Những biện pháp vượt qua khó khăn về kinh tế của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa trong thời gian đầu mới thành lập (8/1945

45

CHUYÊN MỤC

SỬ HỌC - KHẢO CỔ HỌC - DÂN TỘC HỌC

NHỮNG BIỆN PHÁP VƯỢT QUA KHÓ KHĂN VỀ KINH

TẾ CỦA NƯỚC VIỆT NAM DÂN CHỦ CỘNG HÒA

TRONG THỜI GIAN ĐẦU MỚI THÀNH LẬP

(8/1945 - 12/1946)

VÕ VĂN SEN^*

LƯU VĂN QUYẾT^**

Sau Cách mạng tháng Tám năm 1945, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời.

Trong bối cảnh đất nước ngổn ngang, bộn bề với “giặc đói”, “giặc dốt”, “giặc

ngoại xâm”, Đảng và Chính phủ đã kịp thời ban hành nhiều quyết sách về kinh

tế xã hội liên quan mật thiết đến việc xây dựng, phát triển đất nước và phục vụ

quốc phòng. Thời kỳ này, những biện pháp tiến bộ trên lĩnh vực kinh tế đã được

thực thi. Chỉ trong một thời gian ngắn, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa không

chỉ chiến thắng được “giặc đói”, vượt qua tình trạng kiệt quệ của ngân khố trong

những ngày đầu mới giành được độc lập, mà bước đầu đã xây dựng được nền

kinh tế độc lập, tự chủ để chuẩn bị bước vào cuộc kháng chiến chống Pháp tái

xâm lược.

Từ khóa: kinh tế, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, chính phủ mới thành lập

Nhận bài ngày: 8/12/2020; đưa vào biên tập: 10/12/2020; phản biện: 15/12/2020;

duyệt đăng: 6/1/2021

1. DẪN NHẬP

phong kiến, song Đảng và Chính phủ

phải đối phó với muôn vàn khó khăn,

phức tạp của tình hình chính trị, kinh

tế, văn hóa, xã hội đ c iệt à kinh

tế Việt Nam à nước nông nghiệp,

nhưng khoảng một nửa diện tích đồng

ruộng ở Bắc Bộ bị bỏ hoang, cả năm

1945 chỉ thu được 500.000 tấn (Viện

Lịch sử Quân sự Việt Nam, 1997: 16);

Năm 1945, Cách mạng tháng Tám

thành công, nước Việt Nam Dân chủ

Cộng hòa ra đời, chấm dứt ách thống

trị gần 100 năm của thực dân và

*, **

Trường Đại học Khoa học Xã hội và

Nhân văn, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ

Chí Minh.

VÕ VĂN SEN - LƯU VĂN QUYẾT – NHỮNG BIỆN PHÁP VƯỢT QUA KHÓ KHĂN…

46

công nghiệp và tiểu thủ công nghiệp đề ra hai biện pháp cứu đói khẩn cấp:

đình đốn không sản xuất được ho c “Nhường cơm sẻ áo” là giải pháp

trước mắt và “tăng gia sản xuất” à

giải pháp âu dài Trong thư gửi đồng

bào về việc nhường cơm sẻ áo cho

những người đang đói, Chủ tịch Hồ

Chí Minh viết: “Lúc này chúng ta ưng

át cơm ăn, nghĩ đến kẻ đói khổ,

chúng ta không khỏi động lòng. Vậy

tôi xin đề nghị với đồng bào cả nước,

và tôi xin thực hành trước: cứ 10 ngày

nhịn ăn một bữa, mỗi tháng nhịn ăn 3

bữa Đem gạo đó cứu dân nghèo…”

(Hồ Chí Minh, tập 4, 2000: 31). Ngày

3/9/1945 trong phiên họp đầu tiên của

Chính phủ, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã

đ t nhiệm vụ chống đói ên hàng đầu:

“Hơn hai triệu đồng ào ta đã chết

đói… Những người thoát chết đói, nay

đang ị đói, chúng ta phải làm thế nào

cho họ sống” (Hồ Chí Minh, tập 4,

2000: 7-8) và Người quyết định phát

động phong trào tăng gia sản xuất và

xác định: “Hiện nay chúng ta có hai

nhiệm vụ quan trọng nhất: cứu đói ở

Bắc và kháng chiến ở Nam, „thực túc‟

thì „ inh cường‟, cấy nhiều thì khỏi đói

Chúng ta thực hiện „tấc đất tấc vàng‟

thì chúng ta quyết thắng lợi trong hai

việc đó” Những khẩu hiệu: “tăng gia

sản xuất, tăng gia sản xuất ngay, tăng

gia sản xuất nữa” của Chủ tịch Hồ Chí

Minh được nhân dân hưởng ứng nhiệt

tình. Các hoạt động “ ạc quyên”, “ngày

đồng tâm” nhịn ăn, “hũ gạo cứu đói”…

trở thành phong trào quần chúng rộng

lớn, từ đó hàng vạn tấn gạo đã được

nhân dân cả nước đóng góp, chia sẻ

với đồng ào đang chịu thảm họa của

nạn đói (Hồ Chí Minh, 1995: 115).

