Tóm tắt Luận văn Đặc điểm tiểu thuyết Nguyễn Đình Chính nhìn từ lý thuyết phân tâm học
1
MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Phân tâm học (psychoanalyse) do Sigmund Freud (1856 - 1939)
sáng lập. Ông được biết đến như một nhà tâm lí học đầu tiên phân
tích sự hiện hữu, sự can thiệp của vô thức vào đời sống của con
người một cách hệ thống nhất. Học thuyết Freud ảnh hưởng lớn đến
triết học, tâm lý học, xã hội học, y học…và đặc biệt là văn học, một
lĩnh vực khoa học nhân văn.
Ở Việt Nam, qua những bước thăng trầm, phân tâm học Freud để
lại dấu ấn đậm nhạt trong nhiều giai đoạn văn học, ở cả hai lĩnh vực
sáng tác lẫn phê bình. Sau 1986, trong xu thế hội nhập toàn cầu, với
việc tiếp nhận những lí thuyết mới, không thể phủ nhận vai trò của
phân tâm học trong đời sống văn học. Ở lĩnh vực sáng tác, đặc biệt
thể loại tiểu thuyết, dấu ấn phân tâm học đậm nét ở nhiều tác phẩm
của Nguyễn Bình Phương, Hồ Anh Thái, Y Ban, Tạ Duy
Anh,…trong đó Nguyễn Đình Chính là một hiện tượng tiêu biểu.
Tiểu thuyết của Nguyễn Đình Chính không nhiều, nhưng với hai
tác phẩm Ngày hoàng đạo và Online…ba lô nhà văn đã thật sự khẳng
định phong cách, đặc biệt nếu soi chiếu từ phân tâm học. Dấu ấn
phân tâm học không ngẫu nhiên trong thế giới nghệ thuật tiểu thuyết
Nguyễn Đình Chính mà nhà văn có ý thức vận dụng lí thuyết Freud
để khắc họa cũng như giải mã con người hiện đại.
Chọn đề tài Đặc điểm tiểu thuyết Nguyễn Đình Chính nhìn từ lý
thuyết phân tâm học,luận văn nhằm mục đích khẳng định những
đóng góp mới mẻ trong tư duy nghệ thuật cũng như phong cách nhà
văn. Qua đó khẳng định giá trị nhân văn và những đóng góp đáng ghi
2
nhận của tiểu thuyết Nguyễn Đình Chính vào tiến trình cách tân tiểu
thuyết Việt Nam đương đại.
Mặc khác, trong sự đổi mới tư duy tiểu thuyết, Nguyễn Đình
Chính là nhà văn gây những luồng tiếp nhận khác nhau. Dùng lý
thuyết phân tâm học để soi sáng thế giới nghệ thuật tiểu thuyết
Nguyễn Đình Chính là hướng đi có nhiều ưu thế. Từ đó có thể lí giải
vì sao cùng một hiện tượng văn học nhưng cách đánh giá lại không
thuần nhất ở từng thời điểm lịch sử.
2. Lịch sử vấn đề
2.1. Những công trình, bài báo liên quan gián tiếp đến đề tài
Qua các công trình Hồ Xuân Hương - hoài niệm phồn thực, Bút
pháp của ham muốn, Phân tâm học và phê bình văn học ở Việt Nam,
Đi tìm ẩn ngữ trong thơ Hoàng Cầm…Đỗ Lai Thúy đã làm rõ, cụ thể
hóa lí thuyết về vô thức tập thể, lý giải mặc cảm tính dục ấu thơ, mặc
cảm hoạn...
Phạm Văn Sĩ với công trình Về tư tưởng và văn học phương Tây
hiện đại đã lược khảo và giới thiệu những trào lưu triết học có thể
ứng dụng vào nghiên cứu văn học, trong đó có phân tâm học. Phạm
Văn Sĩ còn khái lược sự ảnh hưởng của phân tâm học Freud trong
một bộ phận văn học miền Nam trước 1975.
Học thuyết S. Freud và sự thể hiện của nó trong văn học Việt
Nam của Trần Thanh Hà nghiên cứu về sự biểu hiện của phân tâm
học trong văn học Việt Nam chủ yếu ở mảng sáng tác. Trong hai bài
báo Từ cái nhìn tham chiếu phân tâm học qua truyện ngắn Việt Nam
hiện đại và Hướng tiếp cận phân tâm học trong truyện ngắn Việt
Nam sau 1975, Hồ Thế Hà đã điểm qua những thành tựu của phân
tâm học qua một số tác phẩm của các tác giả tiêu biểu, từ đó khẳng
định vai trò của phân tâm học trong việc khám phá tâm sinh lý con
3
người, mở ra một hướng đi mới cho văn học nghệ thuật, và quan
trọng hơn là tạo ra tính hiện đại cho truyện ngắn Việt Nam 1975 -
2005.
2.2. Những công trình, bài báo liên quan trực tiếp đến đề tài
Về tiểu thuyết Ngày hoàng đạo
In ở phần sau cuốn Ngày hoàng đạo, tập 2, Nxb Văn học, 2006
có một số bài viết chính tác giả đã sưu tầm “coi như là những Lời bạt
thay cho lời cảm ơn”.
