanø h phanà soá lieuä

tính toaùn cho söû duïng ñaát chính sau:

Land footprint: bao gomà ñatá ñeå tronà g trotï , chanê nuoiâ , rönø g, thuyû

sanû , ñatá xayâ dönï g (trong ñoù coù ñoâ thò vaø nonâ g thonâ ), xayâ dönï g haï

taàng kyõ thuaät.

2 - Ñanù h giaù banè g Phöông phapù Ecological Footprint (EF) theo söû

dunï g ñatá - Phöông phapù Ecological Footprint (EF - löôcï dòch: “dauá

chanâ sinh thaiù ”) veà cô banû laø motä phöông phapù ñònh löônï g hoaù möcù

ñoä söû dunï g taiø nguyenâ thienâ nhienâ cuaû motä moâ hình xaõ hoiä nhamè

ñanù h giaù motä cacù h toanø dienä tính benà vönõ g cuaû moâ hình ño.ù Ñayâ laø

cacù h tiepá canä môiù nhatá ñeå ñanù h giaù toanø dienä tính benà vönõ g cacù moâ

hình ñònh cö.

Energy footprint ñöôcï goiï laø Carbon footprint: ñayâ laø ñatá danø h cho

nanê g löônï g, hienä taiï ñöôcï tính toanù banè g dienä tích rönø g ñeå hapá thuï

khí thaiû CO2, ñöôcï thaiû ra do tieuâ thuï nanê g löônï g trong sinh hoatï

vaø saûn xuaát.

Khaû nanê g apù dunï g EF trong tính toanù tiemà nanê g phatù trienå cuaû

caùc quaàn theå cö truù ñoâ thò vaø noâng thonâ ôû Vieät Nam:

Söcù ganù h chòu sinh thaiù cuaû Traiù Ñatá ñöôcï tính theo chæ soá phanâ tích

EF thöônø g tapä trung phanâ tích cacù quanà theå cö truù con ngöôiø hay

sinh thaiù bình quanâ ñauà ngöôiø (ecological footprint anlalysis), goiï taté

laø chæ soá sinh thaiù bình quanâ . Ñoiá vôiù moiã quocá gia, ngöôiø ta tính tonå g

dienä tích ñatá ñai vaø matë nöôcù cuaû cacù heä sinh thaiù coù ñeå sanû xuatá tatá

caû cacù nguonà löcï conä g vôiù dienä tích ñatá ñai vaø matë nöôcù ñuû ñeå hapá thuï

moiï chatá thaiû phatù sinh trong ñôiø soná g. Cacù vunø g coù söcù sanû xuatá sinh

hoïc ñeå tính chæ soá sinh thaiù bình quanâ laø ñaát troàng trotï , ñoàng coû, röøng

,ñaiï döông, ñatá xayâ dönï g vaø ñatá chonâ lapá giaù trò moiâ tröônø g (ñöôcï tính

trenâ cô sôû ñatá canà cho hapá thuï vaø ñonà g hoaù cacbon ñioxâ it, cacù chatá

thaûi do ñoát nhieân lieäu hoaù thaïch vaø do con ngöôøi thaiû ra moâi tröôøng).

motä nenà kinh te.á Tatá caû ñatá sanû xuatá vaø dienä tích nöôcù yeuâ cauà cho

sanû xuatá hanø g hoaù vaø dòch vuï tieuâ thuï lienâ tucï vaø xöû lyù chatá thaiû phatù

sinh ra ñöôcï tính chung vaoø dauá aná sinh thaiù . Ñoù laø motä phanà lyù do

maø ngayø nay khi noiù trong nonâ g nghiepä hay cacù hoaï t ñonä g khacù

ñöôcï xem laø phatù trienå benà vönõ g laø khonâ g chính xacù vì noù chöa tính

hetá cacù thanø h phanà cuaû dauá aná sinh thaiù . Ñoù cunõ g laø lyù do EF hienä

nay ñöôïc söû duïng roäng raõi taïi caùc quoác gia tieân tieán.

Söû duïng EF cho caùc hoïat ñoäng vaø caùc saûn phaåm, dòch vuï seõ trôû

nenâ phoå biená khi phöông phapù luanä ñöôcï môû ronä g cho cacù ñanù h

giaù veà phaùt thaûi.

Phöông phaùp EF ñöôïc hai ngöôøi Canada laø William Rees vaø

Mathis Wackernagel ñeà xuaát namê 1996 trong cuoná saùch “Our eco-

logical footprint: Reducing human impact on the Earth”. Sau ñoù

ñöôïc hai GS. Valer vaø Brenda phatù trieån öùng dunï g cho kieán truùc

vaø quy hoaïch ñoâ thò ôû Ñaïi hocï Cambrige vaø Auckland. ÔÛ nhönõ g

nöôùc giaøu phöông phaùp naøy ñöôcï söû duïng ngay ñeå tính toaùn conâ g

suaát toái ña cuûa laõnh thoå vaø quy moâ daân soá thích öùng, nhö Cardiff -

Anh; Olso - Nauy; Australia; NewZeland; Canada; Phaàn Lan, Thuî

Ñieån, Myõ... Ñoù laø moät heä thoáng tính toaùn vaø dieãn ñaït veà nhöõng taùc

ñoäng nhieàu maët tôùi moâi tröônø g soáng (Sô ñoà 1). Noù cho pheùp ñöa

ra caùc chæ tieâu bieåu ñaït tinh teá veà Heä thoáng tính toaùn nhaèm söû duïng

taøi nguyeân ñaát vaø con ngöôøi cuûa laõnh thoå moät caùch hieäu quaû, thoâng

minh vaø beàn vöõng.

