Tóm tắt Luận văn Đánh giá hiện trạng nguồn lợi tôm hùm giống vùng biển ven bờ bán đảo Sơn Trà, thành phố Đà Nẵng và đề xuất các giải pháp khai thác hợp lý

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG

PHAN VĂN MỸ

ĐÁNH GIÁ HIỆN TRẠNG NGUỒN LỢI

TÔM HÙM GIỐNG VÙNG BIỂN VEN BỜ

BÁN ĐẢO SƠN TRÀ, THÀNH PHỐ ĐÀ NẴNG

VÀ ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP KHAI THÁC HỢP LÝ

Chuyên ngành : Sinh thái học

Mã số

: 60.42.60

TÓM TẮT LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC

Đà Nẵng - Năm 2013

Công trình được hoàn thành tại

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG

Người hướng dẫn khoa học: TS. NGUYỄN VĂN LONG

Phản biện 1: TS. LÊ TRỌNG SƠN

Phản biện 2: TS. PHẠM THỊ HỒNG HÀ

Luận văn đã được bảo vệ tại Hội đồng chấm Luận văn tốt

nghiệp Thạc sĩ khoa học họp tại Đại học Đà Nẵng vào ngày 22

tháng 5 năm 2013

* Có thể tìm hiểu luận văn tại :

- Trung tâm thông tin - Học liệu, Đại học Đà Nẵng

- Thư viện trường Đại học Sư phạm, Đại học Đà Nẵng.

1

MỞ ĐẦU

1. Lý do chọn đề tài

Tôm hùm là thực phẩm cao cấp, phổ biến được nhiều người

trên thế giới ưa chuộng. Tôm hùm là nguồn lợi quan trọng, mang lại

nguồn thu lớn trong nghề cá, nguồn nguyên liệu quý cho y học và

được dùng làm đồ mỹ nghệ [15].

Nhu cầu tiêu thụ cao đã thúc đẩy nghề khai thác tôm hùm phát

triển mạnh, do khai thác tôm hùm thương phẩm quá mức, nhiều nước

trên thế giới đã bắt đầu chuyển sang nuôi, trong đó có nuôi lồng.

Dưới sức ép nhu cầu của thị trường, trong khi việc sinh sản

nhân tạo tôm hùm hiện nay chưa được thực hiện theo quy trình kép

kín, nguồn giống phục vụ nuôi thương phẩm phụ thuộc hoàn toàn

vào tự nhiên nên số lượng tôm hùm giống ngày càng bị khai thác

triệt để. Nguy cơ đe dọa, ảnh hưởng đến nguồn lợi tôm hùm cũng

như môi trường sống của chúng và ảnh hưởng đến các mắt xích trong

chuỗi thức ăn trong môi trường biển là điều không thể tránh khỏi, do

đó việc nghiên cứu nhằm sử dụng bền vững nguồn lợi tôm hùm

giống tự nhiên đang là những yêu cầu mang tính cấp thiết từ thực

tiễn.

Ở Việt Nam đã có một số công trình nghiên cứu về tôm hùm

giống tự nhiên, ở Đà Nẵng hiện nay chưa được nghiên cứu nhiều về

tôm hùm giống, trong khi đó nhiều năm qua nghề khai thác tôm hùm

giống đã diễn ra ở vùng biển ven bờ bán đảo Sơn Trà một cách tự

phát, không theo quy hoạch, thiếu bền vững. Cơ quan quản lý đã có

nhiều nổ lực trong việc bảo vệ các hệ sinh thái như rạn san hô nhằm

phát triển du lịch theo định hướng của thành phố, nhưng đối với

nguồn lợi tôm hùm giống thì hiện nay vẫn chưa có những giải pháp

hữu hiệu để quản lý do thiếu các thông tin cụ thể.

2

Xuất phát từ tình hình thực tế và nhằm giải quyết những tồn

tại nêu trên, chúng tôi thực hiện đề tài “Đánh giá hiện trạng nguồn

lợi tôm hùm giống vùng biển ven bờ bán đảo Sơn Trà, thành phố

Đà Nẵng và đề xuất các giải pháp khai thác hợp lý” nhằm cung

cấp cơ sở khoa học và đề xuất các giải pháp quản lý phù hợp, góp

phần bảo vệ và khai thác bền vững nguồn lợi quan trọng này ở vùng

biển ven bờ Đà Nẵng.

2. Mục tiêu đề tài

- Góp phần quản lý bền vững nguồn lợi tôm hùm giống ở vùng

biển ven bờ Việt Nam.

- Cung cấp các tư liệu về hiện trạng tôm hùm giống vùng biển

ven bờ bán đảo Sơn Trà, thành phố Đà Nẵng và đề xuất các giải pháp

khai thác bền vững.