Trong bài Thay cho lời tựa, Đặng Tiến, bên cạnh việc thừa nhận
Ngày hoàng đạo là một thành tựu của văn chương huyền ảo, còn
khẳng định sự thành công của Nguyễn Đình Chính trong việc đưa
tính dục vào tiểu thuyết: “Nhìn chung, trong đề tài tính dục, ngòi bút
Nguyễn Đình Chính có nghịch ngợm nhưng lành mạnh”. Và ông kết
luận, Ngày hoàng đạo “làm mới những giá trị không mới”.
Nhà văn Hòa Vang với Chính Mía ở Đêm thánh nhân cảm nhận:
“Tôi có cảm giác Đêm thánh nhân như một lưỡi ben khổng lồ của
một cái tàu nạo vét bùn sục đến tận vỉa đấy, khuấy tung cả lòng sông
cuộc đời lên”. Trong 240 phút mạo hiểm cùng Nguyễn Đình Chính,
cách cảm nhận, phê bình của Văn Cầm Hải thiên về tính chất ngợi ca,
nhưng ít nhiều cho thấy tác giả bài báo đã thực sự nhìn rõ ảnh hưởng
phân tâm học trong ngòi bút Nguyễn Đình Chính.
Những bài viết như Trò chuyện với Đêm thánh nhân của Hoàng
Hữu Các, Đêm thánh nhân, cõi nào giữa trần gian của H.Q.T hay
Những không gian xúc cảm của tiểu thuyết của nhà thơ Thanh Thảo
đã phần nào cho người đọc thấy được những cảm nhận, những suy
nghĩ của các tác giả theo hướng phân tâm học. P.Đ trong Mấy cảm
nghĩ khi đọc Đêm thánh nhân đã nhận định: “Chính cố ý nói lên cái
sự thật nó vốn là như thế, vốn nó là sự thật…”.Tác giả bài báo đồng
4
tình với Nguyễn Đình Chính trong việc “cố ý đưa vấn đề tình dục
vốn là bình thường của đời sống con người như đói ăn, khát uống
thành những nhu cầu thiết yếu mà xưa nay người ta cố tình che đậy”.
Về tiểu thuyết Online…ba lô
Thi Anh có bài Tiểu thuyết Hậu hiện đại viết theo phong cách
văng mạng đã nêu những cảm nhận về tiểu thuyết Online…ba lô.
Theo đó, Online…ba lô là một thử nghiệm của Nguyễn Đình Chính
về lối viết hậu hiện đại. “Khuôn khổ cũ đã chật”, Nguyễn Đình Chính
đi tìm cho mình một lối viết mới. Khôi Nguyên trong bài Khuôn mẫu
cũ về tình yêu đã chật nhận định đây là cuốn tiểu thuyết đang cố gắng
dò tìm những đại giá trị mới. Với sự xuất hiện khá dầy đặc những
đoạn diễn biến tâm lý hướng đến sex nhưng “đọc không có cảm giác
dung tục, mà ngược lại, khiến người ta cảm thấy bị nhìn soi mói vào
gan ruột”.
Nhìn chung, những công trình, bài báo viết về tiểu thuyết
Nguyễn Đình Chính còn ở dạng riêng lẻ. Cũng chưa có công trình
nào nghiên cứu một cách hệ thống tiểu thuyết Nguyễn Đình Chính
nhìn từ lý thuyết phân tâm học. Qua việc khảo sát các công trình, bài
báo nghiên cứu về tiểu thuyết Nguyễn Đình Chính, trên cơ sở nhận
định phân tâm học là một học thuyết lớn, có ảnh hưởng sâu sắc đến
tiểu thuyết của nhà văn này, chúng tôi cho rằng: cần thiết phải phát
triển nó thành một luận đề độc lập để khẳng định giá trị của tiểu
thuyết Nguyễn Đình Chính trên văn đàn đương đại. Bên cạnh đó, nếu
lấy phân tâm học làm điểm quy chiếu để phân tích, đánh giá, người
nghiên cứu sẽ có được cái nhìn sâu sắc hơn.
Trên cơ sở tiếp thu những ý kiến, kết quả nghiên cứu của các tác
giả đi trước, kết hợp những đánh giá, kiến giải của riêng mình, chúng
tôi triển khai luận văn với đề tài Đặc điểm tiểu thuyết Nguyễn Đình
5
Chính nhìn từ lí thuyết phân tâm học để đóng góp một tiếng nói
khẳng định những giá trị độc đáo của tiểu thuyết Nguyễn Đình Chính
và vai trò của nhà văn trong tiến trình cách tân văn học Việt Nam sau
Đổi mới.
3. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu
3.1. Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của luận văn là tiểu thuyết Nguyễn Đình
Chính nhìn từ lý thuyết phân tâm học.
Đối tượng khảo sát là hai tác phẩm:
- Ngày hoàng đạo (2006), gồm 2 tập, Nxb Văn học, Hà Nội.