sản xuất cầm chừng, hàng hóa khan

hiếm, giá cả lên cao, nạn đầu cơ tích

trữ hoành hành làm rối loạn tình hình

ở cả thành thị và nông thôn (Đinh

Quang Hải, 2013: 3); về tài chính, khi

Chính phủ cách mạng tiếp quản, ngân

khố chỉ còn 1 230 720 đồng Đông

Dương, trong đó 586 000 đồng là tiền

rách không sử dụng được chờ thu đổi

(Viện Kinh tế học, 1990: 244), số nợ

của ngân khố lên tới 564.367.522

đồng (Viện Kinh tế, 1960: 6), trong

tình hình đó quân Tưởng lại tung tiền

“quan kim”, “quốc tế” đã mất giá buộc

ta phải ưu hành (Hoàng Thanh

Quang, 1985: 13). Thực tế đó được

Bộ trưởng Bộ Tài chính Lê Văn Hiến

nhận định: Chính phủ cách mạng lúc

đó à một chính phủ “không tiền”⁽¹⁾;

m c dù nhu cầu chi tiêu rất lớn và cấp

bách cho việc tổ chức bộ máy nhà

nước cách mạng, xây dựng lực ượng

vũ trang nhân dân, giải quyết hậu quả

của nạn lụt lội, hạn hán, cứu đói, tổ

chức các đoàn Nam tiến, khôi phục và

tăng gia sản xuất, đến việc giải quyết

các vấn đề xã hội. Những vấn đề đó

đòi hỏi Chính phủ Việt Nam Dân chủ

Cộng hòa phải có những quyết sách

kịp thời và phù hợp.

2. GIẢI QUYẾT NẠN ĐÓI VÀ TÌNH

TRẠNG CẠN KIỆT NGÂN KHỐ SAU

CÁCH MẠNG THÁNG TÁM

Trước những khó khăn về kinh tế,

nhất là hậu quả của nạn đói đang

hoành hành, trên cơ sở tham khảo ý

kiến của nhiều chuyên gia, Chính phủ

TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 1 (269) 2021

47

Với các khẩu hiệu “tấc đất tấc vàng”, nước… cũng được Chính phủ quan

“không để một tấc ruộng hoang”…,

phong trào sản xuất được phát động

rầm rộ dưới mọi hình thức. Ở thành

thị, học sinh được phép cuốc sân

trường; thanh niên, chiến sĩ có thể

đào đất vỉa hè để trồng khoai, sắn; ở

nông thôn tất cả ruộng đất đều phải

được canh tác, nếu không chính

quyền địa phương có quyền tạm trưng

dụng để giao cho nông dân sản xuất

(Lưu Văn Quyết, 2019: 17) Để đảm

bảo nhu cầu sản xuất lâu dài, hệ

thống nông giang ở các tỉnh Nghệ An,

Thanh Hóa, Thái Nguyên, Bắc Giang,

Phúc Yên, Hà Đông, Thái Bình, Nam

Định… được sửa chữa; hệ thống đê ở

nhiều tỉnh được gia cố Tính đến cuối

năm 1945, nhân dân đã ỏ ra 4 triệu

ngày công, đào đắp 2,72 triệu mét

khối đất bổ trợ hàng trăm km đê, đẩy

lùi nạn lụt (Viện Lịch sử Quân sự Việt

Nam, 1997: 16). Nhờ đó, diện tích và

sản ượng trồng lúa và các loại cây

trồng khác đều tăng; chỉ tính từ sau

tháng 8/1945 đến đầu năm 1946 miền

Bắc đã thu hoạch được 231.000 tấn

khoai lang, 224.000 tấn ngô, 60.000

tấn đỗ tương (Tổng cục Hậu cần,

1985: 66); năm 1946, sản ượng thóc

ở Bắc Bộ thu được 1.975.000 tấn

(Viện Kinh tế, 1960: 9).

tâm và ban hành nhiều biện pháp. Bộ

phận chuyên lo việc chuyên chở thóc

gạo từ các tỉnh ở Nam Bộ và Trung

Bộ ra Bắc Bộ được thành lập; các nhà

uôn cũng được kêu gọi tham gia vận

chuyển thóc gạo cùng với Chính phủ.

