Phân tích mạng lưới đô thị Việt Nam và vấn đề phát triển vùng

Tr−êng ®¹i häc s− ph¹m Hµ Néi

T¹p chÝ khoa häc sè 2 n¨m 2005

Ph©n tÝch m¹ng l−íi ®« thÞ ViÖt Nam

vµ vÊn ®Ò ph¸t triÓn vïng

§ç ThÞ Minh §øc

Khoa §Þa lý, Tr−êng §HSP Hµ Néi

I. §Æt vÊn ®Ò

Ph©n tÝch m¹ng l−íi ®iÓm d©n c− nãi chung, m¹ng l−íi ®« thÞ nãi riªng lµ nhiÖm

vô cña ®Þa lý quÇn c−, vµ ë ®©y lµ ®Þa lý ®« thÞ.

M¹ng l−íi ®iÓm d©n c− ®« thÞ, víi chøc n¨ng lµ c¸c trung t©m c«ng nghiÖp vµ dÞch

vô ®· cã vai trß lµ c¸c trung t©m ph¸t triÓn vïng ë c¸c cÊp ph©n vÞ kh¸c nhau. Trong

c¸c tµi liÖu vÒ tæ chøc l·nh thæ ®êi sèng x· héi, ®« thÞ cïng víi m¹ng l−íi giao th«ng

vËn t¶i ®· ®−îc coi lµ bé khung cña vïng kinh tÕ (N.N. Baranxki), hay lµ bé khung

l·nh thæ (§µm Trung Ph−êng), hay lµ t¹o nªn c¸c cùc ph¸t triÓn vµ c¸c tuyÕn lùc (Lª

B¸ Th¶o). Nh÷ng khÝa c¹nh nµy ®· vµ ®ang thu hót sù quan t©m cña c¸c nhµ ®Þa lý, c¸c

nhµ quy ho¹ch vµ tæ chøc l·nh thæ, c¸c nhµ kinh tÕ... cña nhiÒu n−íc trªn thÕ giíi.

Trong bµi b¸o nµy t¸c gi¶ thö ph©n tÝch mét sè ®Æc ®iÓm cña m¹ng l−íi ®« thÞ cña

n−íc ta vµ ¶nh h−ëng cña m¹ng l−íi ®« thÞ nµy ®Õn sù ph¸t triÓn vïng.

II. VÒ tû lÖ d©n thµnh thÞ vµ mËt ®é ®« thÞ trªn l∙nh thæ cña c¸c

tØnh vµ c¸c vïng

Quy m« d©n sè ®« thÞ ph¶n ¸nh kh¸ râ tiÒm n¨ng kinh tÕ cña ®« thÞ, søc hót ®« thÞ

vµ sù ®a d¹ng cña c¸c chøc n¨ng ®« thÞ.

Th−êng th× chØ tiªu vÒ tû lÖ d©n sè thµnh thÞ trong tæng d©n sè cña mét l·nh thæ

®−îc coi lµ chØ tiªu ®¹i diÖn cho tr×nh ®é ®« thÞ hãa. Tuy nhiªn, nÕu d©n c− ®« thÞ l¹i

chØ tËp trung vµo mét vµi thµnh phè, thÞ x·, t−¬ng ph¶n víi vïng n«ng th«n réng lín,

th× t¸c ®éng kinh tÕ – x· héi cña ®« thÞ hãa hoµn toµn kh¸c víi tr−êng hîp cã m¹ng

l−íi ®« thÞ r¶i ®Òu. B¶n ®å h×nh 1a) cho ta c¶m nhËn vÒ tû lÖ ®« thÞ hãa kh¸ cao ë T©y