- Online…ba lô (2008), Nxb Hội nhà văn, Hà Nội.
Ngoài ra, luận văn cũng khảo sát một số tiểu thuyết đương đại
Việt Nam để có cơ sở so sánh, đối chiếu.
3.2. Phạm vi nghiên cứu
Luận văn tập trung nghiên cứu tiểu thuyết Nguyễn Đình Chính
nhìn từ hệ thống lý thuyết phân tâm học ở các bình diện cơ bản như
thế giới nhân vật từ góc nhìn vô thức, tính dục (các kiểu nhân vật,
quan niệm nghệ thuật về con người) và những phương thức biểu hiện
đặc thù có dấu ấn phân tâm học (kết cấu, ngôn ngữ, không - thời
gian, biểu tượng…)
4. Cơ sở lí thuyết và phƣơng pháp nghiên cứu
4.1. Cơ sở lí thuyết
Phân tâm học gồm nhiều nhánh, trong phạm vi của luận văn,
chúng tôi chọn lí thuyết phân tâm học của Freud làm cơ sở triển khai
luận điểm. Ngoài ra, ở một số chương mục, luận văn sử dụng lí
thuyết về vô thức tập thể của Carl Gustav Jung, phân tâm học về vật
chất của Gaston Bachelard, phân tâm học ngôn ngữ của Lacan, phân
tâm học tôn giáo của Erich Fromm…để soi chiếu vào tác phẩm,
6
nhằm chỉ ra những nét đặc trưng của tiểu thuyết Nguyễn Đình Chính
từ góc nhìn phân tâm học.
4.2. Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp loại hình
- Phương pháp hệ thống- cấu trúc
- Phương pháp so sánh
- Phương pháp phân tích - tổng hợp
5. Đóng góp của luận văn
5.1. Là công trình đầu tiên đặt vấn đề khảo sát Đặc điểm tiểu
thuyết Nguyễn Đình Chính nhìn từ lí thuyết phân tâm học, luận văn
có một cái nhìn hệ thống, một hướng tiếp cận mới về tiểu thuyết của
nhà văn này; góp phần mở ra một hướng nghiên cứu, phê bình cho
đến nay vẫn còn mới mẻ và có tính thời sự.
5.2. Khẳng định phong cách, sự sáng tạo cũng như những đóng
góp của nhà văn Nguyễn Đình Chính trong tiến trình cách tân nền
văn học nước nhà.
6. Cấu trúc luận văn
Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, Nội dung
chính của luận văn gồm 3 chương:
Chương 1: Ảnh hưởng phân tâm học trong tiểu thuyết Nguyễn
Đình Chính nhìn từ nguồn chung
Chương 2: Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Nguyễn Đình
Chính nhìn từ lý thuyết phân tâm học
Chương 3: Nghệ thuật biểu hiện trong tiểu thuyết Nguyễn Đình
Chính nhìn từ lý thuyết phân tâm học
7
CHƢƠNG 1
ẢNH HƢỞNG PHÂN TÂM HỌC TRONG TIỂU THUYẾT
NGUYỄN ĐÌNH CHÍNH NHÌN TỪ NGUỒN CHUNG
1.1. ẢNH HƢỞNG PHÂN TÂM HỌC TRONG VĂN HỌC VIỆT
NAM HIỆN ĐẠI
1.1.1. Một số lý thuyết cơ bản của phân tâm học S. Freud
Tuy gọi là tâm lý học về cái vô thức, nhưng trong hệ thống lý
thuyết của Freud lại có ba yếu tố liên quan chặt chẽ với nhau, đó là:
Lý thuyết về vô thức; Lý thuyết về tính dục và Lý thuyết về cơ cấu
nhân cách toàn diện. Trong đó lý thuyết về vô thức giữ vai trò nền
tảng.
* Lý thuyết về vô thức
Theo Freud, kết cấu tâm lý con người được chia làm ba hệ thống:
ý thức, tiền ý thức và vô thức.Trong đó, vô thức có vai trò định
hướng hành động cũng như phát triển nhân cách của con người.
Freud nêu rõ: “Mọi quá trình của tinh thần trên thực chất đều là vô
thức” [29, tr.113].
Ngoài ra, Freud còn đặc biệt chú ý đến hai bản năng trọng yếu
thuộc về vô thức: bản năng sống (Eros) và bản năng chết (Thanatos).
* Lý thuyết về tính dục
Vấn đề tính dục hiểu theo phân tâm học là bao gồm mọi tình yêu.
Tình yêu này khi được thực hiện, được thỏa mãn nó sẽ mang lại cho
con người những khoái cảm đặc biệt có khả năng tạo ra cho con
người một trạng thái tâm lý hưng phấn cao, những phút xuất thần; nói
chung là sự thăng hoa của nhân cách, một bước nhảy vọt về tâm hồn
làm động lực cho những sáng tạo có ý nghĩa, …Vì vậy, Freud cho
8
rằng bản năng tính dục là nguồn gốc của mọi công trình sáng tạo vĩ
đại nhất.