Tính đến ngày 23/9/1945, gần 30.000

tấn gạo từ Nam Bộ đã được chuyển

ra miền Bắc bằng đường sắt để phân

phối cho các địa phương đang ị đói

(Viện Sử học, 2007: 53).

Trước sự trống rỗng của kho bạc,

Chính phủ quyết định cắt giảm các

khoản chi tiêu chưa cần thiết, m t

khác kêu gọi sự đóng góp của toàn

dân⁽²⁾. Sau khi tuyên bố độc lập, ngày

4/9/1945, Chính phủ ra Sắc lệnh số

4/SL đ t ra “Quỹ Độc lập” “thu nhận

các món tiền và đồ vật của nhân dân

sẵn lòng giúp Chính phủ để ủng hộ

nền độc lập của quốc gia” (Việt Nam

Dân quốc công báo, 1945: 4). Tiếp đó,

“nhằm kêu gọi các nhà giàu đóng góp

một phần tài sản cho đất nước trong

hoàn cảnh vừa giành độc lập còn

nhiều khó khăn, góp một tay xây dựng

và bảo vệ nền độc lập của đất nước,

để dùng vào việc cần cấp và quan

trọng nhất của chúng ta lúc này là việc

quốc phòng” (Hồ Chí Minh, 1960: 211),

ngày 17/9/1945, Chính phủ ban hành

“Tuần lễ vàng” Chỉ trong thời gian

ngắn, đến hết ngày 23/9/1945 (ngày

bế mạc Tuần lễ vàng), cả “Quỹ độc

lập” và “Tuần lễ vàng” trong cả nước

đã thu được 370kg vàng và 20 triệu

đồng Đông Dương, tương đương với

tổng số thuế thân và thuế điền thu

Ngày 28/11/1945, Ủy ban Tối cao Tiếp

tế và cứu tế được thành lập để lo việc

cứu đói cho nhân dân Những biện

pháp hành chính như cấm đầu cơ tích

trữ thóc gạo, cấm dùng gạo để nấu

rượu, xóa bỏ mọi hạn chế trong việc

ưu thông gạo giữa các vùng trong cả

VÕ VĂN SEN - LƯU VĂN QUYẾT – NHỮNG BIỆN PHÁP VƯỢT QUA KHÓ KHĂN…

48

được trên toàn quốc trong 1 năm dưới dân được hưởng thành quả cách

thời Pháp thuộc (Viện Kinh tế, 1960: mạng: có ăn, có m c, có chỗ ở, có

học hành” (Hồ Chí Minh, 1984: 87-88),

từ đó thêm tin tưởng vào Đảng và

Chính phủ Song song đó, Chính phủ

tiến hành nhiều biện pháp cải cách

kinh tế trên nhiều m t: nông nghiệp,

công - thương nghiệp, tài chính.

9) Đây à một kiểu tài chính rất đ c

biệt mà chỉ dưới chính thể cách mạng

mới có được (Đinh Quang Hải, 2013:

9).

Có thể nói, trong hoàn cảnh lúc bấy

giờ, nhờ dựa vào dân, Đảng và Nhà

nước đã từng ước đưa đất nước

vượt qua những khó khăn về kinh tế.

Trong diễn văn kỷ niệm ngày Quốc

khánh 2/9/1946, Bộ trưởng Bộ Nội vụ

Võ Nguyên Giáp tuyên bố: “Cách

mạng đã chiến thắng nạn đói Thực là

một kỳ công của chế độ dân chủ” (dẫn

theo Đ ng Phong, 2002: 136).

3.1. Củng cố nền nông nghiệp

Sau Cách mạng tháng Tám, sản xuất

nông nghiệp ngoài trọng tâm giải

quyết nạn đói trước mắt, còn nhằm

chuẩn bị ương thực một cách lâu dài

và ổn định. Chính phủ thành lập Ủy

an Trung ương phụ trách vấn đề sản

xuất để thực hiện chủ trương phát

động phong trào gia tăng sản xuất lớn.

