Nhân vật Nguyễn Du từ thơ đến tiểu thuyết
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC ĐÀ LẠT Tập 11, Số 2, 2021 190-204
NHÂN VẬT NGUYỄN DU TỪ THƠ ĐẾN TIỂU THUYẾT
Nguyễn Thị Thẩm Mỹa*
aKhoa Quốc tế học, Trường Đại học Đà Lạt, Lâm Đồng, Việt Nam
Lịch sử bài báo
Nhận ngày 02 tháng 12 năm 2020 | Chấp nhận đăng ngày 06 tháng 01 năm 2021
Xuất bản trực tuyến ngày 16 tháng 4 năm 2021
Tóm tắt
Trên cơ sở tìm hiểu, phân tích các bài thơ chữ Hán của Nguyễn Du và cuốn tiểu thuyết
“Nguyễn Du” của nhà văn Nguyễn Thế Quang, trong phạm vi bài viết này tác giả bài báo
tập trung làm sáng tỏ những điểm đồng nhất và khác biệt giữa nhân vật Nguyễn Du trong
thơ và trong tiểu thuyết. Từ những điểm khác biệt ấy để thấy được những cách tân, sáng tạo
và những đóng góp của nhà văn Nguyễn Thế Quang trong quá trình xây dựng nhân vật lịch
sử Nguyễn Du và tiến trình vận động của tiểu thuyết hiện đại Việt Nam, nhất là với tiểu loại
tiểu thuyết lịch sử.
Từ khóa: Cách tân; Đồng nhất; Khác biệt; Nguyễn Du; Nguyễn Thế Quang; Tiểu thuyết
Nguyễn Du; Thơ chữ Hán.
Loại bài báo: Bài báo nghiên cứu gốc có bình duyệt
Bản quyền © 2021 (Các) Tác giả.
190
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC ĐÀ LẠT [CHUYÊN SAN KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN]
THE CHARACTER NGUYEN DU FROM POETRY TO NOVELS
Nguyen Thi Tham Mya*
aThe Faculty of International Studies, Dalat University, Lam Dong, Vietnam
*Corresponding author: Email: [email protected]
Article history
Received: December 2nd, 2020 | Accepted: January 6th, 2021
Available online: April 16th, 2021
Abstract
On the basis of learning and analyzing Chinese poems by Nguyen Du and the novel about
this great poet by Nguyen The Quang, the author of this article ventures to clarify the
similarities and differences of the character Nguyen Du between poetry and the
aforementioned novel. Such differences can shed light on the innovations, creativity, and
contributions of Nguyen The Quang in the process of establishing the historical character of
Nguyen Du and the dynamics of modern Vietnamese novels, especially in the subcategory of
historical novels.
Keywords: Chinese poetry; Difference; Innovation; Nguyen The Quang; Nguyen Du;
Nguyen Du (novel); Similarity.
Article type: (peer-reviewed) Full-length research article
Copyright © 2021 The author(s).
Licensing: This article is licensed under a CC BY-NC 4.0
191
Nguyễn Thị Thẩm Mỹ
1.
ĐẶT VẤN ĐỀ
Tiểu thuyết Nguyễn Du của Nguyễn Thế Quang được xem là cuốn tiểu thuyết đầu
tiên viết về nhân vật lịch sử Nguyễn Du. Vì thế, trước khi biết đến Nguyễn Du là một
nhân vật văn học thì bạn đọc còn biết đến ông với tư cách là một con người có thật trong
lịch sử dân tộc Việt Nam. Nguyễn Du tên chữ là Tố Như, hiệu là Thanh Hiên, sinh năm
Ất Dậu (1765), niên hiệu Cảnh Hưng triều vua Lê Hiển Tông, tại làng Tiên Điền, huyện
Nghi Xuân, tỉnh Hà Tĩnh, trong một gia đình quý tộc và có truyền thống khoa cử lâu đời
– họ Nguyễn Tiên Điền. Hơn thế nữa, tên tuꢀi của Nguyễn Du cꢁn gꢂn liền với tác phẩm
Truyện Kiꢀu – một kiệt tác bất hủ trong nền văn học Việt Nam và hàng trăm bài thơ chữ
Hán, chữ Nôm khác. Trong đó, thơ chữ Hán có một vị trí quan trọng trong cuộc đời và sự
nghiệp văn chương của Nguyễn Du, bởi nó vừa được xem là “nhật ký tâm trạng”, vừa là
“nhật ký hành trình” ghi chép lại những cảnh huống mà nhà thơ đã bꢂt gặp, đã chứng
kiến, trải nghiệm qua những vùng miền khác nhau xuyên suốt cuộc đời mình. Vì thế, thơ
chữ Hán của Nguyễn Du vừa có giá trị về nghệ thuật, vừa có giá trị về lịch sử cuộc đời
của chính tác giả. Học giả Mai Quốc Liên đã từng nhận xét: "Thơ chữ Hán Nguyễn Du là
những áng văn chương nghệ thuật trác tuyệt, ẩn chứa một tiềm năng vô tận về ý nghĩa.