Trong hệ thống lí thuyết của mình, Freud đặc biệt chú ý đến
libido (khát dục); là sự đòi hỏi phải được thỏa mãn một ham muốn
mang nội dung tính dục.
Đề cập tính dục trẻ em, Freud chú ý đến hành vi tính dục ấu thời
mà ông gọi là mặc cảm Oedipe. Theo phân tâm học, mặc cảm Oedipe
là một cảm tính đau khổ, day dứt lo sợ phạm tội loạn luân. Điều đó
cũng có nghĩa là, mặc cảm Oedipe là cuộc đấu tranh giữa hai khuynh
hướng phạm tội và đấu tranh chống lại sự phạm tội đó.
* Lý thuyết về cơ cấu nhân cách toàn diện
Theo quan điểm của Freud, một con người xã hội là một nhân
cách với ba thành phần chủ yếu tạo nên gọi là cơ cấu nhân cách toàn
diện, đó là Cái ấy (Id), Cái tôi (Ego) và Cái Siêu tôi (Superego). Cả
ba ảnh hưởng lẫn nhau và có thể gây mâu thuẫn dễ làm con người rơi
vào tình trạng căng thẳng. Cuộc đấu tranh này diễn ra như thế nào sẽ
quyết định nhân cách mỗi người.
1.1.2. Dấu ấn phân tâm học trong văn học Việt Nam hiện đại
Đầu thế kỷ XX, xã hội Việt Nam có những chuyển biến sâu sắc,
tư tưởng và văn hóa hiện đại phương Tây du nhập vào nước ta một
cách mạnh mẽ. Theo chiều hướng đó, phân tâm học du nhập vào Việt
Nam với một hệ thống lý thuyết khá mới mẻ và ngày càng trở nên
gần gũi, ảnh hưởng nhiều đến sáng tác và phê bình văn học đương
thời. Có thể nói, ảnh hưởng của phân tâm học Freud vào văn học Việt
Nam thực sự mạnh mẽ kể từ sau 1930.
Các nhà văn thuộc các khuynh hướng văn học đều có ý thức vận
dụng phân tâm học trong sáng tác của mình. Các nhà văn hiện thực
đã chịu ảnh hưởng của phân tâm học trong việc miêu tả tính cách
9
cũng như những ham muốn rất người của các nhân vật (Vũ Trọng
Phụng, Nam Cao…). Ở dòng văn học lãng mạn mà đại diện là Tự lực
văn đoàn, ta dễ dàng nhận thấy dấu ấn phân tâm học (trong sáng tác
của Khái Hưng, Nhất Linh, Thạch Lam …).
Sau Cách mạng tháng Tám đến 1975, do hoàn cảnh lịch sử đặc
biệt, văn học chủ yếu hướng vào vẻ đẹp tinh thần của con người, ca
ngợi con người xả thân, biết kiềm chế những ham muốn cá nhân để
hy sinh và cống hiến hết mình cho đất nước. Ngoại trừ bộ phận văn
học miền Nam những năm 60 - 70 của thế kỉ XX đã tiếp nhận phân
tâm học, còn hầu hết các sáng tác giai đoạn này hầu như không thấy
bóng dáng phân tâm học, tức yếu tố tính dục, vô thức, bản năng của
con người hầu như không được nhắc đến.
Sau 1975, đặc biệt là sau đổi mới 1986, trong xu hướng giao lưu
văn hóa văn học toàn cầu, phân tâm học có điều kiện đến gần hơn với
văn học Việt Nam (qua những sáng tác của Tạ Duy Anh, Hồ Anh
Thái, Bảo Ninh, Nguyễn Bình Phương, Y Ban, Đoàn Minh Phượng,
Nguyễn Đình Chính…).
Với ảnh hưởng của phân tâm học, các nhà văn đương đại đã chọn
cho mình một hướng đi khác, đó là xu hướng mở rộng, đào sâu vào
những vấn đề thuộc bản năng vô thức, vấn đề tính dục và đời sống
tâm linh của con người. Xu hướng này sẽ đem lại sự phong phú, mới
mẻ cho văn học nước nhà, góp phần xây dựng một quan niệm nghệ
thuật toàn diện về con người.
1.2. SÁNG TÁC CỦA NGUYỄN ĐÌNH CHÍNH - MỘT XU
HƢỚNG PHÂN TÂM CON NGƢỜI
1.2.1. Hành trình sáng tạo
Bắt đầu sáng tác từ năm 1976, Nguyễn Đình Chính đã cho ra mắt
cuốn tiểu thuyết đầu tay Xưởng máy nhỏ của tôi (1976). Năm 1981,
10
tiểu thuyết Nhớ để mà quên ra đời nhưng đến năm 1998 mới được in
và được dịch ra tiếng Pháp. Tiếp đến là tiểu thuyết Phù du cánh
mỏng (1986) hay Đá xanh ở thung lũng cháy, Sương mù ký ức... Ông
cũng là tác giả kịch bản của những bộ phim khá hay như Rừng lạnh,
Hồi chuông màu da cam, Bãi biển đời người, kịch bản sân khấu
Duyên nợ trần gian (giải thưởng Liên hoan sân khấu ở Hàn Quốc
2002) và khoản 15 vở kịch khác, trong đó 5 vở đã được dựng và diễn
trên các sân khấu ở Hà Nội...