Thực hiện công việc này, Chính phủ

chủ trương đầu tư kinh phí, cho đấu

thầu việc sửa đê và khuyến khích các

kỹ sư am hiểu về thủy lợi ra đấu thầu

để thực hiện các công trình nhằm đảm

bảo chất ượng⁽³⁾. Bên cạnh đó, Chính

phủ cũng chủ trương cho các chủ

ruộng kê khai những ruộng đất thừa,

sau đó cho những người dân thiếu

ruộng mượn để canh tác; ruộng đất

của Việt gian đế quốc bị tịch thu để

chia cho dân nghèo; chương trình tổ

chức hợp tác xã trong nông nghiệp

được phổ biến, tiến hành miễn thuế,

giảm thuế cho nhân dân... (Viện Sử

học, 2007: 55). Có thể nói, trong điều

kiện các ngành kinh tế công, thương

nghiệp còn kém phát triển, nông

nghiệp và chính sách phát triển nền

3. BƯỚC ĐẦU XÂY DỰNG NỀN

KINH TẾ ĐỘC LẬP, TỰ CHỦ

Nhằm xây dựng nền kinh tế vững

mạnh, độc lập, Chính phủ cũng đề ra

nhiều chủ trương và iện pháp để bồi

dưỡng sức dân, quan tâm đến quyền

lợi của nhân dân. Ngày 5/9/1945,

Chính phủ ra sắc lệnh bãi bỏ thuế

thân; ngày 22/9/1945, bãi bỏ thuế môn

ài dưới 50 đồng, thuế chợ, thuế xe

đạp, thuế thổ trạch ở nông thôn; ngày

26/10/1945, Chính phủ giảm 20% thuế

ruộng và miễn thuế hoàn toàn cho

những vùng bị ũ ụt; ngày 20/11/1945,

ra thông báo giảm tô 25% so với mức

địa tô trước cách mạng,… (Viện Kinh

tế, 1960: 8). Chính sách miễn giảm,

bãi bỏ các thứ thuế m c dù làm cho

thu ngân sách bị giảm sút đáng kể,

nhưng đem ại ý nghĩa to ớn, chứng

tỏ Đảng và Chính phủ luôn quan tâm nông nghiệp trên nguyên tắc “tự cấp

đến lợi ích của nhân dân, đáp ứng tự túc” à nền tảng của công cuộc

nguyện vọng của nhân dân, “ àm cho phát triển kinh tế trong thời kỳ chính

TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 1 (269) 2021

49

quyền mới thành lập. Các chính sách nước nhà” (Đảng Cộng sản Việt Nam,

kinh tế nông nghiệp phải dựa trên cơ 2000, tập 8: 25). M t khác, vẫn để cho

sở sức dân, huy động được sức các nhà tư ản nước ngoài (trước hết

mạnh của nhân dân tham gia vào phát à tư ản Pháp) tiếp tục công việc kinh

triển kinh tế… vì thế chính sách mà doanh nhưng đ t dưới sự kiểm soát

Đảng và Chính phủ đã thực hiện để của chính phủ Việt Nam. Nhằm đảm

củng cố nền nông nghiệp có ý nghĩa bảo quyền pháp lý trong sản xuất kinh

quan trọng trong quá trình ước đầu doanh của tư ản nước ngoài, ngày

gầy dựng nền nông nghiệp sau bao 9/10/1945, Chính phủ ban hành Sắc

năm ị chiến tranh. Từ đây khơi dậy lệnh, khẳng định: “Các hãng kỹ nghệ

òng yêu nước của nhân dân và tạo ra ho c thương mại ngoại quốc hiện có

cơ sở kinh tế, chính trị, xã hội cho các ở Việt Nam vẫn được phép tiếp tục

tầng lớp nông dân làm chủ ruộng đất, công việc kinh doanh như cũ,…”

tư iệu sản xuất, tham gia vào sản (Công báo, 1945: 34-35).

xuất nông nghiệp.

