Tóm tắt Luận án Nghiên cứu văn bia tỉnh Bắc Giang

VIỆN HÀN LÂM

KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

KHẢM

NGUYỄN VĂN PHONG

NGHIÊNCỨUVĂNBIATỈNHBẮCGIANG

Chuyên ngành: Hán Nôm

Mã số

: 62 22 01 04

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN

HÀ NỘI, 2016

Công trình được hoàn thành tại:

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

Người hướng dẫn khoa học:

PGS. TS. NGUYỄN TÁ NHÍ

PGS.TS. NGUYỄN VĂN THỊNH

Phản biện 1: PGS.TS. HÀ VĂN MINH

Phản biện 2: PGS.TS. NGUYỄN HỮU SƠN

Phản biện 3: PGS.TS. TRẦN NHO THÌN

Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp

Học viện tại: Học viện khoa học xã hội

Vào hồi ...... giờ, ngày ....... tháng ...... năm 2016

Có thể tìm hiểu luận án tại:

- Thư viện Quốc gia Việt Nam

- Thư viện Học viện Khoa học xã hội

DANH MỤC CÁC BÀI VIẾT

CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN

1.

2.

3.

4.

5.

6.

7.

8.

Hệ thống văn bia văn miếu Bắc Ninh (in trong Thông báo Hán Nôm năm 1995),

NXB. Khoa học xã hội, Hà Nội.

Bia lăng chúa Đôi tạo năm 1655 có nhắc tới Quốc hiệu Việt Nam (in trong Những

phát hiện mới về Khảo cổ học năm 1999), NXB. Khoa học xã hội, Hà Nội.

Bia đá từ Vũ Khánh Thọ làng Lũ Phú, huyện Yên Dũng, tỉnh Hà Bắc (in trong

Những phát hiện mới về Khảo cổ học năm 1999), NXB. Khoa học xã hội, Hà Nội.

Tìm hiểu về Hán Quận Công Thân Công Tài qua tư liệu điền dã vùng Bắc Giang

(in trong Thông báo Hán Nôm năm 1997), NXB. Khoa học xã hội, Hà Nội.

Phát hiện sách đá ở mộ thân phụ Trạng nguyên Giáp Hải (in trong Thông báo

Hán Nôm năm 1998), NXB. Khoa học xã hội, Hà Nội.

Phát hiện bia đá tạo năm 1651 có nhắc tới quốc hiệu Việt Nam (in trong Những

phát hiện mới về Khảo cổ học năm 1999), NXB. Khoa học xã hội, Hà Nội.

Phát hiện bia đá thời Trần ở chùa Hang Tràm, huyện Yên Dũng, tỉnh Bắc Giang

(in trong Thông báo Hán Nôm năm 2000), NXB. Khoa học xã hội, Hà Nội.

Đôi nét về vấn đề bảo tồn, nghiên cứu di sản Hán Nôm các dân tộc thiểu số tỉnh

Bắc Giang (in trong Thông báo Hán Nôm năm 2001), NXB. Khoa học xã hội, Hà

Nội.

9.

Phát hiện văn bia thời Mạc ở chùa Diễn Khánh huyện Yên Dũng tỉnh Bắc Giang

(in trong Thông báo Hán Nôm năm 2001), NXB. Khoa học xã hội, Hà Nội.

Khen ai khéo tạc bia Nghè Nếnh, TC Sông Thương, năm 2006)

10.

11.

Bước đầu khảo sát văn bia Bắc Giang trước thế kỷ XVIII (in trong Thông báo Hán

Nôm năm 2002), NXB. Khoa học xã hội, Hà Nội.

12.

13

14

15

Văn bia Bắc Giang (tập I, tuyển dịch văn bia Bắc Giang trước thế kỷ XVIII), Bản

thảo lưu tại Sở KHCN Bắc Giang.

Khảo cổ học về văn bia Bắc Giang trước thế kỷ XVIII (In trong Di sản văn hóa

Bắc Giang, Khảo cổ học từ tiền sử đến lịch sử), Bảo tàng tỉnh Bắc Giang.

Quê hương, thân thế sự nghiệp Lộc Quận công Hoàng Công Phụ, (in trong Thông

báo Hán Nôm năm 2008), NXB. Khoa học xã hội, Hà Nội.

Di sản Hán Nôm tỉnh Bắc Giang - Hướng tiếp cận mới, in trong Hội nghị luận

văn tập (Kỷ yếu hội thảo khoa học) do Khoa Ngữ văn Đông Á, Đại học Cao Hùng

(Đài Loan) xuất bản.

16

Văn bia chùa Vĩnh Nghiêm - Những trang sử đá về chốn tổ Trúc lâm qua các thời

kỳ suy vi và phát triển, In trong Kỷ yếu Hội thảo khoa học quốc tế chuyên đề bảo

tồn Khai thác giá trị mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm, Bắc Giang do Đại học

KHXH&NV Hà Nội - Sở VHTT&DL Bắc Giang - Đại học Cao Hùng (Đài Loan)

- Viện Nghiên cứu Phật học tại Hà Nội tổ chức.

17

18

19

Khảo sát văn bản văn bia Tiên khảo Thái bảo Giáp phủ quân mộ chí, Tạp chí Hán

Nôm số 3/2015

Mật Quân công Vi Đức Thăng và dòng họ võ quan xứ Nghệ trên đất Bắc, Tạp chí

Khoa học xã hội & nhân văn Nghệ An, số năm 5/2015.

Trạng nguyên Đào Sư Tích qua tư liệu điền dã tỉnh Bắc Giang, Tạp chí Xưa

&Nay.

20

21

Kho “Mộc thư”chùa Vĩnh Nghiêm với giá trị văn hóa, TCHN số 5/2005

Tấm bia đá thời Trần ở chùa Hang Tràm, huyện Yên Dũng, tỉnh Bắc Giang,

TCHN số 1/2001

22

23

Sưu tập mộc bản động Thiên Thai, TCHN số 4/ 2014

Xác Lộc hầu Phùng Đức Nhuận, In trong kỷ yếu Hội thảo khoa học Danh nhân võ

lược tỉnh Bắc Giang thế kỷ XV - XVIII, NXB Thông tấn, Hà Nội, 2013.

Văn bia Bắc Giang thế kỷ XVIII - XIX (Bản thảo tập I), lưu tại Sở KHCN tỉnh Bắc

Giang, 2006.

24

25

Tào Nham hầu Nguyễn Đức Hưng qua văn bia Hậu Thần bi ký (In trong kỷ yếu

Hội thảo khoa học Danh nhân võ lược tỉnh Bắc Ninh, do Viện Sử học và UBND

tỉnh Bắc Ninh tổ chức năm 2014)

26

Danh nhân khoa bảng Bắc Giang từng giữ chức Tế tửu, Tư nghiệp Quốc Tử giám

Thăng Long thời Lê Mạc, In trong Kỷ yếu Hội thảo khoa học Tế Tửu, Tư nghiệp

Quốc Tử giám Thăng Long, do Viện Sử học và Trung tâm VHKH Văn miếu

Quốc Tử giám tổ chức năm 2015)

MỞ ĐẦU

1. Tính cấp thiết của đề tài

Bắc Giang là miền đất thuộc lộ Bắc Giang thời Lý - Trần, thời Lê - Mạc,

miền thượng của trấn/xứ Kinh Bắc ngàn năm văn hiến. Trong lịch sử, Bắc

Giang có vị trí chiến lược trọng yếu, được xem như miền đất “phên giậu”ở

phía bắc kinh thành Thăng Long. Đây là miền đất cổ được khai phá từ lâu đời

và có bề dày truyền thống lịch sử văn hóa. Trên mỗi làng quê Bắc Giang vẫn

còn in đậm bóng dáng nhiều ngôi đình, ngôi chùa, ngôi đền, ngôi miếu, văn

chỉ, từ chỉ hay các từ đường cổ kính của các dòng họ. Các di tích xưa kia được

cư dân làng xã đứng ra hưng công xây dựng có sự đóng góp công sức, tiền của

từ các tổ chức làng xã, phường hội, dòng họ hay những cá nhân có tiềm lực

kinh tế nên được dân làng xã tri ân bằng việc khắc bia ghi lưu niệm, biểu

dương lưu truyền cho muôn đời con cháu noi gương. Đó cũng là lý do ở các

làng quê Bắc Giang có nhiều văn bia do tiền nhân để lại.