Cacù phepù tính nayø nayø coù theå ñöôcï dunø g ñeå tính toanù cho nhönõ g

moâ hình soáng trenâ nhieàu caáp ñoä:

Phepù ño EF chuyenå ñoiå cacù dienä tích coù khaû nanê g cung capá nanê g

suaát sinh hocï sang ñôn vò chuaån hecta toaøn caàu (gha).

Cacù quocá gia söû dunï g cacù tieuâ chuanå döôiù ñôn vò gha nhö cacù

chuanå möcï ñeå ñanù h giaù vaø ñònh höônù g hoaï t ñonä g nhamè vöaø phucï

vuï lôiï ích cuaû con ngöôiø maø khonâ g lamø anû h höônû g tôiù cacù heä sinh

thaùi trenâ haønh tinh.

Trenâ cô sôû cacù soá lieuä veà dienä tích cacù loaï i ñatá ñai cho nanê g suatá

sinh hocï , löônï g tieuâ thu,ï sanû löônï g trung bình toanø cauà vaø cacù heä

soá canâ banè g, ngöôiø ta coù theå tính ra ñöôcï chæ soá EF cho toanø cauà ,

motä ñatá nöôcù , motä vunø g kinh te,á motä thanø h pho,á motä khu danâ cö,

thaäm chí motä caù nhaân)

Nhôø conâ g cuï EF maø chunù g ta coù theå ñanù h giaù ñöôcï möcù ñoä benà

vönõ g cuaû phatù trienå . Chunù g ta coù theå ñònh löônï g ñöôcï dienä tích

ñatá vaø matë bienå cho nanê g suatá sinh hocï trenâ traiù ñatá coù khaû nanê g

giupù loaiø ngöôiø tonà taiï . Töø ñoù cunõ g coù theå tính ra ñöôcï söï phanâ chia

nguoàn taøi nguyenâ cho moãi con ngöôiø .

Phaïm vi aùp duïng cuûa EF:

AÙp duïng trong chính saùch quaûn lyù taøi nguyeân vaø moâi tröôøng, cuõng

nhö caân ñoái söû duïng ñaát ñeå ñanù h giaù ñoä beàn vöõng caùc moâ hình

ñònh cö truyeàn thoáng vaø caùc moâ hình ñònh cö seõ phaùt trieån khaùc.

Trong phaùt trienå ñoâ thò beàn vöõng, EF cho pheùp ñöa caùc soá lieäu tính

toaùn thoâng qua söû duïng ñaát, loiá soáng vaø söï önù g xöû cuûa con ngöôøi

Sô ñoà 1: Chæ soá EF taïi caùc vuøng treân theá giôùi

^{SË 93 .2018}17

vôùi taøi nguyeân. Do vaäy, noù laø conâ g cuï höõu ích trong xaây döïng chieán

löôïc quoác gia veà laäp quy hoaïch xaây döïng, quy hoacï h toång theå kinh

teá xaõ hoäi. Vaø hôn nöõa, EF ñöôïc söû duïng ñeå ñaùnh giaù tính beàn vöõng

caùc moâ hình ñònh cö trong thôøi kyø bieán ñoåi khí hauä vaø ñoâ thò hoaù

(Taïi ñoâ thò, noâng thoân, mieàn nuùi, haûi ñaûo...), ñaây laø caùch ñaùnh giaù

thích hôïp vôùi ñieàu kienä thöïc tieãn ôû Vieät Nam.

phöông phapù tính dienä tích bienå , buø tröø söï söû dunï g nanê g löônï g hoaù

thacï h vaø nanê g löônï g nguyenâ töû (ví duï ratá nhieuà nghienâ cöuù chæ ñôn

giaûn maëc ñònh raèng naêng löôïng nguyeân töû coù cuøng chæ soá EF vôùi

nanê g löônï g hoaù thacï h) (nguonà : Wikipedia), nguonà soá lieuä ñauà vaoø ,

cacù chæ soá naoø canà tính toanù ñoiá vôiù moiã vunø g ñòa lyù cuï the,å coù ñöa

vaoø cacù yeuá toá veà ña danï g sinh hocï hay khonâ g, coù nenâ tính toanù

theâm caû yeuá toá xuaát/nhaäp khaåu hay khoâng,...

Ñanù h giaù vaø phanâ tích hieuä quaû söû dunï g ñatá ñeå ñöa ra kòch banû

phaùt trieån baèng Phöông phaùp EF:

Namê 2003, Jason Venetoulis, Carl Mas, Christopher Gaudet,

EF thöônø g tapä trung phanâ tích cacù quanà theå ngöôiø hay nenà kinh

Dahlia Chazan, vaø John Talberth phatù trienå Footprint 2, bao gomà

nhieuà caiû tiená veà lyù thuyetá vaø phöông phapù tính so vôiù phöông phapù

tieâu chuaån.

te.á Tatá caû ñatá sanû xuatá vaø dienä tích nöôcù yeuâ cauà cho sanû xuatá hanø g

hoaù vaø dòch vuï tieuâ thuï lienâ tucï vaø xöû lyù chatá thaiû phatù sinh ra ñöôcï

tính chung vaoø dauá aná sinh thaiù . Ñoù laø motä phanà lyù do maø ngayø nay

khi noiù trong nonâ g nghiepä hay cacù hoatï ñonä g khacù ñöôcï xem laø phatù

trienå benà vönõ g laø khonâ g chính xacù vì noù chöa tính hetá cacù thanø h

phanà cuaû dauá aná sinh thaiù . Ñoù cunõ g laø lyù do EF hienä nay ñöôcï söû

duïng roäng raõi taïi cacù quoác gia tieân tieán.