Với những chính sách khuyến khích,

cởi mở của Chính phủ, nhiều nhà

công thương Việt Nam đã góp vốn mở

công ty như: Việt Thương - công ty

chuyên kinh doanh xuất nhập khẩu

nông sản với vốn điều lệ 30 triệu đồng

Đông Dương; Việt Nam Công thương

Ngân hàng có vốn điều lệ 10 triệu

đồng Đông Dương; Ngân hàng Nam Á

có vốn điều lệ 5 triệu đồng Đông

Dương; Thái Bình thương hội có vốn

điều lệ 1 triệu đồng Đông Dương; Hải

Việt công ty, Công ty Hương Việt,

Công ty Việt Bắc có vốn điều lệ dưới 1

triệu đồng Đông Dương… (Đ ng

Phong, 2002: 160) Đối với các công

ty tư ản nước ngoài, chỉ các cơ sở

liên quan thiết yếu đến đời sống của

nhân dân và hoạt động của bộ máy

Chính phủ như: Nhà máy nước Hà

3.2. Phục hồi công - thương nghiệp,

giao thông vận tải và thông tin liên

lạc

Công - thương nghiệp của nước Việt

Nam Dân chủ Cộng hòa khi mới thành

lập bị sa sút nghiêm trọng: ngành mỏ

năm 1945 chỉ còn 4.000 công nhân,

giảm 1/10 so với năm 1940 (năm

1940 là 39.500 công nhân), mức khai

thác từ 2.500.000 tấn năm 1940 giảm

xuống còn 231.000 tấn; công nghiệp

chế biến và thương nghiệp cũng tê iệt,

sản xuất đình đốn, hàng hóa khan

hiếm, giao ưu uôn án giữa hai miền

Nam - Bắc bị cắt đứt… (Viện Sử học,

2007: 65) Để chấn hưng công -

thương nghiệp, một m t Nhà nước

tạo điều kiện thuận lợi cho các thương

nhân người Việt “mở lại các nhà máy

do Nhật bỏ, khai thác các mỏ, cho tư Nội, Nhà máy luyện kim Hà Nội; xăng

nhân góp vốn vào việc kinh doanh các dầu, sửa chữa cơ khí, cơ sở và thiết

nhà máy và mỏ ấy, khuyến khích các

giới công thương mở hợp tác xã, mở

các cổ phần tham gia kiến thiết lại

bị vô tuyến điện của Hãng Hàng

không Air France… thì nhà nước tiến

hành trưng thu (để tránh những sự cố

VÕ VĂN SEN - LƯU VĂN QUYẾT – NHỮNG BIỆN PHÁP VƯỢT QUA KHÓ KHĂN…

50

do chủ ngoại quốc cố tình gây ra), các xuất một số chính sách về thương mại

cho Chính phủ; tháng 8/1946 Chính

phủ chủ trương thành ập Ngân hàng

Thương mại để tạo điều kiện thuận lợi

cho các hoạt động thương nghiệp.

Bên cạnh đó à sự ra đời của Hội

Thương gia Việt Nam, Phòng Thương

mại,… (Viện Sử học, 2007: 147).

cơ sở còn lại vẫn được phép tiếp tục

hoạt động kinh doanh, nhưng có sự

quản lý của nhà nước (Viện Sử học,

2007: 68). Nhờ chủ trương này, các xí

nghiệp thiết yếu như vải sợi (Nam

Định), dệt en, xi măng (Hải Phòng),

gạch ngói (Đáp Cầu), sửa chữa cơ khí

(Hà Nội, Hải Phòng)… vẫn hoạt động

ình thường, tạo công ăn việc làm cho

người ao động.

Để quản lý giá cả thị trường, tránh

tình trạng tăng giá⁽⁴⁾, Chính phủ đ t

ra Sở Hóa giá Đối với những m t

hàng xa xỉ, Nhà nước trực tiếp quy

định giá hàng hóa của các nhà tư sản

trong nước và tư ản nước ngoài,

như: rượu, ia, nước đá của hãng

Société Lainière du Tonkin, giá xi

măng nhãn hiệu Dragon của hãng

Société de Ciment Portland artificial

de ‟Indochine…; còn các m t hàng

tiêu dùng liên quan trực tiếp đến đời

sống của nhân dân như: gạo, muối,

thuốc lá, diêm, vải, củi,… nhà nước

không quản ý (Đ ng Phong, 2002:

164).

Để tránh độc quyền trong kinh doanh,

các nghị định của Toàn quyền Pháp

về độc quyền tìm kiếm và khai thác

mỏ Hòn Gai, Tân Trào, Quyết Thắng,

Tĩnh Túc, Phấn Mễ, Nông Sơn,… hay

nghị định về việc độc quyền cho hàng

hóa Pháp và công ty ngoại thương

của Pháp ở Việt Nam an hành trước

đây đều bị bãi bỏ Thay vào đó, Chính

phủ ban hành các sắc lệnh bảo đảm

quyền tìm mỏ và khai mỏ của nhà

nước, cho phép tư nhân được tham

gia khai thác mỏ theo các điều kiện

hợp lý. Các mỏ than, mỏ thiếc trước

đây ị phá hoại nay từng ước được

phục hồi và khai thác trở lại. Bên cạnh

đó, Chính phủ khuyến khích mở rộng

việc uôn án, giao thương ằng cách

cho phép các nhà kinh doanh Việt

Nam được quyền tham gia kinh doanh

xuất nhập khẩu và được Chính phủ

tạo điều kiện. Ngày 6/10/1945 Nha

Thương vụ Việt Nam được thành lập

với nhiệm vụ nghiên cứu các vấn đề

thương nghiệp, tư vấn cho Chính phủ;