Không ngừng đổi mới tư duy nghệ thuật, Nguyễn Đình Chính
cho ra đời bộ tiểu thuyết dài gần một ngàn trang Ngày hoàng đạo.
Ngay khi ra đời, cuốn tiểu thuyết đã làm rúng động văn đàn, trở
thành cuốn sách bán chạy nhất lúc bấy giờ. Chưa dừng lại ở đó, năm
2008, Nguyễn Đình Chính lại cho ra đời cuốn tiểu thuyết Online…ba
lô, một cuốn tiểu thuyết mà ông cho in ngay trên trang bìa là “tiểu
thuyết hậu hiện đại”. Mặc dù vẫn còn những ý kiến trái chiều xoay
quanh cuốn tiểu thuyết “hậu hiện đại” này nhưng Online…ba lô thật
sự là một thử nghiệm mới của Nguyễn Đình Chính trên hành trình
sáng tạo văn chương. Từ góc nhìn hậu hiện đại, Online…ba lô chưa
thành công, nhưng từ góc nhìn phân tâm học có thể lí giải cách viết
của nhà văn. Quan niệm nghệ thuật về con người, các kiểu nhân vật,
các biểu tượng trong tác phẩm đã chứng minh rằng Nguyễn Đình
Chính đã có ý thức tiếp nhận phân tâm học trong quá trình sáng tạo.
1.2.2. Quan niệm nghệ thuật
Quan điểm sáng tác của Nguyễn Đình Chính cho thấy nhà văn đã
thực sự tiếp nhận Freud.
Viết từ ánh sáng phân tâm học
Theo Nguyễn Đình Chính: “Tác giả tiểu thuyết không thể sáng
tạo ra một nhân vật thời đại phức tạp, đa chiều, đầy mâu thuẫn nếu
11
anh thờ ơ với phân tâm học hoặc là nghiên cứu phân tâm học một
cách cẩu thả” [55]; “Sau khi nghiên cứu về phân tâm học, tôi nhận ra
rằng tâm hồn con người là bí ẩn mênh mông như một vũ trụ, không
bao giờ có thể khai thác hết được” [53]. Điều đó cho thấy nhà văn đã
có ý thức vận dụng lý thuyết phân tâm học trong tất cả những tác
phẩm của mình - đặc biệt là tiểu thuyết. Lý thuyết Freud trở thành
con đường, cơ sở dẫn dắt ngòi bút của Nguyễn Đình Chính ngày càng
sáng tạo và đổi mới.
Viết là vô thức sáng tạo
Theo Freud: “Tác phẩm văn học trước hết là một giấc mơ. Nó
phản ảnh những ham muốn vô thức”; “Viết là sự giải toả bản năng,
giải toả ẩn ức”. Tiếp nhận quan niệm này, bàn về tiểu thuyết Ngày
hoàng đạo, Nguyễn Đình Chính tâm sự: “Sáng tạo các tác phẩm nghệ
thuật trong đó có việc viết tiểu thuyết, suy cho cùng là một sự xả
stress, giải toả những ẩn ức hết sức cá nhân. Mỗi nhà văn đều có
những mặc cảm sáng tạo riêng. Tôi viết Ngày hoàng đạo bởi mặc
cảm tự do rất bản năng”; “Viết bằng vô thức, viết nhằm truyền đạt
cảm xúc của đời sống, lột tả những xao xuyến sâu thẳm của kiếp
người” [62].
Bàn về tiểu thuyết Online …ba lô, Nguyễn Đình Chính cho thấy
ảnh hưởng của Freud trong quan niệm của mình: “Có thể nói đó là
một sáng tạo hết sức vớ vẩn nhưng lại không vớ vẩn một chút nào mà
tôi cũng không thể giải mã được bởi vì hình như nó có một bí ẩn nào
đó” [54]. Những bí ẩn vớ vẩn theo cách nói đầy ẩn ý của nhà văn suy
cho cùng là vô thức sáng tạo, là ẩn ức và thăng hoa.
Quan niệm về tính dục trong văn chương
Với Nguyễn Đình Chính, nhà văn viết về tính dục là một cách để
giải mã tâm hồn, giải mã cái chốn ẩn mật bên trong. Nhà văn khẳng
12
định: “Tôi muốn bóc ra những lớp bí mật đó” [58]. Nguyễn Đình
Chính quan niệm: “Với một người nghệ sĩ khi sex triệt tiêu trong anh
thì phong độ sáng tác của anh cũng về Mo” [55]. Dẫu quan niệm của
Nguyễn Đình Chính có phần cực đoan nhưng có ảnh hưởng từ phân
tâm học. Theo Freud, nếu không có vô thức tính dục thì người nghệ
sĩ không thể có những thành quả to lớn. Người nghệ sĩ là người mà
trong đời sống tâm lí luôn luôn bị ám ảnh bởi tính dục. Vì vậy anh ta
tìm đến con đường giải toả vào tác phẩm nghệ thuật.