Tuy nhienâ , vôiù viecä cacù tieuâ chuanå footprint (footprint standards)

ñöôïc thieát lapä , caùc phöông phapù tính ñang coù xu höôùng ñoàng quy.

- Hienä nay, Global Footprint Network laø toå chöcù lônù vaø chính thoná g

nhatá trong viecä phatù trienå phöông phapù EF vaø nhanâ ronä g söï apù

duïng cuûa phöông phaùp naøy.

Söû dunï g EF cho cacù hoatï ñonä g vaø cacù sanû phamå , dòch vuï seõ trôû

nenâ phoå biená khi phöông phapù luanä ñöôcï môû ronä g cho cacù ñanù h

giaù veà phaùt thaûi.

Global Footprint Network laø motä Vienä chính sacù h coù truï sôû taiï

My,õ Thuyï Syõ vaø Bæ. Hoatï ñonä g cuaû noù xoay quanh phöông phapù

EF vôiù mucï ñích höônù g tôiù töông lai benà vönõ g cho loaiø ngöôiø . Manï g

löôùi naøy goàm hôn 70 toå chöùc thaønh vieân bao goàm WWF Interna-

tional, Sarasin bank, Pictet bank, British think tank, New Econom-

ics Foundation, vaø UK consultancy Best Foot Forward. Namê 2012

ñöôïc xeáp vaøo Top 100 caùc toå chöùc NGOs (theo Global Journal).

Cacù phepù tính nayø nayø coù theå ñöôcï dunø g ñeå tính toanù cho nhönõ g

moâ hình soáng trenâ nhieàu caáp ñoä:

Phepù ño EF chuyenå ñoiå cacù dienä tích coù khaû nanê g cung capá nanê g

suaát sinh hoïc sang ñôn vò chuaån hecta toaøn caàu (gha).

Cacù quocá gia söû dunï g cacù tieuâ chuanå döôiù ñôn vò gha nhö cacù

chuanå möcï ñeå ñanù h giaù vaø ñònh höônù g hoaï t ñonä g nhamè vöaø phucï

vuï lôiï ích cuaû con ngöôiø maø khonâ g lamø anû h höônû g tôiù cacù heä sinh

thaùi treân haønh tinh.

Theo keá hoacï h cuaû hoï tôiù namê 2015 seõ coù 10 nöôcù chính thöcù söû

duïng phöông phaùp EF.

Trenâ cô sôû cacù soá lieuä veà dienä tích cacù loaiï ñatá ñai cho nanê g suatá

Global Footprint Network cuõng laø toå chöùc ñaët ra caùc footprint

sinh hocï , löônï g tieuâ thu,ï sanû löônï g trung bình toanø cauà vaø cacù heä

soá canâ banè g, ngöôiø ta coù theå tính ra ñöôcï chæ soá EF cho toanø cauà ,

motä ñatá nöôcù , motä vunø g kinh te,á motä thanø h pho,á motä khu danâ cö,

thaäm chí moät caù nhaân.

standards (tieuâ chuanå hoaù phöông phapù tính EF trenâ toanø theá giôiù )

hieän ñang ñöôïc chapá nhaän roäng khaép.

Phöông phapù tính cuaû Global Footprint Network seõ laø nguonà

Nhôø conâ g cuï EF maø chunù g ta coù theå ñanù h giaù ñöôcï möcù ñoä benà

tham khaûo chính cho ñeà taøi.

vönõ g cuaû phatù trienå . Chunù g ta coù theå ñònh löônï g ñöôcï dienä tích

ñatá vaø matë bienå cho nanê g suatá sinh hocï trenâ traiù ñatá coù khaû nanê g

giupù loaiø ngöôiø tonà taiï . Töø ñoù cunõ g coù theå tính ra ñöôcï söï phanâ chia

nguoàn taøi nguyenâ cho moãi con ngöôiø .

Phöông phapù tính EF trenâ capá ñoä quocá gia ñöôcï ñeà capä ñená trong

Footprint Atlas 2010 vaø motä soá aná phamå khacù bao gomà Calculation

Methodology for the National Footprint Accounts vaø moät soá baùo caùo

khoa hocï khacù . Global Footprint Network conø coù National Accounts

Review Committee nhaèm nghienâ cöùu caûi tiená phöông phaùp EF.

Phöông phapù EF coù nhieuà lôiï theá so vôiù cacù phöông phapù tính

khacù nhö Life- cycle Analysis vaø Carbon Footprint trong viecä ñanù h

giaù tonå g hôpï , so sanù h cacù moâ hình ñònh cö, cunõ g nhö hoacï h ñònh Ñeà xuaát phöông phaùp tính cô baûn cho Vieät Nam:

chiená löôcï phatù trienå cuï the.å Ñayâ laø phöông phapù tính khaù ñôn gianû

vaø hieäu quaû, deã aùp duïng trong ñieàu kieän Vieät Nam.