3. Nội dung nghiên cứu

3.1. Điều tra đặc điểm và cơ cấu ngành nghề khai thác

nguồn lợi tôm hùm giống.

3.2. Xác định thành phần loài, khu vực phân bố và mùa vụ

xuất hiện, năng suất và sản lượng khai thác các loài tôm hùm

giống.

3.3. Đánh giá mức độ ảnh hưởng của nghề khai thác tôm

hùm giống đối với các nhóm nguồn lợi thủy sản khác do khai thác

không chủ đích (bycatch).

3.4. Đề xuất các giải pháp khai thác bền vững nguồn lợi tôm

hùm giống.

4. Đối tượng, thời gian và phạm vi nghiên cứu

4.1. Đối tượng nghiên cứu: Tất cả các loài tôm hùm giống,

trong đó tập trung vào 03 loài có giá trị kinh tế cao mà ngư dân khai

3

thác phục vụ nuôi lồng là Tôm Hùm bông (Panulirus ornatus), Tôm

Hùm đá (P. homarus) và Tôm Hùm tre (P. polyphagus)

4.2. Phạm vi và thời gian nghiên cứu: Khu vực vùng biển

ven bờ bán đảo Sơn Trà, thành phố Đà Nẵng. Thời gian thực hiện từ

tháng 8 năm 2012 đến tháng 4 năm 2013.

5. Phương pháp nghiên cứu: Sử dụng các phương pháp sau:

- Nghiên cứu ngoài thực địa.

- Nghiên cứu trong phòng thí nghiệm.

- Xử lý số liệu trên Excel 2007 và số hóa bản đồ.

6. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn

- Kết quả đề tài góp phần làm sáng tỏ ảnh hưởng của việc khai

thác lên nguồn lợi tôm hùm ngoài tự nhiên, bổ sung dữ liệu khoa học

về nghiên cứu tôm hùm giống tự nhiên vẫn chưa được nghiên cứu

nhiều ở Việt Nam.

- Làm cơ sở vững chắc để các cơ quan quản lý địa phương

định hướng quy hoạch, bảo tồn và khai thác bền vững nguồn lợi tôm

hùm giống, góp phần duy trì và phát triển nghề nuôi tôm hùm lồng ở

Việt Nam.

7. Cấu trúc của luận văn

Luận văn gồm các phần sau:

- Mở đầu

- Chương 1: Tổng quan tài liệu

- Chương 2: Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

- Chương 3: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

- Kết luận và kiến nghị

- Tài liệu tham khảo.

4

CHƯƠNG 1

TỔNG QUAN TÀI LIỆU

1.1. SƠ LƯỢC CÁC GIAI ĐOẠN PHÁT TRIỂN CỦA TÔM

HÙM

Tôm hùm trải qua nhiều giai đoạn khác nhau trong đời sống,

mỗi giai đoạn sống của chúng gắn liền với điều kiện sinh thái nhất

định và tạo nên một quần thể riêng biệt. Tôm hùm trải qua các giai

đoạn chính sau [14]:Giai đoạn ấu trùng phyllosoma, giai đoạn hậu ấu

trùng puerulus, giai đoạn tôm con và giai đoạn trưởng thành.

1.2. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU TÔM HÙM TRÊN THẾ GIỚI

1.2.1. Thành phần loài và sinh thái phân bố tôm hùm trên

thế giới

Tôm hùm thuộc nhóm Giáp xác mười chân (Decapoda), đến

nay đã phát hiện được 163 loài thuộc 4 họ, chúng phân bố ở vùng

biển từ ôn đới đến nhiệt đới của hơn 90 nước trên thế giới [22].

Trong đó họ Scyllaridae có 74 loài, họ Palinuridae có 49 loài, họ

Nephropidae có 38 loài và họ Xynaxidae có 02 loài. Được đánh giá

hơn cả và nghiên cứu nhiều nhất là họ Palinuridae.

1.2.2. Sản lượng khai thác thương phẩm tôm hùm trên thế

giới

Từ năm 1989 đến năm 2006, sản lượng khai thác tôm hùm Mỹ

luôn cao nhất, riêng năm 2006 chiếm đến 63% tổng sản lượng khai

thác trên toàn cầu. Năm 1982 đạt 40.000 tấn, sang năm 2006 sản

lượng lên đến 90.000 tấn (tăng hơn 2 lần). Tuy nhiên những năm gần

đây sản lượng khai thác Tôm Hùm gai và Tôm Hùm đá có xu hướng

giảm nhẹ [15], [30], [31].

5

1.2.3. Nghiên cứu nguồn giống và nuôi trồng trên thế giới

Hiện nay trên thế giới đã nghiên cứu sản xuất thành công

giống tôm hùm Mỹ, con giống đã đáp ứng được nhu cầu nuôi thương

phẩm loài tôm hùm này. Tuy nhiên, sản lượng nuôi thương phẩm còn

chiếm tỷ lệ thấp hơn so với sản lượng khai thác ngoài tự nhiên [7].