Nguyªn vµ cùc Nam Trung Bé, tû lÖ ®« thÞ hãa cßn kh¸ thÊp ë §ång b»ng s«ng Hång

vµ §ång b»ng s«ng Cöu Long. Trªn thùc tÕ, §ång b»ng s«ng Hång vµ §ång b»ng s«ng

Cöu Long cã mËt ®é ®« thÞ dµy ®Æc, nh−ng l¹i cã nhiÒu ®« thÞ nhá, cßn ë T©y Nguyªn

vµ mét sè tØnh miÒn nói kh¸c th× d©n sè thµnh thÞ tËp trung chñ yÕu ë thÞ x·, thµnh phè

tØnh lþ. B¶n ®å h×nh 1b) vÒ mËt ®é ®iÓm d©n c− ®« thÞ (tõ thÞ trÊn trë lªn) trªn 100 km²

l¹i cho c¶m nhËn vÒ sù phï hîp gi÷a mËt ®é ®« thÞ vµ mËt ®é d©n sè chung. Nh− vËy,

sù kÕt hîp c¶ hai chØ tiªu tû lÖ d©n thµnh thÞ trong tæng sè d©n cña tØnh vµ mËt ®é ®iÓm

d©n c− ®« thÞ míi cho thÊy bøc tranh toµn diÖn h¬n vµ ch©n thùc h¬n vÒ ®« thÞ hãa ë

n−íc ta.

67

H×nh 1a) Tû lÖ d©n thµnh thÞ trong d©n sè

cña c¸c tØnh n¨m 1999

H×nh 1b) MËt ®é ®iÓm ®« thÞ (tõ thÞ trÊn

trë lªn) tÝnh trªn 100 km²(1-4 - 2004).

§Æc ®iÓm ph©n bè d©n c− thµnh phè, thÞ x· theo quy m« d©n sè ®−îc tr×nh bµy ë

b¶ng 1 vµ h×nh 2.

B¶ng 1. §Æc ®iÓm ph©n bè thµnh phè, thÞ x· theo quy m« d©n sè, 1/4/1999

Quy m« d©n sè ®« thÞ

% tæng sè d©n ®« thÞ

(thÞ x·, thµnh phè)

Sè ®« thÞ

Sè d©n

(ng−êi)

1 triÖu trë lªn

500 - d−íi 1 triÖu

300-499

34,34

3,51

2

1

5320878

543637

10,39

36,38

11,20

4,18

4

1609906

5637720

1736050

647752

100-299

34

24

19

84

50-99

D−íi 50

Tæng sè

100,00

15495943

§« thÞ cña n−íc ta cã quy m« d©n sè rÊt kh«ng ®Òu. NÕu chØ tÝnh d©n sè thuéc c¸c

quËn néi thµnh lµm chØ tiªu so s¸nh quy m« d©n thµnh thÞ, th× cã thÓ thÊy râ sù tËp

trung tíi 34% d©n sè thµnh phè, thÞ x· vµo hai thµnh phè lín nhÊt lµ Hµ Néi vµ TP Hå

ChÝ Minh. Xu h−íng tËp trung d©n vµo c¸c thµnh phè lín nhÊt l¹i ®ang diÔn ra víi tèc

68

®é nhanh h¬n lµ vµo c¸c ®« thÞ trung b×nh vµ nhá. C¸c thÞ trÊn tuy cã nhiÒu, nh−ng quy

m« sè d©n trung b×nh chØ trªn d−íi 10.000 ng−êi, trong ®ã cã mét tû lÖ kh¸ lín cßn lµm

viÖc trong n«ng- l©m – ng− nghiÖp. C¸c thµnh phè, thÞ x· cã sè d©n trªn 100 ngh×n

ng−êi cã søc hót ®· t−¬ng ®èi lín ®èi víi vïng phô cËn, lµ ®Çu tµu trong sù ph¸t triÓn

kinh tÕ – x· héi cña c¸c tØnh. Mét sè thµnh phè, thÞ x· thuéc nhãm nµy ®· cã ®−îc c¸c

®« thÞ vÖ tinh. C¸c ®« thÞ cã d©n sè d−íi 50 ngh×n ng−êi th× ¶nh h−ëng lan táa cßn h¹n

chÕ, th−êng lµ c¸c ®« thÞ hµnh chÝnh, c¸c trung t©m c«ng nghiÖp nhá hay c¸c ®« thÞ ®Æc

thï.

Trong h×nh 2, do sù chªnh lÖch lín vÒ quy m« d©n sè cña c¸c ®« thÞ, nªn chóng t«i

®· dïng thang ®o logarit vµ c¸c ®« thÞ ®−îc s¾p xÕp theo trËt tù nhá dÇn, phÇn tr¨m d©n

sè lµ phÇn tr¨m tÝch lòy.