1. Phaân loaiï caùc dieän tích ñaát cho naêng suaát sinh hoïc

Vôiù mucï ñích tính EF, cacù dienä tích cho nanê g suatá sinh hocï ñöôcï chia

thaønh 5 daïng cô baûn (Xem Hình 1):

Theo ñanù h giaù ban ñauà , döaï trenâ cacù nguonà taiø lieuä tham khaoû ,

Dienä tích cho nanê g suatá sinh hocï (ñatá canh tacù , ñonà g coû chanê

khaû nanê g tonå g hôpï soá lieuä , ñoä phöcù tapï cuaû phöông phapù tính,... coù

theå tonå g hôpï , xayâ dönï g phöông phapù tính vaø tìm kiemá soá lieuä ñeå tính

toanù cho cacù moâ hình ñònh cö trong phamï vi cuaû ñeà taiø maø cuï theå laø

7 ñòa ñieåm taïi 3 vuøng kinh teá troïng ñieåm ñaõ ñöôïc löïa choïn.

nuoâi, ñaát röøng, caùc thuûy vöïc,…).

Dieän tích maët nöôùc cho naêng suatá sinh hoïc.

Dienä tích cung capá nanê g löônï g (ñatá rönø g canà ñeå hapá thu löônï g

Caùc bieán theå cuaû phöông phaùp tính EF

CO2 phaùt thaiû hoaëc cung caáp naêng löônï g sinh khoái).

Coù khaù nhieuà nhönõ g tranh caiõ vaø biená theå cuaû phöông phapù tính

chæ soá EF trong cacù nghienâ cöuù khacù nhau. Cacù ví duï bao gomà

Dieän tích xaây döïng (nhaø cöûa, ñöôøng,…).

SË93 .2018

≥ ki’n Chuy™n gia & Nhµ qu∂n l˝

Dienä tích ña danï g sinh hocï , laø dienä tích ñatá canà ñeå duy trì ña danï g

dönï g tính cho motä caù nhanâ cuï theå laø dienä tích canà ñeå caù nhanâ ñoù

sinh hoïc.

xaây döïng nhaø ô,û khu vui chôi, conâ g sôû,… caàn thieát phuïc vuï ñôøi soáng.

Dauá chanâ CO2 (Carbon footprint): Dauá chanâ CO2 cuaû motä caù nhanâ

laø dienä tích canà ñeå hapá thuï toanø boä löônï g CO2 phatù thaiû töø cacù hoatï

ñonä g tieuâ thuï nanê g löônï g cuaû ngöôiø ño.ù Dauá chanâ CO2 bao gomà

viecä söû dunï g tröcï tiepá than, dauà , khí ñotá trong gia ñình hay giao

thonâ g caù nhanâ , vaø gianù tiepá laø tieuâ thuï ñienä , giao thonâ g conâ g conä g,

tieâu thuï caùc haøng hoùa ñöôïc sanû xuaát, vaø moät soá dòch vuï khaùc.

3. Ñôn vò tính

Ñeå thuanä lôiï cho viecä so sanù h khaû nanê g cho nanê g suatá sinh hocï

giöõa caùc nöôùc, caùc vuøng v.v, phöông phaùp EF söû duïng ñôn vò glob-

al ha (gha), laø motä danï g ñôn vò dienä tích chuyenå ñoiå . Ñôn vò nayø

ñöôïc söû dunï g xuyeân suoát quaù trình tính toaùn.

Ñeå 1gha = 1ha khoanû g khonâ g gian cho nanê g suatá sinh hocï banè g

möcù trung bình theá giôiù . Do moiã danï g ñatá coù nanê g suatá khacù nhau,

nenâ 1gha seõ töông ñöông vôiù soá ha khacù nhau, ví du,ï 1 ha ñatá canh

tacù seõ chiemá motä dienä tích chuyenå ñoiå nhoû hôn so vôiù 1ha ñatá ñonà g

coû - coù nanê g suatá sinh hocï thapá hôn, hay noiù cacù h khacù , canà nhieuà

dienä tích ñonà g coû hôn ñeå taoï ra ñöôcï motä tröõ löônï g sinh hocï banè g

tröõ löôïng sinh hoïc cuaû 1ha ñaát canh taùc taïo ra.

Hình 1: Phaân loaïi caùc dieän tích cho naêng suaát sinh hoïc

2. Caùc thoâng soá chính cho söû duïng ñaát:

Phöông phapù EF söû dunï g 6 thonâ g so/á thanø h phanà chính ñeå ñanù h giaù

möùc ñoä beàn vöõng cuaû caùc moâ hình ñònh cö:

4. Phöông phaùp tính vaø Coâng thöùc

Dauá chanâ dienä tích canh tacù (Cropland): ñöôcï söû dunï g ñeå phatù trienå

muaø manø g. Ñayâ laø loaiï dienä tích cho nanê g suatá sinh hocï cao nhatá .

Dauá chanâ dienä tích canh tacù tính cho motä caù nhanâ laø dienä tích canà

thieát ñeå taïo ra toaøn boä saûn phaåm muøa maøng maø caù nhaân ñoù tieâu thuï.