Văn bia là di sản tư liệu mang tính đặc thù và có vai trò, ý nghĩa đặc biệt

đối với việc tìm hiểu, nghiên cứu đời sống xã hội của mỗi vùng quê đương

đại. Vấn đề tìm hiểu nội dung mà khối tư liệu văn bia lưu lại là mối quan tâm

của toàn xã hội, nhất là lĩnh vực nghiên cứu khoa học xã hội và nhân văn.

VBBG nằm trong tổng thể di sản văn bia Việt Nam nên vấn đề nghiên cứu

VBBG là công việc hữu ích, thiết thực và cấp bách góp phần quan trọng vào

công tác khai thác, bảo tồn, phát huy những giá trị tốt đẹp, quý báu của di sản

văn hóa Việt Nam. Kết quả nghiên cứu VBBG cũng góp phần vào công cuộc

xây dựng và phát triển kinh tế, xã hội của địa phương, đất nước trong thời kỳ

đổi mới, hội nhập và phát triển.

Văn bia Bắc Giang (sau đây viết tắt là VBBG) là di sản văn hóa được các

thế hệ cha ông tinh tạo, trao truyền cho thế hệ hôm nay và mai sau. Hiện tại,

nhà nước chưa trực tiếp quản lý, văn bia/bia đá (từ đây gọi chung là văn bia)

vẫn do nhân dân các làng xã sở hữu và bảo quản. Sự tồn tại hay không tồn tại

của văn bia phụ thuộc hoàn toàn vào ý thức của người dân mỗi địa phương.

Nơi nào ý thức cộng đồng được nâng cao thì văn bia được trân trọng giữ gìn.

Ngược lại, có nơi văn bia vẫn bị lãng quên, tồn tại cùng sự thờ ơ vô tình của

người dân sở tại. Ở một số làng xã tỉnh Bắc Giang vẫn còn tình trạng bia đá

nằm vạ vật bên đường, bên cầu ao, mương máng... Sự vô tình của con người

cùng khí hậu khắc nghiệt sẽ hủy hoại bia đá. Cho nên, vấn đề bảo tồn, nghiên

cứu, khai thác phát huy giá trị của văn bia đã trở nên cấp thiết.

Với những nguồn thông tin tư liệu hiện có, chúng ta biết VBBG có tổng

số 1452 văn bia, trong đó: 1278 văn bia đã được in rập, lưu thác bản tại Viện

Nghiên cứu Hán Nôm (sau đây viết tắt là VNCHN) và 1296 văn bia hiện vật

còn lưu tại các làng xã trong tỉnh. Vì có văn bia đã được in rập, sưu tầm thác

bản nhưng không còn bia hiện vật. Ngược lại, có bia còn ở thực địa nhưng

không có thác bản ở VNCHN và chúng tôi đã thống kê được 174 văn bia chưa

làm thác bản.. Khung niên đại VBBG được xác định trong thời gian 560 năm

(1387 - 1947) nhưng đa dạng về loại hình, bao hàm nội dung rất rộng, đề cập

đến nhiều lĩnh vực, liên quan đến nhiều giai đoạn lịch sử khác nhau, nên từ lâu

văn bia đã trở thành đề tài được nhiều nhà nghiên cứu khoa học xã hội nói

chung, chuyên ngành Hán Nôm nói riêng quan tâm. Tuy nhiên, đến nay vẫn

chưa có tác giả nào đi sâu khai thác nghiên cứu VBBG thành một đề tài

chuyên biệt. Thêm nữa, do nguồn tư liệu về thời kỳ trung - cận đại viết về

vùng đất, các làng xã hay các danh nhân lịch sử Bắc Giang còn khan hiếm thì

văn bia là nguồn tư liệu chân thực, phong phú có thể bổ khuyết, nhưng đến

nay vẫn chưa có tác giả nào quan tâm nghiên cứu chuyên sâu và toàn diện. Là

người con của quê hương Bắc Giang, được đào tạo chuyên ngành Hán Nôm,

có nhiều năm công tác tại địa phương và luôn để tâm sưu tầm, tìm hiểu đến

mảng tư liệu này nên tôi đã lựa chọn đề tài Nghiên cứu văn bia tỉnh Bắc

Giang để thực hiện luận án tiến sĩ tại Học viện Khoa học xã hội Việt Nam.

2. Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

2.1 Cơ sở lý thuyết

Luận án dựa trên quan điểm của Đảng, Nhà nước Việt Nam trong việc sưu

tầm, bảo tồn, nghiên cứu, khai thác và phát huy những giá trị tốt đẹp của văn

hóa truyền thống trong sự nghiệp xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến,

đậm đà bản sắc dân tộc.

Luận án đã vận dụng những tri thức khoa học về phương pháp nghiên cứu

Ngữ văn Hán Nôm trên cơ sở các phương pháp chuyên sâu như Văn bản học,

Bi ký học, Tị húy học và các phương pháp nghiên cứu liên ngành (Khảo cổ

học, Nghệ thuật học, Văn hóa học…) để xử lý đề tài trong từng chương của

luận án.

Tác giả luận án cũng tiếp thu, kế thừa tri thức và thành tựu nghiên cứu về

văn bia của nhiều tác giả đi trước đã được công bố, xuất bản có liên quan đến

đề tài luận án để sử dụng, so sánh, phân tích, đánh giá về trữ lượng, đặc điểm,

nội dung phản ánh của VBBG.

2.2 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp văn bản học, phương pháp được sử dụng chính yếu trong

việc mô tả, xác định niên đại làm cơ sở để đánh giá những đặc điểm về hình

thức, nội dung VBBG;

- Phương pháp thống kê, được sử dụng khi tiến hành định lượng, phân

loại, xác định tình hình phân bố văn bia và khi lập các bảng, biểu nhằm biểu

thị khái quát một số vấn đề được đề cập trong luận án bằng các chỉ tiêu và con

số thống kê. Tiếp đó, so sánh, đối chiếu, phân tích tổng hợp, rút ra những đặc

điểm chính về hình thức, nội dung VBBG;

- Phương pháp khảo sát điền dã, được áp dụng khi sưu tầm văn bia ở các

địa phương hay có sự nghi ngờ về mặt văn bản, chúng tôi sẽ tiến hành khảo

sát điền dã để đối chiếu với văn bia hiện vật;

- Phương pháp nghiên cứu liên ngành, như: Khảo cổ học lịch sử, ngôn

ngữ học, nghệ thuật học, dân tộc học… được sử dụng khi nghiên cứu, so

sánh, đánh giá giá trị hình thức, nội dung VBBG một cách toàn diện nhất.

3. Đối tượng và phạm vi sử dụng tư liệu

3.1 Đối tượng nghiên cứu:

Đối tượng nghiên cứu của luận án là 1452 VBBG, trong đó có 1278 thác

bản VBBG hiện lưu trữ ở Kho thư tịch VNCHN cùng 1296 văn bia hiện vật

còn lưu giữ trên các di tích LSVH ở tỉnh Bắc Giang.

3.2 Phạm vi sử dụng tư liệu:

Địa danh Bắc Giang ở đây được xác định là địa danh hành chính cấp tỉnh (t. Bắc

Giang ngày nay) gồm có 01 thành phố và 9 huyện, đó là: TP. Bắc Giang, h. Hiệp

2

Hòa, h. Lạng Giang, h. Lục Nam, h. Lục Ngạn, h. Sơn Động, h. Tân Yên, h. Việt

Yên, h. Yên Dũng và h. Yên Thế. Vì vậy, phạm vi của luận án là nghiên cứu tổng

thể thác bản văn bia t. Bắc Giang tại VNCHN và có sử dụng, tham khảo văn bia

hiện vật trên địa bàn t. Bắc Giang khi văn bia đó thiếu vắng trong kho lưu trữ.

Luận án nghiên cứu VBBG gồm hệ thống các vấn đề như: Thống kê tổng hợp

định lượng văn bia; tình hình phân bố, phân loại, đặc điểm, đặc trưng hình thức - nội

dung văn bia; đánh giá trị văn bia ở một số phương diện, biên dịch một số văn bia

đại diện hàm chứa nội dung đề cập đến nội dung nghiên cứu của luận án.

4. Những đóng góp mới của luận án

- Lần đầu tiên di sản tư liệu VBBG được tập hợp, thống kê, định lượng đầy đủ

trên cơ sở hai nguồn tài liệu: văn bia hiện vật trên thực địa và văn bia lưu trữ ở dạng

thác bản tại VNCHN. Kết quả thống kê, tổng hợp văn bia đã cung cấp thông tin, tư

liệu để các ngành liên quan hoạch định phương án, kế hoạch bảo tồn, phát huy giá

trị di sản VBBG trong thời gian tới.