tháng 2/1946, Tiểu ban Nghiên cứu về

luật thương mại áp dụng ở Việt Nam

được thành lập, giúp tư vấn và đề

Phục hồi giao thông vận tải và thông

tin liên lạc là một trong những công

việc hàng đầu, không chỉ được Chính

phủ quan tâm trước mắt mà còn có

những phương án âu dài Bộ Giao

thông Công chính đã thành ập Ủy

an Tư vấn (ngày 6/9/1945) và Ủy

an Tư vấn Liên hiệp vận tải (ngày

29/9/1945), huy động những chuyên

gia giỏi để tư vấn cho Chính phủ

những vấn đề liên quan (Viện Sử học,

2007: 70).

Công việc sửa chữa cầu đường được

tiến hành khẩn trương, “đường xe lửa

Việt Nam đã được tổ chức lại Xe đã

TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 1 (269) 2021

51

đi ại được từ Bắc vào Nam và ngược Tuy nhiên, Chính phủ vẫn có những

lại, dù phải mất 4 chỗ gián đoạn phải biện pháp đấu tranh tích cực về tài

chuyển tải là ở các cầu Ninh Bình, Đò

Lèn, Đò Cấm, Yên Xuân” (Báo Cứu

Quốc, 1945). Đến tháng 5/1946 về cơ

bản hệ thống đường sắt được phục

hồi hoàn toàn Đến giữa năm 1946, ở

Việt Nam có 16 đầu máy xe lửa, 216

toa xe các loại, 3.000 xe vận tải,

1.000 xe con. Về đường bộ, 50 trong

tổng số 60 chiếc cầu bị hư hỏng

được khắc phục; trên 500km đường

quốc lộ và tỉnh lộ được hàn gắn, mở

rộng và trải nhựa Đối với hệ thống

đường thủy (bao gồm cả đường sông

và đường biển), Chính phủ đã thành

lập Nha Hàng hải thương thuyền Việt

Nam (10/1945) và Ủy ban Quản lý

thương thuyền (ngày 13/11/1945). Hệ

thống thông tin liên lạc giữa Hà Nội -

Huế - Sài Gòn úc này đã được khắc

phục và hoạt động thông suốt (Đ ng

Phong, 2002: 167).

chính, buộc ngân hàng Đông Dương

phải cung cấp tiền cho Chính phủ

cách mạng.

Để xóa bỏ chế độ thực dân phong

kiến, trong bối cảnh thực dân Pháp

vẫn đang kiểm soát đồng Đông

Dương cũng như sự ũng đoạn của

các loại tiền của quân Tưởng trên thị

trường, vấn đề phát hành giấy bạc

riêng trở nên vô cùng cấp thiết, không

chỉ giúp nền kinh tế Việt Nam thoát

khỏi sự ũng đoạn tài chính của Pháp

mà còn là một công cụ quan trọng để

giải quyết vấn đề chi tiêu trong kháng

chiến và xây dựng nền kinh tế độc lập.

Ngày 31/1/1946, Chính phủ cho phát

hành giấy bạc Việt Nam từ vĩ tuyến 16

trở vào vì những khu vực này không

có quân đội Anh và quân đội Trung

Hoa Dân quốc Đồng tiền của Chính

phủ ra đời được nhân dân nhiệt tình

hưởng ứng, gọi là giấy bạc “tài chính”

hay giấy bạc “Cụ Hồ” và sẵn sàng đổi

giấy bạc Đông Dương ấy giấy bạc Cụ

Hồ với tỷ giá 1,2 đồng Đông Dương

bằng 1 đồng bạc Cụ Hồ (Đ ng Phong,

2002: 156). Nhờ đó, từ Nam Trung Bộ,

chính quyền địa phương đã rút được

một số ượng khá lớn giấy bạc Đông

Dương để cung cấp cho Nam Bộ và

Bắc Bộ tích trữ.