Dauá chanâ dienä tích ñonà g coû chanê nuoiâ , tronà g trotï (Grazing land):

dienä tích ñuû ñeå cung capá thòt, cacù sanû phamå bô söaõ , da vaø lonâ g,

nhöng cacù vatä nuoiâ nayø khonâ g tieuâ thuï cacù sanû phamå nonâ g nghiepä

maø cö truù laâu daøi treân caùc ñoàng coû.

Nhö ñaõ noùi ôû treân, veà cô baûn phöông phaùp EF laø moät pheùp so saùnh

giöõa nhu caàu cuaû con ngöôøi (Ecological Footprint - EF) vôùi söùc taûi

sinh hoïc (Biocapacity - BC). Do ño,ù ngoaøi vieäc tính toaùn EF ta caàn

phaûi tính BC nhö moät tieâu chuaån ñeå ñaùnh giaù ñoä beàn vöõng cuûa moät

moâ hình soáng:

Nhu cauà tieuâ thuï cuaû moâ hình soná g ñöôcï theå hienä qua chæ soá

Ecological Footprint of Consumption: laø tonå g hôpï cuaû 6 thonâ g soá

ñeà caäp treân ñaây.

Söcù taiû sinh hocï laø khaû nanê g cuaû heä sinh thaiù cuaû moâ hình soná g

Dauá chanâ dienä tích rönø g (Forest land): dienä tích canà thietá ñeå taoï ra

cacù sanû phamå goã maø ngöôiø ñoù tieuâ thu.ï Noù bao gomà goã cuiû , than

cuiû , goã nguyenâ lieuä (keå caû danï g goã xe,û goã vanù , vaø vatä lieuä cacù h

nhieät), giaáy vaø bìa caùc toâng.

ñoù trong viecä taoï ra vatä chatá sinh hocï höuõ dunï g vaø hapá thuï chatá thaiû ,

ñöôcï theå hienä qua chæ soá Total Biocapacity. Chæ soá nayø laø tonå g tröõ

löônï g cuaû 5 loaiï ñatá töông önù g vôiù cacù thonâ g soá ñeà capä trong mucï

2, tröø Carbon Footprint).

Söï chenâ h lecä h giöaõ Ecological Footprint of Consumption vaø Total

Dauá chanâ dienä tích matë nöôcù nuoiâ tronà g thuyû sanû (Fishing ground):

dienä tích canà thietá ñeå taoï ra ñöôcï cacù sanû phamå caù vaø thuyû haiû sanû

khacù maø ngöôiø ñoù tieuâ thu.ï Dienä tích nayø cung capá toanø boä löônï g

ca,ù giapù xacù , thanâ memà , cunõ g nhö cacù sanû phamå thòt caù lamø thöcù

aên cho ñoäng vaät.

Biocapacity ñöôcï goiï laø Ecological (Deficit) or Reserve. Thonâ g soá

nayø coù theå amâ hoacë döông - theå hienä söï benà vönõ g hay khonâ g benà

vöõng cuûa moâ hình soáng (xem ví duï trong Baûng 1).

Moiã quocá gia, vunø g lanõ h thoå coù conâ g thöcù tính EF vaø BC khacù

Dauá chanâ dienä tích xayâ dönï g (Built-up land): Dauá chanâ ñatá xayâ

nhau phuï thuocä vaoø ñieuà kienä veà söû dunï g taiø nguyenâ , löônï g tieuâ

Baûng1 : EF vaø BC cuûa moät soá nöôùc ñöôïc tính bôûi GFN (soá lieäu naêm 2010)

^{SË 93 .2018}19

thuï hay soá lieuä coù ñuû khonâ g. Nhöng ñeuà theo conâ g thöcù chung nhö ñaát troàng phaûi söû duïng ñeå saûn xuaát löôïng saûn phaåm caàn thieát, vôùi

trong Sô ñoà 2.

naêng suaát trung bình cuûa theá giôùi.

Söcù taiû sinh hocï (BC) cuaû ñatá canh tacù theå hienä khaû nanê g cung capá

tonå g hôpï cuaû tatá caû cacù loaiï ñatá ñöôcï söû dunï g ñeå canh tacù . Ñoiá vôiù

1 moâ hình soná g benà vönõ g, EF cuaû ñatá tronà g nhatá thietá khonâ g ñöôcï

vöôtï qua BC. Trenâ thöcï te,á ñatá canh tacù coù hieuä suatá thu hoacï h

banè g vôiù hieuä suatá sinh tröônû g, veà theá Footprint cuaû hoatï ñonä g sanû

xuaát (EFP) cuûa loaïi dieän tích nayø khoâng theå lôùn hôn BC (Footprint

tieâu thuï (EFC) vanã coù theå lôùn hôn BC.

Sô ñoà 2: Coâng thöùc chung tính toaùn EF vaø BC

Tính toanù EF (cuï theå laø EFC) vaø BC cuaû ñatá tronà g cho motä moâ hình

Conâ g thöcù nayø ñöôcï apù dunï g ñeå tính EF vaø BC cho tönø g loaiï dienä soná g laø phöông phapù ratá hieuä quaû trong viecä hoacï h ñònh chính sacù h

tích (Sô ñoà 3)

phatù trienå . Ví duï ta coù theå thayá roõ ranø g moâ hình soná g nayø coù khaû

nanê g cung capá löông thöcï cho toanø theå danâ cö hay khonâ g? Neuá

thieuá thì phaiû nhapä khauå bao nhieuâ ? Neuá thöaø thì xuatá khauå bao

nhieuâ laø ñu?û Quaù trình xuatá nhapä khauå ñoù anû h höônû g tôiù tính benà

vönõ g tonå g theå nhö theá naoø ? Nenâ tronà g loaiï cayâ löông thöcï gì, trenâ

quy moâ dieän tích bao nhieâu? ...