- Toàn bộ nguồn thác bản VBBG lưu trữ tại VNCHN đã được Nghiên cứu sinh

phân tích, đánh giá tổng hợp, phân loại theo các tiêu chí khoa học chuyên ngành

Ngữ văn Hán Nôm trên ba tuyến: Thời gian (triều đại), không gian (cấp huyện,

thành phố) và loại hình di tích. Đối với văn bia hiện vật trên thực địa được thống kê,

định lượng phân loại chi tiết đến đơn vị cấp xã (phường, thị trấn).

- Luận án đi sâu tìm hiểu về hình thức, văn bản VBBG, qua đó rút ra những giá

trị văn hóa, đặc điểm chung và riêng về hình thức cũng như các vấn đề liên quan tới

quá trình tạo tác VBBG.

- Luận án cũng đã đi sâu nghiên cứu về quốc danh Việt Nam xuất hiện trên

VBBG thời Lê Trung hưng (thế kỷ XVII, XVIII), về công tích của các văn thần, võ

tướng với các làng xã Bắc Giang thời Trung đại, trong đó, những văn bia phản ánh

những đóng góp của các Hoạn quan (quan Thái giám) thời Lê Trung hưng được

xem như những di sản tư liệu đặc sắc trong kho tàng di sản Hán Nôm xứ Bắc.

- Trên cơ sở khai thác các giá trị nội dung, luận án đã đi sâu tìm hiểu một số hình

thức sinh hoạt văn hóa, tôn giáo (Nho giáo, Phật giáo), tín ngưỡng truyền thống, đó

là những di sản văn hóa tiêu biểu của miền đất Bắc Giang xưa và nay.

- Luận án cũng đã đề cập và cung cấp thêm tư liệu về lịch sử Thiền phái Trúc

Lâm Yên Tử được phản ánh qua văn bia trên các di tích lịch sử văn hóa ở sườn Tây

Yên Tử thuộc địa phận t.Bắc Giang.

- NCS đã tuyển chọn phiên âm, dịch nghĩa, chú giải 30 VBBG đại diện cho các

nhóm nội dung đưa vào phần Phụ lục để giới thiệu với độc giả. Những văn bia này

lần đầu tiên được công bố, nên cũng có thể xem là một đóng góp mới có ý nghĩa

của luận án.

5. Bố cục của luận án

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục bài viết của tác giả luận án, Danh mục

tài liệu tham khảo và Phụ lục, nội dung của luận án được chia làm 4 chương:

Chương 1. Tổng quan về văn bia và tình hình sưu tầm, bảo tồn, nghiên cứu liên

quan đến đề tài luận án.

Chương 2: Đặc điểm văn bia tỉnh Bắc Giang.

Chương 3: Nghiên cứu một số nội dung lịch sử phản ánh qua VBBG.

Chương 4: Nghiên cứu một số nội dung văn hóa truyền thống phản ánh qua

VBBG

3

NỘI DUNG

CHƯƠNG 1

TỔNG QUAN VỀ VĂN BIA VÀ TÌNH HÌNH SƯU TẦM

NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN

Chương này, luận án trình bày khái quát về nguồn gốc hình thành văn bia

và sự ảnh hưởng, du nhập của văn hóa khắc dựng văn bia Trung Quốc đến

Việt Nam; Thành tựu nghiên cứu văn bia Việt Nam cũng như tình hình sưu

tầm, bảo tồn, nghiên cứu VBBG. Trên cơ sở nắm bắt tình hình liên quan đến

đề tài luận án chúng tôi sẽ bao quát, làm rõ một số vấn đề cần thiết khi nghiên

cứu về VBBG mà các công trình, đề tài nghiên cứu của các tác giả đi trước

chưa đề cập tới.

1.1 Khái quát về văn bia và văn bia Việt Nam

Trước năm 2012, giới nghiên cứu Hán Nôm trong và ngoài nước đều tạm

chấp nhận sự ra đời của tấm bia Đại Tùy Cửu Chân quận Bảo An đạo tràng

chi bi văn khắc ghi niên hiệu Đại Nghiệp thứ 14 (618) là văn bia có niên đại

sớm nhất ở nước ta. Nhưng năm 2012, Lê Viết Nga - Nguyễn Phạm Bằng

(Bảo tàng t. Bắc Ninh) đã công bố tấm bia Xá lị tháp minh có niên đại Đại Tùy

Nhân Thọ nguyên niên [Năm Nhân Thọ thứ nhất (601) đời nhà Tùy]. Năm

2013, Nguyễn Phạm Bằng công bố phát hiện mới về tấm bia ở nghè thờ Đào

Hoàng, th. Thanh Hoài, x. Thanh Khương, h. Thuận Thành, t. Bắc Ninh mang

niên hiệu Kiến Hưng nhị niên (314). Như vậy, đến năm 2015, bia nghè thờ

Đào Hoàng có niên đại sớm nhất từng phát hiện ở nước ta.

Đến thế kỷ X, thời Ngô, Đinh, Tiền Lê (939 - 1009) chúng ta đã phát hiện

được các cột đá khắc kinh Phật đỉnh tôn thắng gia cú linh nghiệm Đà la ni ở

cố đô Hoa Lư, t. Ninh Bình.

Văn bia Việt Nam có dấu hiệu phát triển cả về hình thức và nội dung từ

thế kỷ XI (từ đây viết tắt là TK) về sau. Văn khắc Hán Nôm Việt Nam, cho

biết cả nước có 18 bia thời Lý (1010 - 1225), 44 bia thời Trần (1225 - 1400).

Đến nay số lượng văn bia thời Lý - Trần đã có sự thay đổi, tăng nhập do có

những phát hiện mới trong những năm gần đây.

TK XV, đến giữa TK XX, do nhà nước và các làng xã mở mang xây dựng

nhiều công trình phục vụ sinh hoạt tôn giáo, tín ngưỡng nên văn bia có cơ hội

phát triển và để lại số lượng lớn hơn các triều đại trước. Đây là nguồn tư liệu

phong phú, đa dạng cả về hình thức cũng như nội dung đang được giới chuyên

môn quan tâm sưu tầm, nghiên cứu, khai thác để phục vụ đời sống xã hội.

1.2 Tình hình nghiên cứu văn bia Việt Nam

1.2.1 Các công trình nghiên cứu, xuất bản về văn bia Việt Nam.

NCS đã thống kê được 18 công trình nghiên cứu đã được công bố về văn

bia: Thơ văn Lý - Trần, Tuyển tập văn bia Hà Nội tập I (1978), Tuyển tập Văn

bia Hà Tây (1993), Văn bia xứ Lạng (1993), Văn bia thời Mạc (1996), Văn

bia Văn miếu Bắc Ninh (2000), Văn khắc Hán Nôm Việt Nam (tập I) Từ Bắc

thuộc đến thời Lý (2002), Tổng tập thác bản văn khắc Việt Nam (2010), Văn

bia Quốc Tử giám Hà Nội (2002), Văn khắc Hán Nôm Việt Nam (Trần triều

4

1226 - 1400), Văn miếu Quốc Tử giám và 82 bia Tiến sĩ (2002), Tư liệu Hán

Nôm huyện Yên Phong (2005), Văn bia đề danh Tiến sĩ Việt Nam (2006), Di

sản Hán Nôm Côn Sơn - Kiếp Bạc - Phượng Sơn (2006), Văn bia thời Lý, Văn

bia chùa Phật thời Lý (2010), Tư liệu văn hiến Thăng long - Hà Nội (2010),

Văn khắc Hán Nôm Thăng Long - Hà Nội (2010), Nghiên cứu văn bia Vĩnh

Phúc (2013).