Quy m«

d©n sè

thµnh thÞ

N¨m 1999

III. M¹ng l−íi ®iÓm ®« thÞ

vµ ¶nh h−ëng ®Õn sù

ph¸t triÓn vïng

10000000

Trong c«ng tr×nh næi tiÕng thÕ

giíi cña P. Haggett (1975) "§Þa lý

häc: sù tæng hîp hiÖn ®¹i" cã Ch−¬ng

14 dµnh cho viÖc ph©n h¹ng vµ ph©n

thø bËc c¸c thµnh phè, trong ®ã cã

viÖc ph¸t hiÖn tÝnh quy luËt trong mèi

quan hÖ thø bËc – quy m« d©n sè cña

®« thÞ.

1000000

100000

10000

ë c¸c tµi liÖu ®Þa lý vµ kinh tÕ

vïng cña ph−¬ng T©y, lý thuyÕt vÞ trÝ

trung t©m¹cña Christaller ®−îc coi lµ

nÒn t¶ng ®Ó hiÓu ®−îc quy luËt ph©n

bè kh«ng gian cña c¸c ®« thÞ. Mçi vÞ

trÝ trung t©m lµ mét trung t©m cung

cÊp c¸c lo¹i dÞch vô, ®−îc x¸c ®Þnh sè

®¬n vÞ mµ ®iÓm trung t©m nµy phôc

vô theo ba nguyªn t¾c: 1) Nguyªn t¾c

dÞch vô; 2) Nguyªn t¾c giao th«ng vµ

3) Nguyªn t¾c hµnh chÝnh. William J.

Reilly ®· ®−a ra quy t¾c tÝnh vïng ¶nh

0

20

40

60

80

100 120

% tæng sè d©n thµnh thÞ

H×nh 2. BiÓu ®å thÓ hiÖn sù ph©n phèi c¸c

thµnh phè, thÞ x· theo quy m« d©n sè vµ trËt

tù nhá dÇn vµ phÇn tr¨m tÝch lòy cña d©n sè

®« thÞ c¶ n−íc

h−ëng cña ®« thÞ ®èi víi th−¬ng m¹i b¸n lÎ theo quy m« d©n sè cña ®« thÞ. Quy t¾c nµy

ph¸t biÓu r»ng, "hai thµnh phè ph©n chia vïng ¶nh h−ëng ®èi víi c¸c vïng l©n cËn tû lÖ

thuËn víi quy m« d©n sè vµ tû lÖ nghÞch víi c¨n bËc hai cña kho¶ng c¸ch tõ hai thµnh

phè nµy ®Õn ®« thÞ trung gian" [4].

§Æc ®iÓm ph©n bè m¹ng l−íi ®« thÞ ë n−íc ta cã thÓ ®−îc nhËn ra dÔ dµng qua

h×nh 3a. Hai thµnh phè lín nhÊt lµ TP Hå ChÝ Minh vµ Hµ Néi ®· t¹o ra hai chïm ®«

thÞ (urban agglomerations) víi ph¹m vi ¶nh h−ëng ngµy cµng më réng cïng víi sù ph¸t

triÓn cña m¹ng l−íi giao th«ng vËn t¶i vµ sè l−îng chøc n¨ng vÒ dÞch vô ngµy cµng lín.

¹tiÕng Anh: Central Place Theory

69

Nh÷ng ®« thÞ ph©n bè gÇn nhau, ®ang ph¸t triÓn nèi l¹i víi nhau, hîp l¹i thµnh ®« thÞ

lín h¬n (cã thÓ thÊy râ h¬n trong tr−êng hîp c¸c ®« thÞ ven biÓn): c¸c ®« thÞ dÞch vô –

du lÞch ®ang dÇn g¾n bã chÆt chÏ c¸c ho¹t ®éng dÞch vô cña m×nh víi thµnh phè, thÞ x·

tØnh lþ.

H×nh 3a) M¹ng l−íi ®« thÞ theo quy m« H×nh 3b) M¹ng l−íi ®« thÞ theo quan hÖ

d©n sè néi thµnh (1999)

hµnh chÝnh tØnh, thµnh phè

§¸nh gi¸ tæng qu¸t th× m¹ng l−íi ®« thÞ cña n−íc ta võa r¶i ®Òu trªn c¸c vïng l·nh

thæ (tr−íc hÕt lµ c¸c ®« thÞ hµnh chÝnh), võa tËp trung vµo nh÷ng vïng ph¸t triÓn h¬n.