2 - Ñaát ñonà g coû chanê nuoâi - Grazing Land

Phöông phapù tính ñatá chanê thaû sinh thaiù tính toanù trenâ dienä tích ñonà g

coû xacù ñònh lamø nguonà capá nguyenâ lieuä cho chanê nuoiâ . Ñatá chanê thaû

nayø bao gomà tatá caû cacù ñonà g coû ñöôcï söû dunï g ñeå cung capá thöcù anê

cho ñoäng vaät, bao goàm ñoàng coû tronà g cuõng nhö caùc ñoàng coû töï nhieân

vaø cacù canù h ñonà g. Ñatá chanê thaû sinh thaiù tính toanù theo Conâ g thöcù

10, bieuå hienä cho sanû löônï g trung bình NPP trenâ matë ñatá cho ñonà g

co.û Nhu cauà veà ñonà g coû laø soá löônï g sinh khoiá theo yeuâ cauà cuaû chanê

nuoâi sau khi tröø nguoàn caáp döõ lieäu ñang chieám, theo coâng thöùc:

(Coâng thöùc 1)

Ghi chuù:

Sô ñoà 3: EF vaø BC tính cho töøng loaïi dieän tích

n TFR: tính toaùn toång nhu caàu veà nguoàn caáp nguyeân lieäu saûn xuaát cho

Phaân tích caùc loaïi dienä tích ñaát cuï theå trong EF:

chaên nuoâi

Nhö ñaõ bietá , dauá chanâ sinh hocï (EF) cuaû motä moâ hình soná g theå hienä n F_Mkt, F_Cropvaø F_Res: Khoái löôïng nguoàn caáp nguyeân lieäu coù saün noùi chung

nhu cauà cuaû con ngöôiø ñoiá vôiù heä sinh thaiù (cuï theå laø cacù sanû phamå töø caùc loaïi caây troàng phaùt trieån ñaëc bieät laøm thöùc aên, vaø dö löôïng caây

sanû xuatá bôiû cacù dienä tích sinh hocï ); trong khi söcù taiû sinh hocï (BC) troàng, töông öùng.

theå hieän khaû nanê g cung caáp toái ña cuûa caùc loaïi dieän tích töông öùng.

Theo soá lieäu cuûa GFN, naêm 2008, toång dieän tích coù theå saûn xuaát Tính toanù ñatá chanê thaû laø phöcù tapï nhatá trong cacù NFAs vaø ñaõ caiû tiená

cuaû traiù ñatá (bao gomà caû dienä tích ñatá vaø dienä tích matë nöôcù ) laø 12 tæ ñanù g keå trong bayû namê qua; bao gomà caiû tiená cho nguonà capá nguyenâ

hecta. Sau khi nhanâ vôiù heä soá canâ banè g EQF, dienä tích töông önù g lieäu, caù vaø ñoäng vaät laø thöïc phaåm ñöôïc söû duïng nhö thöùc aên chaên nu-

tính banè g global hecta (gha) coù söï khacù bietä vôiù dienä tích thöcï teá tính oiâ , vaø cung capá löông thöcï cho vatä nuoiâ (xem Ewing et al., 2010a ñeå

baèng ha (xem Sô ñoà 4).

bietá themâ chi tietá 1). Tuy nhienâ , neuá sanû löônï g ñatá chanê thaû ñaiï dienä

cho dienä tích trenâ matë ñatá sanû xuatá chính trong motä namê khonâ g coù soá

lieuä ñanù g keå thì motä thöcï teá khacù laø söï suy giamû veà ñatá khonâ g ñöôcï

1 - Ñaát canh taùc - Cropland

Ñatá canh tacù bao gomà tatá caû dienä tích ñatá canà thietá ñeå sanû xuatá cacù theo doõi bôûi caùc phöông phaùp daáu chaân sinh thaùi (Kitzes, 2009).

loaïi caây troàng, bao goàm caû thöùc aên chaên nuoâi, thöùc aên cho caù, caùc

sanû phamå chietá xuatá dauà , cao su... Ñatá tronà g laø loaiï ñatá coù ñacë tính 3 - Ñaát thaû caù - Fishing Grounds

sinh hocï cao nhatá , do ñoù coù heä soá canâ banè g EQF lônù nhatá . Noiù cacù h Dauá chanâ sinh thaiù cho ngö nghiepä ñöôcï tính döaï trenâ viecä sanû xuatá

khaùc, dieän tích ñaát canh taùc tính theo gha lôùn hôn so vôùi dieän tích hanø g namê chính canà thietá ñeå duy trì thu hoacï h motä loaiø thuyû sanû .

thöcï teá tính banè g ha (Sô ñoà 9). Dauá chanâ sinh hocï cuaû ñatá tronà g Yeuâ cauà chính sanû xuatá nayø , kyù hieuä PPR, laø tyû leä khoiá löônï g thu

(Cropland Footprint) bao gomà caû hoatï ñonä g sanû xuatá , nhapä khauå vaø hoacï h caù ñeå sanû xuatá hanø g namê chính canà thietá ñeå duy trì thu hoacï h

xuatá khauå cuaû cacù sanû phamå nonâ g nghiepä cô banû vaø thöù capá . Dauá motä loaiø , döaï trenâ möcù dinh döônõ g trung bình. Conâ g thöcù 11 ñöôcï

chanâ sinh thaiù cuaû moiã loaiï sanû phamå nonâ g nghiepä chính laø dienä tích söû duïng ñeå tính toaùn PPR.