3.3. Xây dựng nền tài chính độc lập

Trong tình thế nền độc lập chưa được

quốc gia nào trên trên thế giới công

nhận và thiết lập quan hệ ngoại giao,

các thế lực thù địch bao vây bốn phía,

Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng

hòa đang ra sức tranh thủ sự thừa

nhận của những cường quốc trong

phe Đồng minh (trong đó có Pháp),

cho nên tạm thời Chính phủ duy trì

Ngân hàng Đông Dương để tránh

những bất lợi về m t chính trị. Vì thế,

Ngân hàng Đông Dương vẫn do quân

đội Nhật kiểm soát và đồng bạc ưu

hành chính thức ở Việt Nam vẫn là

giấy bạc do ngân hàng này phát hành.

Ở Nam Bộ, hoạt động về kinh tế - tài

chính g p rất nhiều khó khăn do xa

Trung ương, ị chiếm đóng, kiểm soát.

M c dù vậy, dưới sự ãnh đạo của các

tổ chức Đảng, ngay từ những ngày

đầu kháng chiến, m t trận kinh tế ở

VÕ VĂN SEN - LƯU VĂN QUYẾT – NHỮNG BIỆN PHÁP VƯỢT QUA KHÓ KHĂN…

52

Nam Bộ vẫn theo sát sự phát triển của Tháng 8/1945, Đảng và Chủ tịch Hồ

chiến trường; chính quyền kháng Chí Minh đã chọn đúng thời cơ để

chiến đã tổ chức bộ máy kinh tài các

cấp, thực hành xây dựng, phát triển

kinh tế - tài chính phục vụ một phần

đáng kể những yêu cầu của quân, dân,

chính, đảng. Thực chất đây à các ộ

phận của nền kinh tế thời chiến được

thành lập và đi vào hoạt động nhằm

“tự lực cánh sinh”, “vừa kháng chiến,

vừa kiến quốc” Từ cuối năm 1945, ở

các tỉnh Nam Bộ, chính quyền kháng

chiến các cấp đã phát động các phong

trào lạc quyên, cứu đói, tuần lễ vàng,

quyên góp gạo tiền ủng hộ bộ đội, lập

hũ gạo nuôi quân,… (Lưu Văn Quyết,

2019: 19).

phát động toàn dân tổng khởi nghĩa

thắng lợi, khai sinh ra nước Việt Nam

Dân chủ Cộng hòa. Trong bối cảnh

khó khăn chồng chất về mọi m t (đ c

biệt là kinh tế), Chính phủ đã dựa vào

nhân dân, “ ấy dân làm gốc” để huy

động sự đóng góp tự nguyện của toàn

dân. Các hoạt động “nhường cơm sẻ

áo”, “tăng gia sản xuất”, “ ạc quyên”,

“ngày đồng tâm”, “hũ gạo cứu đói”,

“quỹ độc lập”, “tuần lễ vàng”… tiến

hành kịp thời; các quyết định bãi bỏ

thuế thân, thuế thổ trạch, thuế chợ và

miễn giảm thuế được ban bố kịp thời

cùng với các quyền tự do dân chủ,

đem ại các quyền lợi thiết thân cho

nhân dân. M t khác, Đảng và Chính

phủ cũng đề ra những đối sách phù

hợp để đấu tranh kinh tế với địch. Có

thể nói, những biện pháp mà Đảng và

Chính phủ đã tiến hành trên ĩnh vực

kinh tế trong thời điểm “ngàn cân treo

sợi tóc” đã tạo được ảnh hưởng lớn,

àm cho nhân dân tin tưởng và gắn bó

với cách mạng. Kết quả không những

đẩy ùi được “gi c đói” mà Chính phủ

ước đầu đã chuẩn bị được những

tiền đề quan trọng cho nền kinh tế độc

lập, tự chủ lâu dài. Thắng lợi ước

đầu trong xây dựng nền kinh tế, ổn

định và cải thiện đời sống nhân dân

trong thời điểm này có ý nghĩa chính

trị quan trọng, để lại bài học kinh

Từ giữa năm 1946, quân đội Tưởng

và Anh rút khỏi Việt Nam, đất nước

Việt Nam lúc này chỉ còn tiền Đông

Dương và giấy bạc Cụ Hồ tồn tại song

song. Thời gian này Pháp đã “trở m t”

trên nhiều ĩnh vực. Trước tình hình

đó, ngày 18/8/1946 Chính phủ cho ưu

hành tiền Việt Nam ra vùng Bắc Trung

Bộ. Ngày 30/11/1946, trong kỳ họp

thứ hai Quốc hội nước Việt Nam Dân

chủ Cộng hòa, Chính phủ quyết định

phát hành giấy bạc Việt Nam trong cả

nước, với các mệnh giá 1 đồng, 5

đồng, 10 đồng, 20 đồng, 50 đồng, 100

đồng, 500 đồng do cơ quan ấn loát

của Bộ Tài chính in ấn (Viện Sử học,

2007: 147). Với việc cho phát hành

giấy bạc, Việt Nam đã có đồng tiền

riêng, đồng tiền độc lập của một quốc nghiệm về sự đoàn kết, phát huy sức

gia độc lập, góp phần giải quyết được mạnh của toàn dân tộc trong sự

những khó khăn về kinh tế.

nghiệp xây dựng, bảo vệ và phát triển

đất nước hiện nay. 