Nghiên cứu, giới thuyết về văn bia và liên quan đến văn bia có một số

công trình đã được xuất bản như: Một số vấn đề về văn bản học Hán Nôm

(1983), Nghiên cứu chữ húy Việt Nam qua các triều đại (1997), Lịch sử triều

Mạc qua thư tịch và văn bia (2001), Văn bia thời Lê xứ Kinh Bắc và sự phản

ánh sinh hoạt làng xã (2003), Khảo sát giám định niên đại thác bản văn bia

(2007), Một số vấn đề về Văn bia Việt Nam (2008), Các thể văn chữ Hán Việt

Nam (2010), Bi ký học và văn bản bi ký Hán Nôm Việt Nam (2013)

Ngoài những công trình, chuyên luận cơ bản kể trên, văn bia còn là đối

tượng được giới thiệu trên Tạp chí nghiên cứu Hán Nôm, kỷ yếu hội nghị

Thông báo Hán Nôm học, Những phát hiện mới về Khảo cổ học, Tạp chí Khảo

cổ học, …

1.2.2 Các đề tài luận án, luận văn nghiên cứu văn bia Việt Nam

Với 12 luận án TS đã bao vệ thành công: Sự hình thành và phát triển của

văn bia Việt Nam và vị trí văn bia trong nền văn học cổ điển Việt Nam (1990);

Văn bia Việt Nam nguồn sử liệu thời kỳ trung và cận đại (1991), Văn bia Kinh

Bắc thời Lê xứ Kinh Bắc và sự phản ánh sinh hoạt làng xã (1996) [154], Văn

bia thời Mạc và đóng góp của nó trong nghiên cứu lịch sử Việt Nam thế kỷ

XVI, Nghiên cứu văn bia khuyến học Việt Nam, Nghiên cứu văn bia Hải

Phòng, Nghiên cứu văn bia chữ Nôm, Nghiên cứu văn bia tỉnh Ninh Bình,

Nghiên cứu văn bia Hán Nôm tỉnh Quảng Nam, Nghiên cứu bia hậu Thần Việt

Nam, Nghiên cứu văn bia Thừa Thiên Huế.

04 luận văn Thạc sĩ: Văn bia đình làng Bắc bộ thế kỷ XVII, Nghiên cứu

văn bia chợ, Nghiên cứu văn bia chữ Nôm, Tìm hiểu bia hậu thời Tây Sơn …

Hầu hết các công trình nghiên cứu về văn bia được thực hiện những năm

cuối thế kỷ XX, đầu thế kỷ XXI là những đề tài mang tính tổng quát, quy mô,

phạm vi, đối tượng nghiên cứu tổng thể văn bia ở hầu khắp các địa phương

trong cả nước. Các tác giả đã đưa ra những kiến giải, nhận định sâu sắc làm rõ

những đặc điểm của văn bia, những vấn đề về văn bản học, giá trị đặc sắc của

nội dung văn bia trên nhiều lĩnh vực: Lịch sử văn hóa, kinh tế, chính trị, ngôn

ngữ, tôn giáo tín ngưỡng và hình thức nghệ thuật của văn bia Việt Nam.

1.3 Tình hình sưu tầm, bảo tồn nghiên cứu VBBG.

Số lượng VBBG được tổng hợp trên hai nguồn: văn bia hiện vật tại địa

phương và thác bản VBBG lưu trữ tại VNCHN.

Trong tổng số 229 xã (phường, thị trấn) có 155 xã xuất hiện văn bia

(chiếm 67,7%) và 74 xã không có văn bia (chiếm gần 32,3%). Đa số những xã

có văn bia thuộc vùng đồng bằng, vùng trung du hoặc núi thấp.Văn bia tập

trung nhiều ở h. Việt Yên, h. Hiệp Hòa, h. Lục Nam, h. Yên Dũng, TP. Bắc

Giang. Đây là những miền đất có lịch sử văn hóa lâu đời, kết cấu tổ chức làng

xã bền vững, hệ thống các công trình kiến trúc tôn giáo, tín ngưỡng và các

công trình phúc lợi hoàn thiện, đặc biệt hơn đó là những miền đất giàu truyền

5

thống hiếu học lại có tiềm năng về kinh tế… Các huyện Lục Ngạn, Sơn Động,

Yên Thế văn bia xuất hiện ít hơn.

Văn bia thời Trần, Lê Sơ, Mạc có số lượng ít. Văn bia thời Lê Trung hưng

có số lượng nhiều nhất (539/1452 (37,12%) sau đến văn bia thời Nguyễn

488/1452 (33,6%), văn bia thời Tây Sơn có 32/1452 (2,2%). Những văn bia

không ghi niên đại là 184/1452 (12,6%). Văn bia có lạc khoản chỉ ghi năm

theo lịch can chi có 31/1278 (2,1%). Số văn bia chưa làm thác bản 1174/1452

(12 %).

VBBG phần nhiều là bia chùa, bia đình, hai công trình kiến trúc phục vụ

sinh hoạt tôn giáo tín ngưỡng phổ biến của cộng đồng làng xã trên địa bàn.

Các loại di tích khác như: văn chỉ, từ chỉ, từ vũ, cầu, chợ, đền, miếu...có số

lượng ít hơn. Trong số văn bia đình, chùa thì bia hậu Thần, hậu Phật, gửi giỗ...

chiếm ưu thế; bia thực lục, lịch sử, sự tích… có số lượng rất khiêm tốn.

1.3.2 Tình hình sưu tầm, bảo tồn di sản VBBG.

Văn bia là di sản tư liệu có khối lượng lớn nhất được E.F.E.O sưu tầm từ

đầu TK XX. Hiện nay, VNCHN còn lưu giữ 567 thác bản VBBG do E.F.E.O

để lại và bổ sung thêm 711 thác bản vào những năm gần đây..

Từ năm 1988 đến 2009, Bảo t. Hà Bắc/Bắc Giang đã sưu tầm được gần

300 đơn vị thác bản văn bia. Từ năm 2010 đến nay, Ban Quản lý di tích t. Bắc

Giang đã sưu tầm, in rập với tổng số hơn 300 đơn vị thác bản và cơ bản đã

được dịch thuật.

1.3.3 Tình tình nghiên cứu VBBG

VBBG được lược thuật giới thiệu trong sách Địa chí Bắc Giang, tập 3

“Di sản Hán Nôm” (2003) và được đề cập lẻ tẻ trong các công trình nghiên

cứu như: Văn khắc Hán Nôm Việt Nam, Văn bia thời Mạc, Văn bia thời Lê xứ

Kinh Bắc và sự phản ánh sinh hoạt làng xã, Chốn tổ Vĩnh Nghiêm, Văn hóa

truyền thống h. Yên Dũng…và một số bài nghiên cứu đăng trên một số tạp chí

chuyên ngành.

Tiểu kết chương 1:

VBBG có khối lượng khá lớn và cơ bản đã được sưu tầm, in rập thành

thác bản lưu trữ tại VNCHN, số ít chưa được in rập vẫn còn nằm rải rác ở các

làng xã trong tỉnh. Trên cơ sở hai nguồn tư liệu ở kho bảo quản VNCHN với

văn bia hiện vật trên thực địa Luận án đã tập hợp, thống kê tương đối đầy đủ

VBBG với 1452 đơn vị văn bia, trong đó: 1296 văn bia hiện vật ở các làng xã

trong tỉnh và 1278 thác bản lưu trữ tại VNCHN. Khối lượng văn bia này là

nguồn tư liệu rất phong phú để chúng tôi thực hiện đề tài luận án.

Nội dung VBBG cũng đa dạng, phản ánh nhiều lĩnh vực của đời sống xã

hội thời trung đại và đã được sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu. Đến nay,

đã có nhiều tác giả khai thác VBBG để thực hiện các công trình khoa học, các

đề tài luận án, luận văn, các chuyên khảo chuyên sâu trên từng lĩnh vực và đã

đạt được những thành tựu đáng trân trọng và đóng góp cho khoa học những tri

thức mới để thế hệ sau kế thừa, khai thác, phát huy giá trị, ứng dụng vào thực

tiễn đời sống xã hội. Tuy nhiên, chưa có tác giả nào giành tâm huyết nghiên

cứu tổng thể về văn bia hay chuyên sâu một lĩnh vực nào đó được phản ánh

qua VBBG. Các công trình nghiên cứu đã công bố cũng như các luận án, luận

văn mới khai thác số lượng rất ít ỏi VBBG ở những mảng nội dung nhất định.

6

Trên các tạp chí, kỷ yếu hội nghị chuyên ngành chỉ xuất hiện những bài viết lẻ

tẻ giới thiệu những văn bia mới phát hiện và dừng lại ở mức độ giới thiệu

nguồn tư liệu mà chưa có công trình nào chuyên khảo về VBBG.

Ở địa phương, văn bia đã nhận được sự quan tâm đầu tư cho công tác bảo

tồn của ngành văn hóa địa phương. Bản thân NCS cũng có đóng góp nhất định

trong việc bảo tồn, nghiên cứu, giới thiệu VBBG. Là người con của quê hương

Bắc Giang, từ thời thơ ấu đã được tiếp xúc với văn bia, khi trưởng thành được

đào tạo chuyên ngành Hán Nôm, ra trường công tác hơn hai mươi năm trong

ngành văn hóa địa phương, đã được tiếp xúc trực tiếp hàng nghìn văn bia

trong tỉnh, khối tư liệu đặc biệt này đã cuốn hút NCS từ lâu nên khi được cử đi

học tại khoa Hán Nôm, Học viện KHXH (Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam),

NCS đã chọn khối tư liệu văn bia ở địa phương làm đề tài luận án Tiến sĩ.