SË93 .2018

≥ ki’n Chuy™n gia & Nhµ qu∂n l˝

(Coâng thöùc 2)

FAO veà taiø nguyenâ rönø g vaø cacù FAO toanø

NFA 2011 giaû ñònh ranè g quaù trình xayâ dönï g

lenâ ñatá chiemá nhönõ g gì tröôcù ñayâ ñaõ coù ñatá

tronà g trotï , ngoaiï tröø trong tröônø g hôpï chönù g

minh ñatá xayâ dönï g lenâ ñatá khonâ g namè trenâ

ñatá tronà g trotï (ví duï nhö, trong United Arab

Emirates- Abdullatif vaø Alam, namê 2011).

Giaû ñònh naøy döïa trenâ caùc quan saùt raèng khu

ñònh cö cuaû con ngöôiø thöônø g namè trong

cacù khu vöcï mauø môõ vôiù tiemà nanê g cho ñatá

tronà g trotï thu lôiï nhuanä cao (Imhoff et al.,

1997; Wackernagel et al., 2002).

cauà döaï trenâ löônï g cung capá ñöôcï söû dunï g

ñeå tính toanù nanê g suatá trung bình cuaû theá

giôùi laø

Ghi chuù:

n CC: löôïng cac-bon

n DR tæ leä hao huït khi ñaùnh baét

n TE caùc baäc

n TL möùc ñoä dinh döôõng cuûa loaïi caù tính toaùn

1.81 m3 goã hình/ha/namê (UNECE vaø FAO

2000; FAO NAMÊ 1998). NFAs tính toanù ñatá

tronà g rönø g sinh thaiù theo soá löônï g sanû xuatá

cuaû 13 goã sanû phamå chính vaø 3 goã nhienâ

lieuä . Goã thöông maiï bao gomà 30 loaiï goã sanû

phaåm vaø 3 loaïi goã nhieân lieäu.

Sanû xuatá chính cuaû veà thuyû sanû ñöôcï tính

toanù döaï trenâ öôcù tính thu hoacï h benà vönõ g

haøng naêm cuûa nhoùm 19 loaøi thuyû saûn khaùc

nhau (Gulland, 1971). Cacù soá lieuä ñöôcï

chuyenå ñoiå töông ñöông ñeå sanû xuatá chính

banè g cacù h söû dunï g Conâ g thöcù 11, vaø tonå g

soá nayø cunõ g chính laø thuyû sanû benà vönõ g

toanø cauà coù theå thu hoacï h. Do ño,ù yeuâ cauà

moâ hình sanû xuatá chính benà vönõ g, PPS,

ñöôïc tính döôùi daïng:

Ñatá hapá thuï carbon Footprint laø vunø g ñatá

duy nhatá söû dunï g trong cacù NFAs ñöôcï

danø h rienâ g ñeå theo doiõ motä sanû phamå chatá

thaiû : khí carbon dioxide. Ngoaiø ra, noù laø

vunø g ñatá duy nhatá söû dunï g maø söcù mang

hienä nay khonâ g ñöôcï xacù ñònh roõ ranø g.

Nhönõ g heä sinh thaiù khacù nhau coù khaû nanê g

ñeå löu tröõ daøi haïn CO²khacù nhau, bao gomà

caû cacù loaiï ñatá söû dunï g, ví duï nhö ñatá tronà g

trotï hoacë ñonà g co.û Tuy nhienâ , cacbon hapá

thu trong sinh quyenå xayû ra trong rönø g, vaø

ñeå tranù h vöôtï quaù möcù tính toanù , cacbon

hapá thu ñatá ñöôcï giaû ñònh laø (motä tieuå theå

loaiï cuaû ) ñatá tronà g rönø g tính banè g phöông

phapù footprint. Vì vayä , goã vaø goã nhienâ lieuä

khoâng ñöôcï taùch ra töø röøng trong tính toaùn

söï haáp thu carbon.

Vì thieuá döõ lieuä toanø cauà trenâ cacù khu vöcï coù

hoà chöaù thuyû ñienä , nenâ phepù tính NFAs giaû

ñònh nayø ñeå bao gomà nguonà ñatá sinh lôiï theo

xeáp haïng cuûa töøng lónh vöïc. Xaây döïng leân

ñatá luonâ luonâ coù motä söcù mang sinh thaiù cuaû

noù caû khi vì lôïi nhuanä maø laøm thay ñoåi cô sôû

haï taàng. Ngoaøi ra, cacù böôùc cuûa saûn xuaát vaø

cacù böôcù tieuâ thuï xayâ dönï g lenâ ñatá luonâ luonâ

bình ñanú g trong cacù NFAs nhö xayâ dönï g lenâ

ñaát theå hieän trong giao dòch mua baùn haøng

hoaù hieän nay khoâng bao goàm trong tính toaùn

do thieuá döõ lieuä . Thieuá sotù nayø coù theå gayâ

thieuá hutï trong viecä xayâ dönï g manï g löôiù xuatá

khaåu vaø nhaäp khaåu quoác gia.