Đối với các loài thuộc họ tôm hùm gai, khó khăn nhất cho

nghề nuôi thương phẩm trên thế giới là nguồn giống còn phụ thuộc

hoàn toàn vào tự nhiên do chưa sản xuất giống thành công theo quy

trình khép kín.

1.2.4. Đánh giá thực trạng và quản lý nguồn lợi tôm hùm

Đến nay, có nhiều nhà khoa học và quản lý thủy sản trên thế

giới đã công bố những công trình nghiên cứu về bảo tồn và quản lý

nguồn lợi này. Thu thập và tổng hợp các tài liệu này, có thể thấy xu

hướng nghiên cứu chung bao gồm các lĩnh vực:

- Đánh giá thực trạng nguồn lợi tôm hùm.

- Các biện pháp quản lý khai thác.

+ Kiểm soát và nghiên cứu ngư cụ khai thác;

+ Cấm khai thác vào mùa sinh sản;

+ Thiết lập các vùng cư trú.

- Nghiên cứu sự bổ sung nguồn lợi tôm hùm hàng năm.

1.3 TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU TÔM HÙM TẠI VIỆT NAM

1.3.1. Thành phần loài và sinh thái phân bố của tôm hùm

a. Ở Việt Nam

Ở Việt Nam có 17 loài, trong đó họ Palinuridae có 07 loài

thuộc giống Panulirus và 01 loài thuộc giống Linuparus; họ

Synaxidae có 01 loài thuộc giống Palinurellus; họ Scyllaridae có 01

loài thuộc giống Scyllarides, 02 loài thuộc giống Ibacus, 01 loài

6

thuộc giống Parribacus, 03 loài thuộc giống Scyllarus và 01 loài

thuộc giống Thenus.

b. Đặc điểm sinh cư và phân bố khu vực Bán đảo Sơn Trà

- Vùng san hô chết: Vùng này có độ sâu từ 3 - 8m, tương đối

bằng phẳng, chủ yếu là nền san hô chết hoặc độ phủ san hô sống rất

thấp khoảng 3-5%, trên bề mặt thường được phủ rong, rêu. Dạng này

ở khu vực bán đảo Sơn Trà thường tập trung ở phía Tây.

- Vùng rạn đá: Thường gặp ở những vùng có núi đá ven biển,

rạn đá thường kéo dài từ bờ ra đến độ sâu 7 - 10m, trên nền đá

thường có hang hốc tự nhiên hoặc do các khối đá nhỏ tạo thành. Nền

đáy dạng này vẫn có một số ít tập đoàn san hô sống rải rác, độ phủ

không đáng kể. Ngoài ra, còn có rong rêu phủ trên nền đá. Dạng này

khu vực Bán đảo Sơn Trà thường tập trung ở phía Nam.

- Vùng rạn đá dốc: Nền đáy là những khối đá lớn lô nhô, tạo

thành các hang hốc lớn, nền đáy hẹp có độ dốc lớn, độ sâu thay đổi

đột ngột. Đây là vùng ngư dân thường lặn bắt tôm hùm thương

phẩm. Dạng này thường tập trung ở khu vực phía Bắc bán đảo Sơn

Trà.

- Vùng đáy cát: Nền đáy hoàn toàn là cát, tập trung ở vùng có

bãi biển trải dài và bờ biển có địa hình bằng phẳng. Có 2 dạng nền

đáy cát: Dạng nền cát hoàn toàn trải dài từ bờ ra đến độ sâu (10-

15)m; dạng nền đáy cát trải dài từ độ sâu (3-4)m đến độ sâu (10-

15)m; phía trong bờ là rạn đá. Đây là vùng thích hợp để đặt bẫy tôm

hùm giống và đánh bắt bằng nghề mành. Dạng này tập trung ở khu

vực Bãi Ngang, Bãi Bụt, Bãi Bắc bán đảo Sơn Trà.

- Vùng đáy bùn cát, cát bùn: Đây là dạng nền đáy tập trung ở

vùng cửa sông, cửa đầm, vũng vịnh và vùng ven bờ từ độ sâu 15-

20m. Nền đáy thường bằng phẳng, độ dốc không lớn, thích hợp cho

7

việc đánh bắt tôm hùm giống bằng mành đèn. Dạng này tập trung ở

Khu vực Bãi Ngang bán đảo Sơn Trà.