1.2.3. Quan niệm nghệ thuật về con ngƣời
Với quan niệm con người đa chiều, Nguyễn Đình Chính đã phản
ánh những phức cảm nội tâm, những đấu tranh, giằng xé giữa một
bên là bản năng người và một bên là đạo đức, luân lý xã hội.
Vùng vô thức, tâm linh cùng tính dục, bản năng đã thực sự trở
thành đối tượng thẩm mỹ trong tiểu thuyết Nguyễn Đình Chính. Từ
quan niệm đa chiều về con người, nhân vật trong tác phẩm Nguyễn
Đình Chính được phơi bày đến tận cùng những khát vọng khoái lạc.
Đôi lúc, cái nhìn về con người của nhà văn có phần thiên lệch, quá
thiên về tính dục bản nguyên. Tuy vậy, đằng sau những trang tiểu
thuyết của nhà văn là ý nghĩa xã hội lớn lao.
13
CHƢƠNG 2
THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT
NGUYỄN ĐÌNH CHÍNH NHÌN TỪ LÝ THUYẾT
PHÂN TÂM HỌC
2.1. NHÂN VẬT NHÌN TỪ LÝ THUYẾT VÔ THỨC, TÍNH DỤC
2.1.1. Nhân vật với đời sống vô thức
Những hành vi nhiễu tâm
Từ góc nhìn vô thức, nhiều nhân vật trong tiểu thuyết của
Nguyễn Đình Chính rơi vào hành vi sai lạc, mọi hành động đều trở
nên kỳ quặc, ngay cả bản thân nhân vật cũng không giải thích được
(bác sĩ Cần trong Ngày hoàng đạo, Zê trong Online…ba lô).
Hành vi nhiễu tâm của nhân vật trong tiểu thuyết Nguyễn Đình
Chính khẳng định quan niệm của Freud “cái tôi không phải là chủ
nhân trong chính ngôi nhà của nó”, vẫn có một bàn tay vô hình nào
đó điều khiển trở lại. Bàn tay vô hình đó, theo S.Freud, là vô thức,
chính vô thức điều khiển toàn bộ hoạt động có ý thức của con người
mà con người có thể không hay biết.
Giấc mơ - hoạt động tâm lí ở trạng thái ngủ
Khảo sát tiểu thuyết Nguyễn Đình Chính, chúng tôi thấy motif
giấc mơ xuất hiện khá nhiều. Theo Freud, mọi giấc mơ đều có ý
nghĩa. Đó là một chú tâm, một ước muốn bị kìm nén. Nhưng sự ước
muốn đó luôn luôn bị trá hình ít nhiều.
Giấc mơ có một vị trí quan trọng, gắn liền với thế giới vô thức
của con người. Do đó, soi chiếu ánh sáng phân tâm học vào những
giấc mơ của nhân vật trong tiểu thuyết Nguyễn Đình Chính, chúng ta
có thể đi sâu vào cõi vô thức, khám phá thêm những tầng vỉa mới của
đời sống tâm hồn vốn vô cùng phức tạp và nhạy cảm của con người.
14
2.1.2. Nhân vật với đời sống bản năng
Bản năng sống
Bản năng sống là bản năng nguyên thủy của con người, là biểu
hiện tâm lý cần phải thỏa mãn tất cả các nhu cầu của sinh tồn và sinh
sôi nảy nở (phồn thực), làm cho con người yêu đời, vui vẻ, lạc quan;
con người vượt lên trên cái chết, sự tuyệt vọng. Đã có rất nhiều tác
phẩm thể hiện bản năng này một cách rõ nét, chứng tỏ sức sống mãnh
liệt của con người khi đứng trước vực thẳm cuộc đời (Thoạt kỳ thủy,
Và khi tro bụi, Nỗi buồn chiến tranh..)
Nguyễn Đình Chính đã khai thác bản năng sống ở nhân vật của
mình một cách tinh tế đúng với bản chất vốn có của con người.
Không phải chỉ trong các cuộc chiến tranh khốc liệt, khi sự sống và
cái chết cách nhau trong gang tấc thì con người mới bộc lộ bản năng
sống mạnh mẽ; mà ngay cả trong cuộc sống đời thường, khi những
khó khăn, trở ngại uy hiếp đến sự sống thì con người cũng phải căng
đến tận cùng cảm giác để tồn tại (nhân vật Mùi cá ngạnh, Chế Bồng
Thớt trong Ngày hoàng đạo, ông cụ Giản trong Online …ba lô).