NÕu xÐt theo quan hÖ qu¶n lý hµnh chÝnh (c¸c thµnh phè, thÞ x· tØnh lþ phôc vô c¸c ®¬n

vÞ hµnh chÝnh cña tØnh) th× sÏ thÊy sù bÊt ®èi xøng trong m¹ng l−íi ®« thÞ cña hÇu hÕt

c¸c tØnh, thµnh phè. PhÇn rÊt lín c¸c thµnh phè, thÞ x· tØnh lþ ë n−íc ta ph©n bè ven c¸c

dßng s«ng lín, c¸c vïng cöa s«ng ven biÓn. C¸c dßng s«ng, trong nhiÒu tr−êng hîp, l¹i

lµ ®Þa giíi tù nhiªn gi÷a c¸c tØnh. Vµ ®iÒu nµy lµm h¹n chÕ kh¶ n¨ng lan táa ¶nh h−ëng

cña c¸c ®« thÞ t−¬ng ®èi lín do c¸c t− duy vÒ hµnh chÝnh. Trong khi ®ã, ë nh÷ng huyÖn

"xa x«i" cña c¸c tØnh, c¸c dÞch vô l¹i nghÌo nµn. ë c¸c tØnh miÒn nói cã diÖn tÝch l·nh

thæ lín nh− trªn T©y Nguyªn, T©y B¾c, m¹ng l−íi ®iÓm ®« thÞ th−a thít, ®« thÞ nhá, th×

¶nh h−ëng cµng h¹n chÕ. B¶n ®å h×nh 3b) nèi c¸c thÞ trÊn víi c¸c ®« thÞ tØnh lþ, cho

thÊy nh÷ng h¹n chÕ trong tæ chøc l·nh thæ, nÕu bÞ giíi h¹n bëi c¸c l·nh thæ hµnh chÝnh,

vµ nhu cÇu cÇn thiÕt ph¶i t¹o c¸c liªn kÕt vïng ®« thÞ.

§Ó kh¾c phôc sù chång chÐo còng nh− c¸c "kho¶ng trèng" trong tæ chøc kh«ng

gian vïng, mµ c¸c ®« thÞ ®ãng vai trß lµ c¸c cùc ph¸t triÓn ë c¸c cÊp quy m« kh¸c

nhau, ë n−íc ta ®· cã s¬ ®å ph©n vïng ®« thÞ (10 vïng ®« thÞ), quy ho¹ch c¸c vïng

70

kinh tÕ träng ®iÓm vµ ®ang tiÕn tíi h×nh thµnh vïng Thñ ®« Hµ Néi gåm 8 tØnh, thµnh

phè lµ Hµ Néi, Hµ T©y, Hßa B×nh, VÜnh Phóc, B¾c Ninh, H−ng Yªn, H¶i D−¬ng, Hµ

Nam. Mét sè ®« thÞ ®· ®−îc n©ng cÊp hoÆc ®−îc t¸ch ra thµnh ®« thÞ trùc thuéc Trung

−¬ng ®Ó cã ®iÒu kiÖn ®Çu t− ph¸t triÓn.

H×nh 4 cho thÊy Hµ Néi ®ang

më réng m¹nh vÒ c¸c h−íng

nh− thÕ nµo, nhÊt lµ vÒ h−íng

T©y. C¸c vßng trßn ®ång t©m

víi b¸n kÝnh 10 km, 20 km,

30 km vµ 40 km trong t−¬ng

quan víi sù gi¶m dÇn mËt ®é

d©n sè tõ néi thµnh ra c¸c

vïng kÕ cËn vµ c¸c trôc giao

th«ng táa ra tõ thµnh phè cho

thÊy râ h¬n vïng ¶nh h−ëng

cña Hµ Néi.

Cuèi cïng, chóng t«i

muèn nãi ®Õn ¶nh h−ëng rÊt

râ nÐt cña ®« thÞ hãa vµ ph¸t

triÓn ®« thÞ tíi sù chuyÓn

dÞch c¬ cÊu kinh tÕ vµ c¬ cÊu

lao ®éng.