1.3.2. Sản lượng khai thác thương phẩm tại Việt Nam

Trước năm 1975, khai thác tôm hùm mang tính nhỏ, lẻ không

mang tính thương mại. Giai đoạn 1975-1980, hình thức khai thác

tôm hùm rất thô sơ, đơn giản, chủ yếu là lặn sử dụng chĩa và móc để

bắt tôm, sản lượng thấp chỉ đáp ứng nhu cầu tiêu thụ nội địa. Từ năm

1980, ngư cụ khai thác và phương pháp khai thác đã có cải tiến

nhanh, sản lượng tăng đột biến từ vài chục tấn lên đến 500 - 700

tấn/năm [26]. Đến những năm 1990 sản lượng sụt giảm rõ rệt chỉ còn

180 tấn/năm, theo đánh giá của nhiều chuyên gia nguyên nhân xảy ra

tình trạng nêu trên là do khai thác quá mức, không quan tâm đến vấn

đề bảo vệ, làm cạn kiệt nguồn lợi tôm hùm quý giá này [7].

1.3.3. Nghiên cứu nguồn giống và nuôi trồng

Số lượng con giống tôm hùm khai thác ở Việt Nam ước đạt

500.000 con vào năm 1999 và tăng lên đến 3.500.000 con vào năm

2003. Tuy nhiên mức khai thác này di trì không được lâu, mùa vụ

khai thác 2005-2006 số lượng con giống giảm xuống còn 2.412.075

con, 2006 - 2007 còn 2.327.290 con, 2007 -2008 tăng trở lại nhưng

cũng chỉ đạt mức 3.009.967 con giống/năm [18], [27].

1.3.4. Tình hình nghiên cứu và quản lý nguồn lợi tôm hùm

Điểm mốc khởi đầu về nghiên cứu tôm hùm ở Việt Nam được

đánh dấu bằng chuyến khảo sát của Serene và các cộng tác viên vào

năm 1937 ở vùng biển Nam Trung bộ, đã xác định có ba loài tôm

hùm gai thuộc giống Panulirus là P. homarus, P. longipes và P.

penicillatus.

Từ năm 1960 đến năm 1961, trong những chuyến điều tra ở

vịnh Bắc bộ, Gurianova đã công bố một tài liệu nghiên cứu về sinh

8

vật đáy, có đề cập đến tôm hùm (P. ornatus và P. sp) nhưng rất ít ỏi

[1].

Năm 2010 Viện Nghiên cứu nuôi trồng thủy sản III đã khảo

sát tại vùng biển Xuân Đài (Thị xã Sông Cầu, Phú Yên) và An Chấn

(huyện Tuy An) do Tiến Sỹ Thái Ngọc Chiến làm Chủ nhiệm, đề tài

đã xây dựng mô hình bảo vệ nguồn lợi tôm hùm giống tại vùng Ngán

Lưới Đăng thuộc khu vực hòn Chùa, xã An Chấn rộng 05 ha nước

[2].

Tại Đà Nẵng theo kết quả nghiên cứu của đề tài “Điều tra,

nghiên cứu rạn san hô và các hệ sinh liên quan vùng biển từ Hòn

Chảo nam Hải Vân và bán đảo Sơn Trà”, vùng biển Đà Nẵng có

104,6 ha rạn san hô; 26,2 ha các thảm rong biển và 10 ha thảm cỏ

biển. Nguồn lợi khai thác trực tiếp trên rạn bao gồm các loại cá và hải

sản khác, trong đó có Tôm hùm Panulirus spp và chủ yếu tập trung ở

khu vực phía Bắc và Nam bán đảo Sơn Trà. Nghề khai thác Tôm hùm

con diễn ra khá phổ biến trên các rạn san hô. Tuy nhiên, một thực tế là

diện tích san hô trong toàn vùng không lớn nhưng áp lực khai thác

sinh vật nguồn lợi biển ngày càng gia tăng và chưa được các cơ quan

chức năng kiểm sóat chặt chẽ. Chính tình trạng khai thác quá mức trên

các rạn san hô và thảm cỏ biển là nguyên nhân làm biến mất một số

loài đặc sản (Nguyễn Văn Long, 2006) [10].

Nhìn chung các nghiên cứu trên đều đưa ra những dẫn liệu cho

thấy rằng số lượng Tôm hùm giống khai thác hàng năm có sự biến

động lớn, có thể bị ảnh hưởng bởi việc khai thác quá mức, trong khi

đó việc đưa ra các giải pháp hữu hiệu bảo vệ nguồn lợi tôm hùm

giống chỉ mới bắt đầu thực hiện trong những năm gần đây. Do đó

việc tiếp tục nghiên cứu hiện trạng tôm hùm giống và đề xuất các

9

biện pháp khai thác hợp lý nguồn lợi quý giá này đòi hỏi các nhà

khoa học cần phải tiếp tục nghiên cứu.