Những mong được đóng góp thêm phần nhỏ bé của mình cho khoa học

chuyên ngành Hán Nôm và cho sự nghiệp bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn

hóa của quê hương.

7

CHƯƠNG 2

ĐẶC ĐIỂM VĂN BIA TỈNH BẮC GIANG

VBBG là di sản tư liệu được hình thành từ nhu cầu nội tại của các làng xã

thời trung đại. Đó là những sản phẩm trí tuệ và sự tài nghệ của những trí thức

Nho học, Phật học, những người có hoa tay viết chữ đẹp và những người thợ

đá khéo tay giỏi nghề tạo ra. Mỗi một văn bia đều được xem như một tác

phẩm văn học nghệ thuật phản ánh tư tưởng, tình cảm, trình độ thẩm mỹ của

những người trực tiếp tạo tác và cộng đồng làng xã đương đại. Vì vậy, chương

này, chúng tôi giới thiệu khái lược về địa lí hành chính Bắc Giang từ kỷ

nguyên độc lập và truyền thống văn hóa t. Bắc Giang, bởi đó là môi trường

cho sự xuất hiện và lưu giữ văn bia, trên cơ sở đó, chúng tôi đi sâu trình bày

một số đặc điểm hình thức nghệ thuật và văn bản VBBG.

2.1 Địa lý hành chính và truyền thống văn hóa.

2.1.1 Địa lí hành chính

Miền đất Bắc Giang từ lâu đã gắn bó chặt chẽ với văn hóa vùng Kinh Bắc.

Năm 1997, t. Bắc Giang được tái thành lập trên cơ sở tách t. Hà Bắc thành hai

t. Bắc Giang và Bắc Ninh. T. Bắc Giang hiện nay có 10 huyện, TP, đó là: TP.

Bắc Giang, h. Hiệp Hòa, h. Lạng Giang, h. Lục Nam, h. Lục Ngạn, h. Sơn

Động, h. Tân Yên, h. Việt Yên, h. Yên Dũng và h. Yên Thế.

2.1.2 Truyền thống văn hóa

Trên địa bàn có 2237 di tích lịch sử văn hóa và danh lam thắng cảnh. Thời

phong kiến có 58 Nho sinh ưu tú đỗ đại khoa, hàng trăm vị đỗ trung khoa,

hàng nghìn vị đỗ Sinh đồ, Tú tài ở các kỳ thi Nho học …Truyền thống hiếu

học, thượng võ, sùng đạo là những yếu tố địa văn hóa thuận lợi cho sự xuất

hiện VBBG.

2.2 Đặc điểm hình thể, chất liệu, tác giả soạn khắc văn bia

2.2.1 Về hình thể, chất liệu tạo bia

* Về hình thể: Phổ biến nhất là bia dẹt (có 1 hoặc mặt), sau đó là bia

vuông tứ diện, bia tạo dáng cây hương (hương đài), bia lục diện, bia trụ

tròn… Đặc biệt, trên đất Bắc Giang còn phát hiện tấm bia hộp ở ngôi mộ thân

phụ Trạng nguyên Giáp Hải và có cả bia tạo tác bằng chất liệu gỗ.

* Về chất liệ có ba loại: Bia đá xanh (đá vôi), đá đỏ, đá cát kết, nhưng phổ

biến và chiếm tỷ lệ nhiều là bia đá xanh.

2.2.2 Về tác giả soạn, khắc, viết chữ

* Về tác giả soạn văn: Trong số 1452 VBBG có 251 văn bia khắc tên

người soạn văn (chiếm 17,2%). Thành phần tham gia biên soạn có số lượng

cao nhất là các nhà khoa bảng, còn lại là các trí thức và quan chức địa phương

như: Sinh đồ, Giám sinh, Phủ sinh, Nho sinh, Huấn đạo, Tri phủ, Tri huyện,

Thị nội văn chức, Câu kê, Chánh tổng, Lý trưởng và các nhà sư …

* Về tác giả viết chữ: Có 266 bia lưu danh tính người viết chữ (18,3%).

Thành phần tham gia viết chữ là các Giám sinh, Nho sinh, Thị nội thư, Sinh

đồ, Phủ sinh, Tri huyện, Đề lại, các nhà sư, và các danh sĩ, hương lão địa

phương… và nhiều nhất vẫn là các vị làm quan Thị nội thư tả, Đề lại.

8

* Về tác giả chạm khắc bia: Có 55 văn bia khắc ghi tên, địa chỉ thợ khắc

bia (3,7%). Xét về tỉ lệ thấy các tác giả chuyên nghiệp của nhà nước ở Ngọc

Thạch cục và phường Kính Chủ chiếm ưu thế, sau đến thợ khắc đá ở các

phường thợ khác.

2.3 Nghệ thuật trang trí văn bia.

VBBG xuất hiện trong khoảng gần sáu thế kỷ nên kỹ thuật chế tác, nghệ

thuật trang trí rất phong phú, đa dạng mang phong cách của nhiều thời kỳ,

nhưng tiêu biểu nhất văn bia nghệ thuật trang trí bia thời Lê Trung hưng (TK

XVII - XVIII).

2.4 Văn bản và văn tự trên bia

2.4.1. Về văn bản văn bia

Qua khảo sát trên các di tích, thấy có khoảng 70% VBBG còn nguyên

vẹn. Khảo sát VBBG thì thấy có hàng chục tấm bia được khắc bổ sung. Hiện

tượng khắc lại văn bia ít xuất hiện. Hiện tượng đục xóa nội dung và niên đại

xảy ra trên một số văn bia thời Nguyễn và Lê Trung hưng.

2.4.2 Văn tự trong văn bia:

Chữ húy sớm nhất được phát hiện trên bia thời Trần ở chùa Nham Nguyệt

(th. Liễu Nham, x. Tân Liễu, h. Yên Dũng).Thời Lê sơ không thấy xuất hiện.

Thời Mạc, Lê Trung hưng thực hiện khá triệt để lệnh kiêng húy trên VBBG.

Bắc Giang có 03 văn bia chữ Nôm và nhiều văn bia có viết xen chữ Nôm để

ghi tên người, tên lễ vật, tế khí, địa danh.

Tiểu kết chương II:

Bắc Giang là miền đất thuộc vùng văn hóa Kinh Bắc, một miền quê nổi

danh văn hiến, hiếu học, thượng võ trong lịch sử, nơi hội tụ tinh hoa văn hóa

của dân tộc, một trong những cái nôi của của nền văn minh châu thổ Bắc Bộ,

nên có nhiều điều kiện thuận lợi cho sự ra đời và phát triển văn bia Hán Nôm.

VBBG có thể hình đa dạng như văn bia Việt Nam, nhưng ở góc độ nhất định

cũng có nét đặc thù, đó là sự xuất hiện loại bia trụ tròn, dáng hình chuông khá

độc đáo. Ngoài bia đá, chuông đồng, khánh đá, khánh đồng, biển gỗ như các

miền quê khác, Bắc Giang còn có bia được tạo tác bằng chất liệu gỗ, bia hộp

(sách đá) cũng rất hiếm gặp ở các địa phương khác.

Có 251 văn bia lưu danh người soạn văn, chiếm 17,2 % (251/1452) so với

tổng số VBBG. Đội ngũ soạn giả văn bia rất đa dạng, nhưng các nhà khoa

bảng (Trạng nguyên, Bãng nhãn, Thám hoa, Hoàng giáp, Tiến sĩ, Phó bảng)

chiếm số lượng nhiều nhất, sau đến các nhà sư, các sinh đồ, giám sinh và quan

lại địa phương. Số lượng văn bia thì lớn, mà số soạn giả lưu danh như vậy là

khá khiêm nhường. Câu nói người đời vẫn lưu truyền “khôn văn tế, dại văn

bia” đã phản ánh đúng sự việc này. Có lẽ, vì những soạn giả quá cân nhắc,

thận trọng, ngại sợ người đời đàm tiếu nên đã thận trọng, hạn chế lưu danh

trên văn bia. Chỉ có người có học rộng, tri thức uyên thâm mới đủ tự tin để

khắc danh “cẩn soạn” trên bia đá. Tác giả viết chữ trên VBBG thống kê có

266 người, chiếm 18,3 % (266/1452), trong số đó có trên 30 thành phần tham

gia, nhiều hơn vẫn là các quan chức làm công tác văn phòng từng thi đỗ Thư

toán hoa văn làm việc ở Thị nội thư tả thuộc bộ Công thực hiện. Còn lại, khá

nhiều bia do các Nho sinh, Giám sinh, Tú tài, Sinh đồ…ở các làng xã được

mời viết chữ. Vùng Kinh Bắc/Bắc Giang rất hiếm phường thợ khắc đá, cho

nên đa số VBBG do cơ quan chuyên môn của triều đình và các các phường

9

thợ xứ Đông, xứ Thanh thực hiện. Số văn bia đề danh cơ quan khắc thạch,

phường, thợ khắc chỉ chiếm xuất hiện trên 55 văn bia, chiếm 3,8 % (55/1452).