(Coâng thöùc 3)

Ghi chuù:

n Q_S,i: ñaùnh baét beàn vöõng tính toaùn cho nhoùm

loaøi i;

n PPR_i: yeâu caàu saûn xuaát chính töông öùng vôùi

möùc ñoä dinh döôõng trung bình cuûa nhoùm

ApÙ dunï g EF trong chính sacù h quanû lyù taiø

nguyenâ vaø moiâ tröônø g, cunõ g nhö canâ ñoiá

söû dunï g ñatá ñeå ñanù h giaù ñoä benà vönõ g cacù

moâ hình ñònh cö truyenà thoná g vaø cacù moâ

hình ñònh cö seõ phatù trienå khacù . Trong phatù

trienå ñoâ thò benà vönõ g, EF cho phepù ñöa

cacù soá lieuä tính toanù thonâ g qua söû dunï g

ñatá , loiá soná g vaø söï önù g xöû cuaû con ngöôiø

vôiù taiø nguyenâ . Do vayä , noù laø conâ g cuï höuõ

ích trong xayâ dönï g chiená löôcï quocá gia veà

lapä quy hoacï h xayâ dönï g, quy hoacï h tonå g

theå kinh teá xaõ hoiä . Vaø hôn nöaõ , EF ñöôcï

söû dunï g ñeå ñanù h giaù tính benà vönõ g cacù moâ

hình ñònh cö trong thôiø kyø biená ñoiå khí hauä

vaø ñoâ thò hoaù (Taiï ñoâ thò, nonâ g thonâ , mienà

nuiù , haiû ñaoû ...), ñayâ laø cacù h ñanù h giaù thích

hôïp vôùi ñieàu kieän thöïc tieãn ôû Vieät Nam.

Vì vayä , nanê g suatá bienå theá giôiù -laø YM, trong

ñieuà kienä PPR, ñöôcï tính bôiû :

(Coâng thöùc 4)

CO²ñöôcï phatù thaiû vaoø khí quyenå töø nhieuà

nguonà , bao gomà cacù hoatï ñonä g cuaû con

ngöôiø nhö ñotá chayù nhienâ lieuä hoaù thacï h

khacù nhau vaø hoatï ñonä g trenâ ñatá khacù ; cunõ g

nhö cacù hienä töônï g töï nhienâ nhö chayù rönø g,

nuiù löaû vaø hoâ hapá cuaû ñonä g vatä vaø vi khuanå .

Töông töï nhö Conâ g thöcù 1, conâ g thöcù cho

caùc-bon daáu chaân sinh thaùi (EFc) laø:

(Coâng thöùc 5)

Ghi chuù:

n PP_S: Toång thu hoaïch beàn vöõng treàn toaøn caàu

töø Coâng thöùc 12;

n A_CS: toång dieän tích theàm luïc ñòa toaøn caàu.

Trong bayû namê qua viecä tính toanù phanà

ñanù h baté caù cuaû NFAs ñaõ caiû tiená ñanù g ke,å

bao goàm nhieàu loaïi caù khai thacù vaø saûn xu-

atá nuoiâ tronà g thuyû sanû , cacù loaiï cayâ tronà g

ñöôcï söû dunï g trong thuyû sanû (Ewing vaø

ctv., 2010a).

Ghi chuù:

n P_C: löôïng thaûi haøng naêm khí CO2

n S_Ocean: löôïng khí thaûi haøng naêm bò phaân

taùch bôûi ñaïi döông

n Y_C: tyû leä haáp thu Cac-bon haøng naêm trung

bình cuûa ñaát troàng röøng treân theá giôùi.

4 - Ñaát troàng röøng

Ñatá tronà g rönø g sinh thaiù tính toanù döaï trenâ

cacù bienä phapù thu hoacï h hanø g namê cuaû

nhienâ lieuä goã vaø goã ñeå cung capá sanû phamå

rönø g. Nanê g suatá ñöôcï söû dunï g trong ñatá

tronà g rönø g sinh thaiù hanø g namê tanê g (NAI)

töông önù g vôiù löônï g tieuâ thuï go/ã ha.Nguyenâ

lieuä sanû xuatá goã töø ñanù h giaù cuaû UNEC vaø

5 - Ñaát xaây dönï g - Built - Up Land

Ñatá xayâ dönï g sinh thaiù ñöôcï tính döaï trenâ

vunø g ñatá ñöôcï bao phuû bôiû cô sôû haï tanà g cuaû

con ngöôiø : Ñoâ thò vaø nonâ g thonâ , giao thonâ g

vanä taiû , nhaø ô,û conâ g nghiepä cauá trucù vaø cacù

hoà chöaù ñeå phatù ñienä thuyû ñienä . Phienâ banû

⁽¹⁾Ewing B., A. Reed, A. Galli, and M. Wack-

ernagel. 2010. Calculation Methodology for

the National Footprint Accounts, 2010 Edi-

tion. Oakland: Global Footprint Network.

^{SË 93 .2018}21

6 trang yennguyen 13880 Free

Download

Bạn đang xem tài liệu "Xác định tiềm năng phát triển bền vững lãnh thổ theo phương pháp Ecology Footprint (EF)", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên

File đính kèm:

xac_dinh_tiem_nang_phat_trien_ben_vung_lanh_tho_theo_phuong.pdf