1.4. ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN VÀ KHÍ TƯỢNG THỦY VĂN

VÙNG NGHIÊN CỨU

1.4.1. Vị trí địa lý

1.4.2. Đặc điểm khí tượng thủy văn và môi trường

a. Khí tượng, thủy văn

b. Các yếu tố môi trường biển

- Nhiệt độ nước biển

Theo kết quả phân tích mẫu nước của 04 trạm quan trắc ven

bờ quanh Bán đảo Sơn trà năm 2011 cho thấy, nhiệt độ tầng giữa khu

vực nghiên cứu dao động từ 25,2 đến 28,3⁰C, trong đó nhiệt độ trung

bình khu vực Tây bán đảo Sơn Trà thấp hơn khu vực Nam bán đảo

Sơn Trà, tương ứng là 25,57⁰C và 25,87⁰C.

- Độ mặn

Theo kết quả phân tích mẫu nước của 04 trạm quan trắc ven

bờ quanh Bán đảo Sơn Trà năm 2011 cho thấy, độ mặn tầng giữa

khu vực nghiên cứu dao động từ 1,3%o đến 21,6%o , trong đó độ

mặn trung bình khu vực Tây bán đảo Sơn Trà thấp hơn khu vực Nam

bán đảo Sơn Trà, tương ứng là 11,2 %o và 12,28%o

c. Chế độ động lực

Vào mùa gió Đông Bắc: tồn tại 2 xoáy nhỏ nằm ở khu vực

phía bắc và giữa vịnh và 2 vùng xoáy này có chiều ngược nhau, vào

mùa gió tây nam: tồn tại 1 xoáy nghịch giữa vịnh, dòng sát bờ cửa

sông Hàn có hướng đi từ đông sang tây với tốc độ trung bình 10 – 20

cm/s.

Nhìn chung các yếu tố về môi trường đều thích hợp cho quá

trình sinh trưởng và phát triển của tôm hùm.

10

CHƯƠNG 2

ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU

2.1.1 Đối tượng nghiên cứu: Tất cả các loài tôm hùm giống,

trong đó tập trung vào 03 loài có giá trị kinh tế cao mà ngư dân khai

thác phục vụ nuôi lồng là Tôm Hùm bông (P. ornatus) và Tôm Hùm

đá (P. homarus) và Tôm Hùm tre (P. polyphagus)

2.1.2. Phạm vi và thời gian nghiên cứu: Khu vực vùng biển

ven bờ bán đảo Sơn Trà, thành phố Đà Nẵng (Hình 2.1). Thời gian

thực hiện từ tháng 8 năm 2012 đến tháng 4 năm 2013.

2.2. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.2.1. Phương pháp nghiên cứu ngoài thực địa

a. Phương pháp điều tra đặc điểm và cơ cấu ngành nghề

khai thác nguồn lợi tôm hùm giống

Đề tài tiến hành 5 cuộc tham vấn tại các khu phố

b. Phương pháp xác định thành phần loài của các loài tôm

hùm giống khai thác

Thu tại các bến cá tập trung vào các buổi sáng sớm. Mẫu vật

các loài tôm hùm thu thập được cố định trong cồn 95% để đem về

phân tích trong phòng thí nghiệm. Việc phân tích và xác định thành

phần loài tôm hùm giống khai thác do các chuyên gia Viện Hải

dương học thực hiện.

c. Phương pháp xác định khu vực phân bố và mùa vụ xuất

hiện của các loài tôm hùm giống

Việc xác định khu vực phân bố và mùa vụ xuất hiện của tôm

hùm giống thực hiện trên 14 tuyến mặt rộng theo hướng từ bờ ra đến

biên ngoài cùng tại những khu vực có phương tiện thuyền khai thác ở

11

vùng ven bờ bán đảo Sơn Trà. Ngoài ra, đề tài kết hợp với các thông

tin tham vấn từ ngư dân địa phương.

d. Phương pháp đánh giá năng suất và sản lượng khai thác

của các loài tôm hùm giống

Được thực hiện thông qua nhật ký ghi chép hoạt động đánh bắt

hàng ngày từ các loại nghề khác nhau trong suốt vụ khai thác tôm

hùm giống từ tháng 10 năm 2012 đến tháng 3 năm 2013.

e. Phương pháp đánh giá mức độ ảnh hưởng của nghề khai

thác tôm hùm giống đối với các nhóm nguồn lợi thủy sản khác do

khai thác không chủ đích (bycatch).

Thông qua tham vấn ngư dân khai thác và khảo sát trực tiếp

trên phương tiện đối với nghề mành và bẫy vì đây là 2 loại nghề khai

thác có thành phần nguồn lợi đa dạng nhất.

f. Phương pháp xác định các yếu tố sinh thái

- Xác định các yếu tố môi trường: Sử dụng số liệu của 04 trạm

quan trắc môi trường biển nơi có tôm hùm phân bố

- Xác định nền đáy: Bằng phương pháp lặn trực tiếp để xác

định chất đáy và đo độ sâu bằng máy đo sâu Hongex.