Trong đó, thợ đá ở Ngọc Thạch cục và thợ đá phường Kính Chủ (Kinh Môn,

Hải Dương) chiếm ưu thế.

Cũng như văn bia Việt Nam, đồ án trang trí trên VBBG rất phong phú,

phản ánh tư tưởng, tình cảm, phong cách thẩm mỹ của xã hội ở từng thời kỳ

lịch sử khác nhau. Nhiều VBBG được đầu tư công sức, trí tuệ, sự tài khéo của

người nghệ nhân khắc đá xứng đáng được tôn vinh là những tác phẩm điêu

khắc đá nghệ thuật mẫu mực, xuất sắc.

Hầu hết VBBG được viết bằng chữ Hán, số ít chữ Nôm. Hiện tượng kiêng

húy cũng xuất hiện trên VBBG từ văn bia thời Trần (TK XIV) cho đến hết

thời Nguyễn (năm 1945), nhưng xuất hiện tần xuất dầy hơn, triệt để hơn hay

gặp ở văn bia thời Lê Trung hưng. Đa số văn bản VBBG còn giữ được đầy đủ

nội dung, có địa chỉ rõ ràng và ít bị sửa chữa, làm giả hay đục xóa nên tư liệu

phản ánh trong văn bia có độ xác tín cao.

10

CHƯƠNG 3

NGHIÊN CỨU GIÁ TRỊ LỊCH SỬ

CỦA VĂN BIA TỈNH BẮC GIANG

Văn bia Bắc Giang phản ánh nhiều thông tin có giá trị về lịch sử quê

hương, đất nước trên nhiều lĩnh vực khác nhau, nhưng do quy định về dung

lượng Luận án, nên trong chương này, chúng tôi chỉ trình bày một số giá trị

lịch sử tiêu biểu được phản ánh qua VBBG. Đó là: . Góp phần tìm hiểu

“danh xưng Việt Nam” và xác định một số địa danh hành chính trong lịch sử;

. Phản ánh về các văn thần, võ tướng; . Phản ánh đóng góp của các hoạn

quan, Thái giám với làng xã. Trong đó,  là nội dung trọng điểm …

3.1 Văn bia góp phần tìm hiểu “danh xưng Việt Nam” và một số địa

danh hành chính trong lịch sử.

3.1.1 Danh xưng Việt Nam trong thư tịch, bi ký thời Trung đại

Ở t. Bắc Giang có 04 văn bia nhắc đến quốc danh Việt Nam và đều được

soạn khắc trong khoảng thời gian giữa TK XVII. Đó là văn bia Tu tạo tiền

đường Diên Quang tự dựng ở chợ chùa Diên Quang, xã th. Cẩm Bào, x. Xuân

Cẩm, h. Hiệp Hoà. Bia do Nguyễn Hòa, thi đỗ Đệ tam giáp đồng tiến sĩ xuất

thân khoa Mậu Thìn (1628) soạn: “Việt Nam đại quốc/ Kinh Bắc cựu cương/

Thuận An địa thắng/ Bắc Hà hình cường/ Gia Lâm giai cảnh/ Hiệp hòa danh

hương/ Tình quang từ chủ/ Cẩm xuân lộng chương…”; Văn bia Diên Phúc tự

tạo khai các sở lập bi ở chùa Diên Phúc, th. Yên Viên, x. Vân Hà, h. Việt Yên

tạo năm Khánh Đức thứ 3 (1651) cũng nhắc tới quốc danh “Việt Nam” ngay

trong phần chính văn: “Việt Nam tú khí, Kinh Bắc chân hình…”; Bia Hiển

Khánh am bi/ tạo năm Thịnh Đức 3 (1655), ở lăng Chúa Đôi th. Thái Thọ, x.

Thái Sơn, h. Hiệp Hòa cũng được nhắc đến ở ngay đầu bài minh: “Đệ nhất

Việt Nam/Khả xưng Quế Trạo/Tú thủy triều tiền/ Kỳ sơn củng hậu/ Địa mạch

nhất linh/ Thiên ân quảng tạo/ Mỹ Ngô tướng quan/ Tá Trịnh chủ hậu…

Trong số văn bia kể trên, xét về văn cảnh và ngữ nghĩa thì hai chữ Việt

Nam mà các tác giả soạn văn viết ra rõ ràng định vị Việt Nam là danh xưng

của đất nước.

3.1.2 Góp phần xác định một số địa danh hành chính trong lịch sử.

Đặc biệt, trường hợp th.Trung Đồng, nằm sâu trong phần đất x. Vân

Trung, h. Việt Yên, xung quanh là các làng xã của tg. Quang Biểu, h. Yên

Dũng xưa, cách th.Thượng Đồng (xưa cũng thuộc sở Đại Tảo, h. Yên Phong)

x. Hòa Long, h. Yên Phong hàng chục cây số. Nhưng trong văn bia Hậu Thần

bi ký - Lập thạch bi ký do Tiến sĩ khoa Mậu Thìn Vũ Miên soạn văn cho biết

thời kỳ này Trung Đồng thuộc sở Đại Tảo, h. Yên Phong^.Đến văn bia Vi lập

bi ký, tạo năm Thành Thái thứ 10 (1898) cho biết th. Trung Đồng thuộc sở Đại

Tảo, tổng Hoàng Mai, h. Yên Dũng, ph. Lạng Giang chứ không thuộc h. Yên

Phong, t. Bắc Ninh. Nội dung văn bia đã giúp chúng ta lý giải về những truyền

thuyết dân gian về việc dân làng Trung Đồng (h. Việt Yên, t. Bắc Giang) và

làng Thượng Đồng (x.Hòa Long, h. Yên Phong, t. Bắc Ninh) vốn có chung

nguồn gốc sau hai làng kết chạ Quan họ với nhau. Cả hai làng cùng có miếu

thờ thờ Bà chúa tổ nghề hát Quan họ.

3.2 Văn bia phản ánh về các văn thần, võ tướng.

11

3.2.1 Văn thần, võ tướng Bắc Giang trong lịch sử.

Bắc Giang là miền thượng của xứ Kinh Bắc, miền đất sinh ra nhiều

văn thần, võ tướng có nhiều đóng góp trong việc xây dựng và bảo vệ cương

thổ đất nước. Lịch sử nước nhà ghi lại những mốc son của dân tộc Trong sách

Dư địa chí, Nguyễn Trãi đã xem miền đất Bắc Giang là miền đất có vị trí

trọng yếu của đất nước, như“phên giậu”phía bắc của kinh đô Thăng

Long.

Về các văn thần, VBBG khắc ghi các nhà khoa bảng như Đệ nhất

giáp Nguyễn Viết Chất, Trạng nguyên Giáp Hải, Tiến sĩ Giáp Lễ, Tiến

sĩ Hoàng Công Phụ, Tiến sĩ Thân Khuê, Tiến sĩ Trần Đăng Tuyển, Tiến

sĩ Thân Toàn, Tiến sĩ chu Danh Tể, Tiến sĩ Thân Hành, Tiến sĩ Trịnh

Ngô Dụng, Đình nguyên Tiến sĩ Nguyễn Đình Tuân… Có hàng trăm võ

tướng được triều đình ban cho phẩm tước cao trọng. Qua chính sử và

văn bia phản ánh còn thấy xuất hiện nhiều gia đình, dòng họ võ lược.

3.2.2 Di tích tôn thờ văn thần, võ tướng ở Bắc Giang.

Các di tích tôn thờ văn thần, võ tướng ở t. Bắc Giang chủ yếu phân bố ở

TP. Bắc Giang, h. Hiệp Hòa, h.Việt Yên, h. Yên, Yên Dũng, h. Tân Yên và h.

Lạng Giang. Các huyện miền núi như: Sơn Động, Yên Thế, Lục Nam, Lục

Ngạn có số lượng rất ít.