Bản năng chết
Theo Freud, bản năng chết khiến con người luôn âu sầu, sợ hãi
mọi thứ, muốn biến mất khỏi thế giới này bằng cái chết, thậm chí có
thể làm biến dạng sự sống. Một số nhân vật trong tiểu thuyết Nguyễn
Đình Chính luôn bị ám ảnh bởi cái chết. Họ luôn rơi vào trạng thái lo
âu, đau khổ, thất vọng dẫn đến hao mòn sinh lực, và cái chết là giải
pháp đầu tiên họ nghĩ đến để giải thoát cho chính mình. Bác sĩ Cần
luôn có cảm giác buồn bã và cô đơn, nó giống như “luồng thuốc độc
ngấm dần qua da qua xương thấm sâu vào tim phổi ruột gan khiến ông
bải hoải tuyệt vọng chỉ muốn chết đi cho xong đời” (Ngày hoàng đạo).
Đề cập đến hai bản năng chủ yếu của bộ máy tâm thần con
15
người: bản năng sống và bản năng chết, Nguyễn Đình Chính đã thể
hiện thành công những trạng thái tinh thần vô cùng phong phú nhưng
cũng hết sức phức tạp của con người.
Bản năng tính dục
Theo Freud, tính dục là một trong những ẩn ức quan trọng, là bản
năng sinh lý thuộc về bản thể tự nhiên nhất của con người. Soi chiếu
từ ánh sáng phân tâm học, đa phần nhân vật của Nguyễn Đình Chính
đều hành động theo sự chi phối của bản năng gốc, bản năng tính dục.
Nhà văn tập trung khám phá bản năng này ở nhân vật như một thuộc
tính tất yếu bất kể tầng lớp, giới tính, tuổi tác.
Với mật độ dày đặc những pha miêu tả tính dục, ngoại trừ một số
trường đoạn miêu tả quá tỉ mỉ chi tiết đến độ vượt ngưỡng, nhìn
chung tiểu thuyết Nguyễn Đình Chính không thô tục, sống sượng,
ngược lại, nó day dứt và nhân bản. Bởi đằng sau đời sống bản năng
được phơi bày là nỗi buồn thương về những giá trị bị mai một; những
xót xa phận người.
2.2. NHÂN VẬT NHÌN TỪ LÝ THUYẾT CƠ CẤU NHÂN
CÁCH TOÀN DIỆN
Từ lí thuyết về cơ cấu nhân cách của Freud, hệ thống nhân vật
trong tiểu thuyết Nguyễn Đình Chính đa phần là những con người đa
phức, luôn bị ám ảnh, mặc cảm.
2.2.1. Nhân vật mặc cảm
Mặc cảm Oedipe
Từ nội dung bi kịch cổ đại, Freud đã cực đoan khi xem mặc cảm
Oedipe là hành vi vốn có ở mọi con người, từ thuở ấu thơ. Tuy vậy,
mặc cảm Oedipe là do cuộc sống sinh ra từ bao đời nay, phân tâm học
chỉ đặt cho nó một cái tên và một tính cách hợp đạo lý: thừa nhận nó,
khắc phục nó để giải thoát cho con người khỏi tình trạng bệnh hoạn.
16
Phân tâm học khẳng định, đó là một bi kịch của con người.
Nhiều nhà văn đương đại đã vận dụng phức cảm Oedipe trong sáng
tác thông qua hình tượng nhân vật với những dạng thức, biểu hiện
khác nhau. Mặc cảm Oedipe chi phối tâm trạng, hành vi nhân vật
trong tiểu thuyết Kafka bên bờ biển (Murakami). Mặc cảm Oedipe
được Đoàn Minh Phượng thể hiện sâu sắc qua nhân vật người cha, kể
cả An Mi trong Và khi tro bụi. Trong nhiều truyện ngắn, tiểu thuyết
của Nguyễn Ngọc Tư, phức cảm này cũng để lại ấn tượng đậm nét
(Cánh đồng bất tận, Sông…).
Khảo sát tiểu thuyết Nguyễn Đình Chính, ta thấy mặc cảm
Oedipe (hiểu theo mức độ khái quát là mặc cảm loạn luân) thể hiện
rõ nét qua mối quan hệ cô - cháu, già - trẻ giữa nhân vật Tuấn và bà
Phạm Thị Nhàn.
Mặc cảm hoạn
Nằm trong hệ thống đa diện của những phức cảm, ta thấy nhân
vật trong tiểu thuyết Nguyễn Đình Chính nổi bật lên với mặc cảm tàn
phế. Chiến tranh đi qua nhưng di họa của nó vẫn còn đó, những
chàng lính tinh nhuệ, ưu tú trong chiến tranh bao nhiêu thì khi bước
ra sau chiến tranh lại mang nặng mặc cảm bấy nhiêu. Chính sự đối
lập giữa quá khứ lành lặn, mạnh mẽ với hiện tại đau ốm, hỏng hóc đã
làm phát sinh mặc cảm tàn phế trong họ.
Không dừng lại ở sự khiếm khuyết của thân thể, nhân vật trong
tiểu thuyết Nguyễn Đình Chính còn mang mặc cảm tàn phế của một
con đực bất lực mà phân tâm học gọi là mặc cảm hoạn (Freud). Kiểu
nhân vật này gây ấn tượng sâu sắc và đậm chất nhân bản.