2.2.2. Phương pháp nghiên cứu trong phòng thí nghiệm

a. Phân tích mẫu thành phần loài

Việc định loại tôm hùm giống được dựa theo tài liệu phân loại

của Phillips & CTV (1980) [25]. Tên thường gọi tiếng việt của tôm

hùm được dựa theo Nguyễn Văn Chung và Phạm Thị Dự (1995) [3].

b. Phương pháp xây dựng sơ đồ phân bố

Việc xây dựng sơ đồ phân bố được thực hiện cho từng loài

riêng biệt trên phần mềm MapInfo Professional 10.0.

c. Phương pháp xử lý và phân tích số liệu

12

- Số liệu thu được từ phiếu điều tra sẽ được nhập vào máy tính

và phân tích trên bảng tính Microsoft Excel 2007.

- Chỉnh sửa hình ảnh sử dụng bằng phần mềm Photoshop.

- Phương pháp xác định năng suất và sản lượng khai thác: Sau

khi nhập số liệu từ sổ nhật ký vào phần mềm excel, sẻ tiến hành tính

năng suất và sản lượng.

13

CHƯƠNG 3

KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN

3.1. ĐẶC ĐIỂM VÀ CƠ CẤU NGÀNH NGHỀ KHAI THÁC

NGUỒN LỢI TÔM HÙM GIỐNG

3.1.1. Cơ cấu các loại nghề khai thác

Tại thành phố Đà Nẵng ngư dân khai thác tôm hùm giống

quanh bán đảo Sơn Trà, tập trung chủ yếu ở 4 phường là Thuận

Phước quận Hải Châu, Thọ Quang, Mân Thái và Nại Hiên Đông

thuộc quận Sơn Trà, trong đó tập trung nhất ở Thọ Quang và Mân

Thái. Có 4 loại nghề chính khai thác tôm hùm giống là bẫy, mành, te

ruốc và lặn. Mỗi nghề có đặc điểm cấu tạo, cách khai thác và ưu

nhược điểm khác nhau. Nghề bẫy và lặn ngư cụ đơn giản, thường

khai thác sát bờ, kích cỡ tôm hùm khai thác lớn hơn (cỡ tôm hồng

đến tôm đen và tôm ngón) nhưng tác động đến nền đáy, còn nghề

mành và te ruốc phương pháp khai thác phức tạp hơn, chi phí cao

hơn, thường khai thác khu vực phía ngoài vùng ven bờ, kích cỡ tôm

hùm khai thác nhỏ hơn (từ tôm trắng đến tôm hồng). Nghề bẫy,

mành và te ruốc khai thác trong vụ chính từ tháng 10 đến tháng 3

năm sau, còn nghề lặn thường khai thác trong mùa phụ từ tháng 4

đến tháng 9.

3.2. THÀNH PHẦN LOÀI, KHU VỰC PHÂN BỐ, MÙA VỤ

XUẤT HIỆN, NĂNG SUẤT VÀ SẢN LƯỢNG CÁC LOÀI TÔM

HÙM GIỐNG

3.2.1. Thành phần loài

Kết quả tham vấn cộng đồng ghi nhận có đến 10 loại tôm

hùm giống (theo tên gọi tại địa phương) được khai thác trong vùng

biển ven bờ Đà Nẵng, trong đó phổ biến nhất là Tôm Hùm bông,

14

Tôm Hùm sao, Tôm Hùm xanh, Tôm Xanh chân ngắn, Tôm Hùm

tre, Tôm Tề thiên. Ngoài ra, còn bắt gặp Tôm Hùm sắt, Tôm Đỏ,

Tôm Ma, Tôm Xanh chân dài.

Tuy nhiên, kết quả phân tích các mẫu tôm thu được từ các

loại nghề khai thác xác định được 5 loài thuộc giống Panulirus và

phân loại như sau:

Tôm Hùm bông

Panulirus ornatus

P. homarus

Tôm Hùm xanh chân ngắn

Tôm Hùm tre

P. polyphagus

P. longipes

Tôm Hùm đỏ

Tôm Hùm xanh chân dài

P. stimpsoni

Kết quả này cho thấy rằng, trong thực tế cùng một loài tôm

nhưng có thể có nhiều tên gọi địa phương khác nhau và điều này đôi

khi tạo nên sự nhầm lẫn trong việc đánh giá. So với kết quả của

Nguyễn Văn Chung và Phạm Thị Dự (1995) [3] công bố trong vùng

biển Việt Nam có 7 loài thuộc giống Panulirus thì số loài tôm hùm

ghi nhận trong vùng biển ven bờ Đà Nẵng thấp hơn.