3.2 VBBG góp phần tìm hiểu công tích các văn thần, võ tướng.

Có 231 vị văn thần, võ tướng, hoạn quan được phản ánh trong 184 VBBG,

những danh nhân lịch sử đó chủ yếu ở giai đoạn TK XVI - XVIII, ngoài ra có

01 vị thời Tây Sơn, 02 vị thời Nguyễn. Trong số 231 vị được phản ánh qua

VBBG, có rất ít người được ghi chép trong chính sử, vì vậy, văn bia là nguồn

tư liệu chân xác bổ khuyết cho chính sử về những danh nhân lịch sử văn hóa

Bắc Giang thời trung đại.

Các văn thần được phản ánh qua VBBG là các nhà khoa bảng như Trạng

nguyên Giáp Hải (1507 - 1586), người x. Dĩnh Kế, h. Phượng Sơn (sau đổi

thành Phượng Nhãn), ph. Lạng Giang. Tiến sĩ Hoàng Công Phụ người x. Yên

Ninh, t. Mật Ninh, h. Yên Dũng (nay là th. Yên Ninh , trr. Nếnh, h. Việt

Yên)…và một số danh nhân khác như: Thám hoa Hoàng Sầm, Tiến sĩ Nguyễn

Kính, Tiến sĩ Nguyễn Duy Năng, Tiến sĩ Trịnh Ngô Dụng, Đình nguyên Tiến

sĩ Nguyễn Đình Tuân …hay các vị đỗ Hương cống, Cử nhân có ra làm quan

giúp nước.

Văn bia về các văn thần thường dựng tại các văn chỉ, từ đường nên có ý

nghĩa và tác động rất tốt về truyền thống “tôn sư trọng đạo”, khuyến khích

việc học hành để theo đòi cử nghiệp cho thế hệ sau.

Về các võ tướng, chúng tôi dựa theo hoàn cảnh xuất thân để phân chia võ

tướng thành 3 thành phần: Võ tướng xuất thân từ con đường tiến cử, bảo cử,

thế tập và tập ấm; võ tướng xuất thân từ hoạn quan nhưng chuyên theo nghiệp

binh; xuất thân hoạn quan nhưng làm thị thần chuyên hầu hạ trong cung vua

phủ chúa. Ba thành phần võ tướng kể trên ngoài những đóng góp tích cực cho

triều đình, phủ liêu họ còn có những công tích rất lớn cho các làng xã. Nhiều

di sản văn hóa là các công trình kiến trúc tôn giáo, tín ngưỡng, các công trình

phúc lợi cộng đồng ở các làng xã Bắc Giang còn tồn tại đến ngày nay là nhờ

tâm đức của họ. Có 184 VBBG liên quan đến văn thần, võ tướng. Hầu hết võ

tướng được phản ánh qua VBBG xuất thân từ hoạn quan và thái giám (quan

12

hầu ở cung vua, phủ chúa) nhưng sau họ chú tâm theo con đường binh nghiệp

và trở thành các võ tướng nổi tiếng như Hán Quận công Thân Công Tài,

Khánh Quận công Hà Công Dung, Đĩnh Quận công Ngô Công Mỹ, Lân Quận

công Lương Đăng Minh…

3.3 VBBG phản ánh về hoạn quan, thái giám.

Có 161 VBBG phản ánh về 126 viên hoạn quan, thái giám dưới thời Lê

Trung hưng (TK XVI - XVIII). Các viên quan thái giám là thành phần đóng

góp nhiều công của cho các làng xã Bắc Giang trong rất nhiều hoàn cảnh như:

xây dựng, tu tạo đình chùa, cấu cống, đường sá, thuế khóa... Bởi họ là những

viên quan được hưởng nhiều bổng lộc triều đình nên giàu có và có điều kiện

kinh tế để cúng tiến tiền ruộng công đức cho làng xã xây dựng nhiều công

trình phúc lợi và những việc làm có lợi ích cho cộng đồng. VBBG là nguồn tư

liệu chính, rất phong phú để các nhà nghiên cứu khai thác, biên soạn nhiều tập

sách giới thiệu về danh nhân lịch sử văn hóa địa phương.

Sự ra đời của hàng trăm ngôi chùa, ngôi đình, sinh từ, lăng mộ đá có quy

mô kiến trúc đồ sộ nay đã là các di tích lịch sử văn hóa gắn liền với công lao

của các quan thái giám. Nó được xem là hiện tượng văn hóa đặc thù ở xứ Bắc.

Tính từ triều vua Hoằng Định (1601 - 1619) đến niên hiệu Cảnh Hưng (1740 -

1787) trải 11 đời vua và đặt/dùng 20 niên hiệu thì hầu hết các niên đại đều

xuất hiện văn bia khắc ghi những đóng góp của quan thái giám cho việc xây

dựng, tôn tạo các công trình kiến trúc của cộng đồng làng xã.

Văn bia đã phản ánh những đóng góp của các quan thái giám trong việc

xây dựng tôn tạo các ngôi chùa thờ Phật chiếm số lượng đáng kể.

Qua VBBG, thấy sự đóng góp tiền của các quan thái giám cho làng xã

thời Lê Trung hưng là rất lớn. Bên cạnh việc công đức cho việc xây dựng, tu

tạo chùa chiền hay các chợ tam bảo các viên quan thái giám còn quan tâm

giúp đỡ đặc biệt cho các làng xã xây dựng các ngôi đình, đến thờ thần. Có

nhiều vị thái giám đã công đức cho 5 làng xã, mỗi làng xã một ngôi đình lớn.

Thậm chí, có vị đã giúp dân xây dựng đình làng còn bỏ tiền mua thêm ruộng,

ao, đồ tế khí để hành lễ. Ngoài ra, còn có văn bia ghi việc tạo tượng, đúc

chuông, xây dựng bến đò tam bảo, qua nhà chùa đóng góp giúp dân nộp

thuế…

Công tích của các hoạn quan, thái giám với làng xã là rất lớn. Tìm hiểu về

lệ cấp bổng lộc (Ngụ lộc giám ban, ngụ lộc Tư lễ giám, lộc ruộng sứ thần, lộc

ruộng huệ dưỡng…), lệ cấp vườn đất, lệ phong tặng cấp tuất, lệ tự sự …của

triều đình dưới triều vua Lê Hồng Đức thứ 8 (1467) và triều vua Bảo Thái thứ

1 (1720) thấy rằng bổng lộc của quan lại, đặc biệt là những viên quan có phẩm

tước cao rất rất lớn so với mức thu nhập của người dân. Chính vì thế họ mới

có điều kiện để đóng góp giúp đỡ làng xã giải quyết những khó khăn về kinh

tế.

Trong số đó, hầu hết là các vị võ quan, thị thần ở giai đoạn thế kỷ XVII -

XVIII. Họ thường công đức để trùng tu tôn tạo đình, chùa làng và các công

trình phúc lợi công cộng. Việc các võ tướng, hoạn quan, thái giám thời Lê

Trung hưng ở Bắc Giang thường công đức tiền ruộng để trùng tu tôn tạo đình,

chùa làng và các công trình phúc lợi công cộng khác của làng cũng là thể theo

nguyện vọng của cá nhân họ, nhưng vấn đề đáp nghĩa công ơn sinh thành, làm

đẹp lòng cha mẹ, ông bà, và nghĩa tình thê thiếp là yếu tố tình cảm, tinh thần

13

để họ đứng ra làm việc lễ nghĩa lưu truyền đến muôn đời. Ngoài việc công đức

tiền ruộng, ao vườn, thuế khóa… về cuối đời, một số vị còn lo xây dựng am

thờ, lăng mộ cho mình. Về hiện tượng này, có thể được hiểu là, người phương

Đông nói chung, người Việt Nam nói riêng, coi việc qua đời của mình chỉ là

thay đổi không gian tồn tại. Người còn sống có phương thức tồn tại ở cõi

dương, còn người chết có phương thức tồn tại ở cõi âm. Người ở cõi âm vẫn là

thành viên của gia đình. Mọi việc lớn nhỏ diễn ra trong gia đình, người ở cõi

dương đều phải xin ý kiến người ở cõi âm. Việc các vị võ quan xây am thờ

hay từ đường là để tạo cơ sở vật chất để con cháu ở cõi dương có điều kiện hỏi

ý kiến của bậc tiền bối sau khi đã từ biệt cõi dương và hoạt động ở cõi âm.