4. KẾT LUẬN

TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 1 (269) 2021

53

CHÚ THÍCH

(1)

Theo tác giả Đ ng Phong đây à cách chơi chữ của Bộ trưởng Lê Văn Hiến, nghĩa à

không có tiền, đồng thời cũng có nghĩa à trước đó chưa từng có, theo câu thành ngữ

“Không tiền khoáng hậu” (Đ ng Phong, tập 1, 2002).

(2)

Thời kỳ này, rất nhiều người làm việc trong các cơ quan Chính phủ làm việc không lấy

tiền công (theo Việt Nam Dân quốc Công báo, số 1 năm 1945).

⁽³⁾M c dù còn nhiều khó khăn về tài chính nhưng Chính phủ vẫn chi khoảng 8 triệu đồng để

lo việc tu sửa, tu bổ đê (theo Viện Sử học, tập X, 2007: 55).

(4)

Theo tính toán, mức giá sinh hoạt của tầng lớp trung ưu ở Hà Nội vào quý III/1945 tăng

3,074% so với năm 1940; tầng lớp ao động tăng 2,995% (Đ ng Phong, tập I, 2002: 163-

164).

TÀI LIỆU TRÍCH DẪN

1. Báo Cứu Quốc, số ra ngày 14/9/1945.

2. Công báo, số 4 năm 1945

3 Đảng Cộng sản Việt Nam. 2000. Văn kiện Đảng toàn tập, tập 8. Hà Nội: Nxb. Chính

trị Quốc gia.

4 Đ ng Phong. 2002. Lịch sử kinh tế Việt Nam 1945-2000, tập 1, Giai đoạn 1945-1954.

Hà Nội: Nxb. Khoa học Xã hội.

5 Đinh Quang Hải 2013 “Tuần lễ vàng”- một sự kiện tiêu biểu trong lịch sử Việt Nam

hiện đại” Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, số 9.

6. Hồ Chí Minh. 1960. Toàn tập. Hà Nội: Nxb. Sự thật.

7. Hồ Chí Minh. 1984. Toàn tập. Hà Nội: Nxb. Sự thật.

8. Hồ Chí Minh. 1995. Toàn tập, tập 4. Hà Nội: Nxb. Chính trị Quốc gia.

9. Hồ Chí Minh. 2000. Toàn tập, tập 4 - (1945-1946). Hà Nội: Nxb. Chính trị Quốc gia.

10 Hoàng Thanh Quang 1985 “Kháng chiến Nam Bộ trong cuộc đấu tranh của toàn

dân bảo vệ chính quyền cách mạng chuẩn bị toàn quốc kháng chiến (23/9/1945-

19/12/1946)” Nghiên cứu Lịch sử Quân sự, số 9.

11 Lưu Văn Quyết. 2019. Kinh tế kháng chiến ở Nam Bộ (1954-1975). TPHCM: Nxb.

Đại học Quốc gia TPHCM.

12. Tổng cục Hậu cần. 1985. Lịch sử hậu cần quân đội nhân dân Việt Nam 1944-1954,

tập 1. Hà Nội: Nxb. Hà Nội.

13. Viện Kinh tế học. 1990. 45 năm kinh tế Việt Nam (1945-1990). Hà Nội: Nxb. Khoa

học Xã hội.

14. Viện Kinh tế thuộc Ủy ban Khoa học Nhà nước. 1960. Kinh tế Việt Nam 1945-1960.

Hà Nội: Nxb. Sự thật.

15. Viện Lịch sử Quân sự Việt Nam. 1997. Hậu phương chiến tranh nhân dân Việt Nam

(1945-1975). Hà Nội: Nx Quân đội Nhân dân.

16. Viện Sử học. 2007. Lịch sử Việt Nam, tập X, Giai đoạn 1945-1954. Hà Nội: Nxb.

Khoa học Xã hội.

17. Việt Nam Dân quốc công báo, số 1, 1945.

Những biện pháp vượt qua khó khăn về kinh tế của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa trong thời gian đầu mới thành lập (8/1945 - 12/1946)