3.2.2. Đặc điểm sinh thái phân bố

Qua tham vấn cho thấy quanh bán đảo Sơn Trà các loài tôm

hùm giống thường xuất hiện ở Nam bán đảo Sơn Trà gồm: Bãi

Ngang, Hục Lỡ, Bãi Nồm, Bãi Xếp, Bãi Rạng, Bãi U, Mũi Súng,

Hòn Sụp, Mũi Nghê và phía Bắc bán đảo Sơn Trà gồm: Bãi Bắc,

Mũi Trọc, bãi tắm Liên Xô. Phạm vi tập trung thường cách bờ từ 5-

7m (ở khu vực bắt đầu có rạn san hô) ra xa đến khoảng 500m ở độ

sâu 7 - 10m. Một số khu vực như Bãi Ngang thường cách bờ 100m

và có thể ra đến hơn 01km ở độ sâu < 6,5m. Nhìn chung, khu vực tập

trung nhiều nhất là Bãi Ngang, Hục Lỡ, Tây Mũi Nghê, Hòn Sụp,

Bãi Nam, Bãi Bắc.

15

Kết quả khảo sát thực tế theo các tuyến mặt cắt tại các khu

vực khai thác chỉ ghi nhận được 4 loài gồm Tôm Hùm bông (Tôm

Bông), Tôm Hùm xanh chân ngắn (Tôm Xanh), Tôm Hùm tre (Tôm

Tre, Tôm Tề thiên), Tôm Hùm đỏ (Tôm Sắt) và chúng tôi đã xây

dựng sơ đồ phân bố các loài này.

Hình 3.11. Sơ đồ phân bố các loài tôm hùm giống ở bán đảo Sơn Trà

Riêng loài Tôm Hùm Xanh chân dài (Tôm Ma) hầu như

không xuất hiện ở tất cả các điểm theo các tuyến mặt cắt khảo sát.

Tuy nhiên, trong quá trình tham vấn và thu mẫu, chúng tôi đã thu

được mẫu loài tôm này từ ghe khai thác của ngư dân tại bến. Theo

thông tin từ ngư dân thì họ thường khai thác được con giống của loài

này ở khu vực Bãi Ngang phía Nam bán đảo Sơn Trà, tuy nhiên rất

hiếm gặp. Vì vậy, chúng tôi không có tư liệu để xây dựng sơ đồ phân

bố loài này.

3.2.3. Đặc trưng sinh thái khu vực phân bố

a. Đặt trưng nền đáy, chất đáy

16

- Dạng nền đáy: san hô, san hô và cát, cát bùn.

- Độ sâu: ở dạng nền đáy san hô (3,5 - 9,5)m, ở dạng nền đáy

san hô và cát (2,2 – 10)m và cát bùn (4,5 - 6,5)m.

b. Đặc điểm các yếu tố môi trường

Tôm hùm giống phân bố trên các nền đáy dạng san hô, san

hô + cát và san hô bùn ở độ sâu từ 2,2m đến 10m, ngoài ra còn phân

bố các vùng có rạn đá, các bãi rạn ven bờ, các bãi cát ven bờ và có

các yếu tố môi trường đặt trưng để tôm hùm giống phân bố với nhiệt

độ trung bình 25,27⁰C, pH trung bình 7,94%, độ muối trung bình

16,28%o.

c. Mối quan hệ các yếu tố sinh thái

Bảng 3.6. Mối quan hệ giữa các loài tôm hùm với các yếu tố sinh thái

Độ

dẫn

Độ

TT Khu vực Thành phần loài sâu

(m)

Nhiệt

độ

Chất

đáy

Độ muối

DO

(%o)

(mg/l)

điện

(s/m)

(⁰C)

Tây bán

đảo Sơn Tôm bông, Tôm 3,5-

24,95± 12,98±

4,78± 2,31±

0,17 0,36

1

Cát bùn

San hô,

trà

xanh, Tôm tre,

9,5

0,58

0,86

(n=4)

Nam

Tôm bông, Tôm

xanh, Tôm tre,

Bán đảo

Sơn Trà

(n=12)

2,2 - san hô – 25,39± 18,17±

4,98± 2,86±

0,3 0,85

2

9,5 cát, Cát 1,19

bùn

3,0

Tôm sắt, Tôm ma

Từ Bảng 3.6 ta thấy ở khu vực Nam bán đảo Sơn Trà có 02

loài Tôm sắt và Tôm ma phân bố trong khi khu vực Tây bán đảo Sơn

Trà không có 02 loài này. Các yếu tố về độ sâu, chất đáy và các yếu

tố môi trường như: Nhiệt độ, độ muối, nồng độ ô xy hòa tan và độ

17

dẫn điện ở khu vực Nam bán đảo Sơn Trà cao hơn so với Tây bán

đảo Sơn Trà, đặc biệt là độ muối Nam bán đảo Sơn Trà cao hơn Tây

bán đảo Sơn Trà đến 5,19%o, nền đáy đa dạng hơn và nhiệt độ, hàm

lượng ô xy hòa tan cũng cao hơn, đây có thể là điều kiện cần thiết để

các loài tôm hùm giống phân bố, tạo sự đa dạng về thành phần loài.