H×nh 4. Mét m¶nh b¶n ®å mËt ®é d©n sè Hµ Néi

vµ vïng phô cËn hiÖn nay

BiÓu ®å h×nh 5 cho thÊy quan

thµnh thÞ vµ tØ lÖ lao ®éng

lµm viÖc trong khu vùc n«ng

®iÓm thÓ hiÖn mét tØnh vµ

mçi kiÓu ký hiÖu thÓ hiÖn

mét vïng lín cña n−íc ta.

C¸c ®−êng song song víi trôc

tung vµ trôc hoµnh thÓ hiÖn

c¸c trÞ sè trung b×nh cña c¶

n−íc, cßn ®−êng chÐo lµ håi

quy tuyÕn tÝnh. Chóng t«i

ph¸t hiÖn r»ng ph¶i ®¹t ®Õn tû

(kho¶ng 30% trë lªn), th× míi

quan s¸t ®−îc sù chuyÓn dÞch

râ rÖt trong c¬ cÊu kinh tÕ vµ

c¬ cÊu sö dông lao ®éng.

Còng tõ ®ã, míi quan s¸t

®−îc sù chuyÓn dÞch t¨ng tèc

trong ®« thÞ hãa. Trªn b×nh

100

90

80

70

60

50

40

30

20

Tªn vïng

§BSCL

§«ng Nam Bé

T©y Nguyªn

DHNTB

B¾c Trung Bé

MN-TD phÝa B¾c

§ång b»ng s«ng Hång

Toµn bé

10

0

10 20 30 40 50 60 70 80 90 100

71

diÖn c¶ n−íc, ®iÒu nµy ®ßi hái ph¶i chê ®îi trong thËp kØ tíi, nh−ng ë b×nh diÖn vïng,

cã thÓ thÊy râ nhÊt ë §«ng Nam Bé.

IV. KÕt luËn

triÓn c«ng nghiÖp, dÞch vô, cña sù tÝch tô c¸c chøc n¨ng ®« thÞ vµo c¸c thµnh phè ®Çu

mèi vµ sù lan táa ¶nh h−ëng ®Õn c¸c vïng kÕ cËn. §ång thêi víi qu¸ tr×nh nµy lµ nh÷ng

diÖn m¹o cña m¹ng l−íi vµ c¸c luång trao ®æi vÒ ng−êi, vËt t−, hµng hãa... §« thÞ hãa

vµ sù ph¸t triÓn m¹ng l−íi ®« thÞ cã vai trß rÊt c¨n b¶n t¸c ®éng ®Õn sù chuyÓn dÞch c¬

cÊu kinh tÕ vµ c¬ cÊu lao ®éng.

tµi liÖu tham kh¶o

[1] Drakakis – Smith D. ((2000). Third world cities. Second edition. Routledge.

hãa n«ng th«n thµnh ®« thÞ ë Hµ Néi trong qu¸ tr×nh ®« thÞ hãa. LuËn ¸n PTS §Þa lý.

[3] Haggett P. (1975). Geography: a modern synthesis. Second edition. Harper

International Edition (b¶n dÞch tiÕng Nga, 1979. NXB TiÕn bé, Maxc¬va).

[4] Hoover E. M., Giarratani F. (1999). An Introduction to Regional Economics. West

Virginia University's Regional Research Institute (Web-book).

[5] Pacione M. (2001). Urban geography – A gloabal perspective. Routledge.

ViÖt Nam. §Ò tµi nghiªn cøu khoa häc cÊp Bé B2000-75-34.

CD-ROM.

[8] Tæng côc Thèng kª (2005). T− liÖu kinh tÕ – x· héi 64 tØnh vµ thµnh phè ViÖt Nam.

NXB Thèng kª.

summary

An analysis of urban network in Vietnam in relation

to regional development

Do Thi Minh Duc

In this study, the author highlighted some new aspects of urban network in

Vietnam in relation to regional development. The findings show that so far the unequal

developement of urban network affected obviously on the regional development all

over the country. The further development of urbanisation can accelerate the economic

transition in coming years on one hand and the social and economic changes will shape

the new urban network on another hand.

72