Số lượng tiền, ruộng của các vị võ quan công đức cho làng xã có giá trị

tương đối lớn so với mặt bằng đời sống của người dân đương thời, chứng tỏ

họ có tiềm lực kinh tế, có uy thế kinh tế và chính trị trong xã hội. Thêm nữa,

họ cũng muốn chứng tỏ thế mạnh của mình đối với dân làng với tâm lý “áo

gấm về làng” của những người có nguồn gốc nông dân. Hầu hết văn bia có

liên quan đến các vị võ quan thời Lê Trung hưng ở Bắc Giang đều do các vị trí

thức có học vị, chức tước cao và có mối quan hệ thân thiết với các võ quan

soạn văn bia,… Chắc rằng, trong thâm tâm, các võ quan muốn chứng tỏ cho

thiên hạ biết rằng: mặc dù là võ quan nhưng họ có mối quan hệ rộng rãi với

các bậc trí thức bậc cao đương thời chứ không thuần túy là những người võ

biền, mà họ cũng như những văn nhân tài tử khác, họ cũng hiểu được giá trị

lịch sử của công trạng, sự nghiệp của họ đối với dân làng, đối với thế hệ mai

sau.

Tiểu kết chương 3:

Chương III, luận án đã khảo sát tư liệu để nghiên cứu về quốc danh Việt

Nam được phản ánh trong các thư tịch, văn khắc Hán Nôm đã được công bố

và đi sâu tìm hiểu 04 VBBG được soạn khắc ở TK XVII, thời Lê Trung hưng

có nhắc đến quốc danh Việt Nam. Trong 04 VBBG, cụm từ “Việt Nam” được

thể hiện khá rõ như một quốc danh, nhất là khi vận dụng ngữ pháp Hán cổ

thấy chức năng của cụm từ này là danh từ và luôn đứng trước danh từ biểu thị,

hàm nghĩa tên gọi của xứ, phủ, huyện, xã là các cấp quản lý hành chính dưới

triều đình (quốc gia) đã được xác định.

Một số địa danh hành chính trên địa bàn tỉnh Bắc Giang còn tồn nghi

trong việc xác định, quy chiếu với địa danh hành chính hiện nay cũng đã được

luận án đề cập.

Nội dung được luận án tập trung trong chương này là vấn đề khảo sát 185

văn bia phản ánh về các văn thần, võ tướng, hoạn quan để nghiên cứu và đưa

ra những thông tin về họ tên, chức tước, công tích của một số danh nhân lịch

sử có ảnh hưởng khá sâu sắc trong đời sống văn hóa tinh thần ở các làng xã

tỉnh Bắc Giang. Đặc biệt, chỉ trong khoảng thời gian hai thế kỷ (TK XVII,

XVIII) có 134 văn bia khắc ghi công tích của hơn 100 vị võ tướng, hoạn quan

có đóng góp tiêu biểu cho các làng xã tỉnh Bắc Giang. Những công tích của

các võ tướng, hoạn quan Bắc Giang cho đất nước một phần đã được sử sách

ghi công, còn phần đóng góp cũng rất đáng ghi nhận của họ cho quê hương

bản quán được các làng xã ghi nhận trên bi ký lưu lại là nguồn sử liệu quý

báu, hữu dụng cho việc nghiên cứu về lịch sử địa phương.

14

Trên cơ sở tìm ra đặc điểm của một số văn bia có liên quan đến một số vị

võ quan thời Lê Trung hưng ở Bắc Giang, chúng tôi thấy ở đó đã ít nhiều phản

ánh tâm lý và đời sống tâm linh của họ. Cũng trên cơ sở phát hiện đó, chúng

tôi cho rằng đây là một trong nhiều cơ sở giúp chúng ta hiểu rõ hơn tư tưởng

của một bộ phận quan chức là võ quan và thái độ của họ đối với đời sống tinh

thần của xã hội. Chúng tôi cho rằng, đóng góp của các hoạn quan, thái giám

với làng xã Bắc Giang là rất lớn lao, nhất là lĩnh vực bảo tồn, phát huy giá trị

di sản văn hóa. Với hướng tiếp cận này sẽ giúp chúng ta tìm thấy ở văn bia về

phản ánh về các võ tướng có thêm nhiều thông tin bổ ích và lí thú.

15

CHƯƠNG 4

NGHIÊN CỨU MỘT SỐ GIÁ TRỊ VĂN HÓA TRUYỀN THỐNG

PHẢN ÁNH QUA VĂN BIA TỈNH BẮC GIANG

Bắc Giang là một miền đất cổ, có địa hình hội đủ các vùng (vùng núi,

trung du, đồng bằng, đô thị), đa dân tộc nên trong cộng đồng làng xã có nhiều

hình thức sinh hoạt tôn giáo, tín ngưỡng. Có ba tôn giáo được thịnh hành ở t.

Bắc Giang, đó là: đạo Phật giáo, đạo Nho và đạo Thiên chúa. Hiện chưa phát

hiện văn bia phản ánh về Thiên chúa giáo. Văn bia về tôn giáo, tín ngưỡng

đồng bào dân tộc thiểu số có số lượng rất ít và mới phát hiện 02 văn bia hậu

Thần, do ảnh hưởng nét văn hóa của người Kinh/Việt. Vì vậy, chương này

luận án đi sâu khảo sát, tìm hiểu một số giá trị văn hóa truyền thống của cư

dân Kinh/ Việt được phản ánh qua VBBG.

4.1 Văn bia góp phần tìm hiểu văn hóa Nho học ở làng xã.

4.1.1 Văn bia phản ánh các thiết chế văn hóa Nho học

Dưới thời phong kiến, nhất là dưới triều đại Lê - Nguyễn, đạo Nho được

triều đình và các tầng lớp tri thức đề cao. Nơi thờ Khổng Thánh và các vị tiên

hiền là nơi tụ hội sinh hoạt của văn thuộc, hội Tư văn địa phương. Họ là

những người có học, từng theo học chữ Thánh hiền để theo đòi cử nghiệp rồi

hướng ra giúp đời. Nếu bước đường hoạn lộ chưa đạt họ ở lại quê hương và

trở thành trí thức bình dân ở các làng xã. Một số tấm bia văn từ, văn chỉ ở các

làng xã đã phản ánh rất rõ những hình thức sinh hoạt của các trí thức địa

phương. Ở t. Bắc Giang hiện nay có 22 di tích văn chỉ, văn từ thờ Khổng Tử

và các bậc tiên hiền. Trên các di tích, phế tích ấy có 42 văn bia khắc ghi nội

dung liên quan đến sinh hoạt Nho giáo. Ngoài ra, ở một số ngôi đình, từ

đường dòng họ có truyền thống khoa bảng, hiếu học cũng lưu giữ một số văn

bia ghi về những người đỗ đạt ở các kỳ thi Hán học thời phong kiến.

Có 32 văn bia nhắc đến việc xây dựng, tôn tạo nơi thờ văn từ, văn chỉ, nơi

tôn thờ đạo Khổng và sinh hoạt Nho giáo. 09 văn bia đề danh người thi đỗ và

chỉ có 01 văn bia ghi việc xây dựng trường học. Qua văn bia thấy rằng: Đa số

các văn từ, văn chỉ phản ánh sinh hoạt đạo Nho ở Bắc Giang được ra đời từ

TK XVII, XVIII, số ít xây dựng ở TK XIX.

4.1.2 Văn bia ghi danh các vị Nho học đỗ đạt

Lịch sử khoa cử nước nhà kéo dài 850 năm, miền đất Bắc Giang có 58 vị

đỗ đại khoa, trong đó có 2 Trạng nguyên, 1 Bảng nhãn, 3 Thám hoa, 1 Đình

nguyên Tiến sĩ, còn lại 51 vị là Hoàng giáp và Đồng tiến sĩ xuất thân. Ngoài ra

còn có hàng trăm người thi đỗ Hương cống, Cử nhân… Trên địa bàn tỉnh từng

xuất hiện một số gia đình khoa bảng như gia đình họ Thân (làng Yên Ninh, h

Việt Yên) có 04 cha con ông cháu đỗ đại khoa; họ Thân làng Phương Đậu

(TP. Bắc Giang) có 03 thế hệ cha con ông cháu đỗ Tiến sĩ; họ Đào (Song Khê,

TP. Bắc Giang) có 01 vị Trạng nguyên, 02 Tiến sĩ. Thậm chí, làng Yên Ninh

(Việt Yên) có 10 vị đỗ khoa, mà Tiến sĩ Thân Nhân Trung là người khai khoa

cho truyền thống hiếu học quý báu ấy. Trải qua mấy trăm năm với biết bao

thăng trầm của lịch sử bia đá ở quê hương ghi lại sự việc ấy không còn đáng

16