Mặc cảm phạm tội
Vì một lý do nào đó, con người luôn cảm thấy dằn vặt, ray rứt,
luôn phải đối mặt với sự phán xét của tòa án lương tâm. Phức cảm
17
này phân tâm học gọi là mặc cảm phạm tội, là sự cắn rứt trong tâm lý
con người. Nó diễn ra như thể con người tự tấn công mình bởi vì nó
đã thất vọng về chính mình sau một thái độ bị Cái siêu tôi (superego)
phán xét.
E. Fromm, nhà phân tâm học, nhà tâm lý học xã hội người Đức,
quan niệm: “Vấn đề tội lỗi đóng vai trò không kém quan trọng trong
đường lối phân tâm học cũng như trong tôn giáo” [43, tr.304].
Nghiên cứu phân tâm học và tôn giáo, E. Fromm đã lí giải mặc cảm
tội lỗi nảy sinh giữa tôn giáo và những ham muốn bản năng: “Tội lỗi
cốt yếu không phải là tội lỗi với Thượng đế mà là tội lỗi đối với
chính chúng ta” [43, tr. 302]. Trong Ngày hoàng đạo, Nguyễn Đình
Chính xây dựng thành công kiểu nhân vật đấu tranh giữa đạo và đời,
từ đó nảy sinh mặc cảm (cha Tạc).
Xây dựng hình tượng nhân vật mang đầy mặc cảm, Nguyễn Đình
Chính đã rất thành công trong hành trình khám phá thế giới nội tâm
bí ẩn và mạnh mẽ của con người hiện đại.
2.2.2. Nhân vật tha hóa
Theo Freud, một nhân cách được cấu tạo bởi ba thành phần: Cái
ấy [id], Cái tôi [ego] và Cái Siêu tôi [superego]. Nếu như sự xung đột
giữa ba thành phần này làm nảy sinh mặc cảm thì độ vênh lệch giữa
chúng sẽ quyết định nhân cách của con người.
Ở một số nhân vật của Nguyễn Đình Chính, Cái ấy phì đại, trấn
áp khiến con người trở nên lệch lạc, tha hóa vì dục vọng. Khi cán cân
nhân cách nghiêng hẳn về phía Cái ấy, con người không còn đủ tỉnh
táo để làm chủ hành động của mình; lúc này lương tâm, đạo đức
không đủ khả năng để khống chế những tham vọng mù quáng, và sự
xuất hiện của những hành vi tha hóa là không thể tránh khỏi.
18
CHƢƠNG 3
NGHỆ THUẬT BIỂU HIỆN TRONG TIỂU THUYẾT
NGUYỄN ĐÌNH CHÍNH NHÌN TỪ LÝ THUYẾT
PHÂN TÂM HỌC
Là nhà văn có ý thức vận dụng phân tâm học trong quá trình sáng
tạo, cách thức tổ chức văn bản nghệ thuật của Nguyễn Đình Chính
cũng góp phần khai mở những phức cảm con người.
3.1. KẾT CẤU
3.1.1. Kết cấu dòng tâm trạng
Nhìn ở bề mặt văn bản, tiểu thuyết Nguyễn Đình Chính được kết
cấu theo “khung khổ” (chữ dùng của Iu. Lotman), tức nhìn bề ngoài,
tác phẩm là sự sắp xếp, phân bố các sự kiện, tình tiết khá mạch lạc,
logic theo luật nhân - quả. Song, đó chỉ là bề mặt của kết cấu, ẩn
chìm dưới lớp ngôn từ ấy lại là kết cấu bề sâu (bề sâu, bề xa, bề bất
tri giác), nơi những con sóng tâm trạng, những dòng ý thức, những
trạng huống cảm xúc đa chiều làm đứt gãy mọi giới hạn ràng buộc
của đường dây cốt truyện chính.
Với kết cấu dòng tâm trạng, tác giả đã phơi trải những bí ẩn trong
cuộc đời, những khát khao đời tư thầm kín, ngưng tụ ở chiều sâu số
phận cá nhân. Bên cạnh những sự kiện khốc liệt, nghiệt ngã trong cuộc
đời nhân vật là những giây phút trải lòng, ăn năn sám hối, nếm trải suy
nghiệm. Mỗi người trong họ hiện diện như một tiếng nói, một dòng
chảy ý thức, một khoảnh khắc của sự đốn ngộ lẽ đời, lẽ người.
3.1.2. Kết cấu lắp ghép, đồng hiện
Ở tiểu thuyết của Nguyễn Đình Chính, các phần, chương, “tiết”
tuy không xa rời chủ đề chính của văn bản, nhưng lại được gắn kết
với nhau một cách lỏng lẻo, thậm chí là lộn xộn, ngẫu nhiên. Sự phá
Tải về để xem bản đầy đủ
26 trang
13140
Free
Bạn đang xem 20 trang mẫu của tài liệu "Tóm tắt Luận văn Đặc điểm tiểu thuyết Nguyễn Đình Chính nhìn từ lý thuyết phân tâm học", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- tom_tat_luan_van_dac_diem_tieu_thuyet_nguyen_dinh_chinh_nhin.pdf