3.2.4. Mùa vụ xuất hiện

Kết quả tham vấn và thực tế qua điều tra từ việc ghi sổ nhật ký

cho thấy nghề khai thác tôm hùm giống gần như hoạt động quanh

năm, trong đó tập trung nhất là từ tháng 10 tới tháng 3 năm sau và

điều này đồng nghĩa với việc tôm hùm giống xuất hiện quanh năm

nhưng mật độ cao nhất tập trung vào tháng 10 đến tháng 3 năm sau.

Kết quả thực tế cũng cho thấy Tôm Hùm xanh chân ngắn (Tôm

Xanh) thường xuất hiện sớm hơn, khoảng từ cuối tháng 10 đầu tháng

11 hàng năm, sau đó Tôm Hùm bông (Tôm Sao) mới xuất hiện và

kèm theo việc xuất hiện từng đợt với số lượng lớn của loài Tôm Hùm

tre (Tôm Tre). Đối với loài Tôm Hùm đỏ (Tôm Sắt) và Tôm Hùm

xanh chân dài (Tôm Ma) thường xuất hiện ít nhưng rãi rác trong cả

vụ. Theo ngư dân, năm nào có bão, sóng lớn thì tôm hùm giống

thường xuất hiện với mật độ lớn hơn và kéo dài hơn.

3.2.5. Mùa vụ khai thác

Mùa vụ chính khai thác tôm hùm giống của các nghề tại Đà

Nẵng kéo dài 6 tháng, từ tháng 10 đến tháng 3 năm sau.

3.2.6. Năng suất và sản lượng khai thác

Để xác định mức độ ảnh hưởng của từng nghề lên từng loài

tôm hùm giống, chúng tôi xác định năng suất và sản lượng khai thác

theo tháng của từng nghề, kết quả đánh giá năng suất và sản lượng

tôm hùm giống từ sổ ghi chép nhật ký khai thác thể hiện như sau:

a. Năng suất

18

Nghề mành năng suất khai thác cao nhất trong các nghề, trung

bình đạt 16,28 con/phương tiện/ngày và tháng có năng suất đánh bắt

cao nhất là tháng 12 (19 con/phương tiện/ngày). Tiếp đến là nghề

bẫy có năng suất trung bình 13,87 con/phương tiện/ngày và có năng

suất cao nhất trong tháng 01/2013 (16,76 con/phương tiện/ngày).

Nghề có năng suất khai thác thấp nhất là nghề te ruốc, trung bình đạt

2,17 con/phương tiện/ngày. Có sự khác nhau đáng kể về năng suất

khai thác của các loài tôm hùm giống giữa các loại nghề, trong đó

nghề bẫy và nghề te ruốc có sự ưu thế của Tôm Hùm xanh nhưng

nghề mành lại ưu thế bởi Tôm Hùm tre.

b. Sản lượng

Tổng sản lượng khai thác các loại tôm hùm giống ở vùng biển

ven bờ Đà Nẵng trong mùa vụ 2012 - 2013 ước đạt 331.522 con,

trong đó các tháng có sản lượng cao nhất là tháng 01 và kéo sang

tháng 2. Nghề bẫy cho sản lượng cao nhất, tiếp đến là nghề mành,

đạt sản lượng cao nhất vào tháng 12, thấp nhất là nghề te ruốc, đạt

sản lượng cao nhất vào tháng 11. Trong số các loại tôm hùm khai

thác, Tôm Hùm xanh chiếm sản lượng cao nhất, tiếp đến là Tôm

Hùm bông và thấp nhất là Tôm Hùm tre. Có sự biến động sản lượng

khai thác theo mùa, trong đó Tôm Hùm bông và Tôm Hùm xanh có

sản lượng cao nhất là vào tháng 1, trong khi đó Tôm Hùm tre tập

trung ở tháng 12.

3.3. ĐÁNH GIÁ MỨC ĐỘ ẢNH HƯỞNG CỦA NGHỀ KHAI

THÁC TÔM HÙM GIỐNG ĐỐI VỚI NHÓM NGUỒN LỢI

THỦY SẢN KHÁC DO KHAI THÁC KHÔNG CHỦ ĐÍCH

(BYCATCH)

Nghề mành và bẫy là những nghề có năng suất khai thác tôm

hùm cao nhưng tỷ lệ nguồn lợi thủy sản khai không chủ đích kèm