Nó mới lạ và độc đáo trong một nghìn năm thơ chữ Hán của ông cha ta đã đành, mà cũng
độc đáo so với thơ chữ Hán của Trung Quốc nữa" (Nhiều tác giả, 2000, tr. 68). Cũng bởi
cảm tài năng và đức độ ấy, tác giả Nguyễn Thế Quang đã chọn Nguyễn Du làm hình
tượng nhân vật chính cho cuốn tiểu thuyết cùng tên của mình. Tiểu thuyết Nguyễn Du
được xuất bản lần đầu tiên vào năm 2010, ngay từ tiêu đề của cuốn tiểu thuyết đã cho
chꢃng ta thấy Nguyễn Thế Quang tập trung khꢂc họa nhân vật Nguyễn Du – một nhân
vật lịch sử của dân tộc. Tác giả đã kế thừa lối viết truyền thống tôn trọng lịch sử, trên cơ
sở những sự kiện, chi tiết, nhân vật kết hợp với vốn văn hóa, vốn sống của mình để hư
cấu và xây dựng lại chân dung Nguyễn Du – Đại thi hào dân tộc, danh nhân văn hóa thế
giới. Sau khi nghiên cứu, khảo sát nhân vật Nguyễn Du thông qua cứ liệu lịch sử, các bài
thơ chữ Hán và nhân vật Nguyễn Du trong tiểu thuyết Nguyễn Du của nhà văn Nguyễn
Thế Quang, có thể rút ra một số nét tiêu biểu về nhân vật này.
2.
SỰ NHẤT QUÁN VỀ TÍNH CÁCH NGUYỄN DU TRONG THƠ CHỮ HÁN
VỚI NHÂN VẬT NGUYỄN DU TRONG TIỂU THUYẾT CÙNG TÊN CỦA NHÀ
VĂN NGUYỄN THẾ QUANG
2.1.
Nhꢀng trăn trꢁ của Nguyễn Du trưꢂc thực tại cuộc sống
Dù là một Nguyễn Du trong thơ hay là một nhân vật Nguyễn Du trong tiểu thuyết
chꢃng ta đều thấy được những suy tư, trăn trở của ông trước cuộc đời và số phận của
những con người trong xã hội, nhất là những người nhỏ bé, bất hạnh với một nỗi lòng
nặng trĩu. Nhà nghiên cứu Nguyễn Lộc đã từng nhận xét: “Đọc thơ chữ Hán của Nguyễn
Du, một ấn tượng sâu sꢂc để lại cho người đọc là nhà thơ rất buồn. Lꢃc nào cũng buồn.
Có lý do để buồn đã đành, nhiều khi vô cớ, không đâu ông vẫn cứ buồn như vậy. Buồn
thương như một tiếng đàn réo rꢂt, não nuột vang lên trong hầu khꢂp các thi phẩm của
ông” (Nguyễn, 1999, tr. 304), và GS. Lê Đình Kỵ cũng đã từng cꢂt nghĩa: “Tâm trạng sầu
muộn, u uẩn của Nguyễn Du là của kẻ mang nặng nợ đời và khꢀ đau vì đời. Nguyễn Du
không có cái cốt tướng của kẻ hành đạo, tu tiên” (Lê, 1992, tr. 22). Chꢃng ta thấy rằng,
192
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC ĐÀ LẠT [CHUYÊN SAN KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN]
với một người đa sầu, đa cảm và sự nhạy cảm trong tâm hồn của một thi nhân lại phải
sống, phải chứng kiến bao đꢀi thay dâu bể trong xã hội thì tâm trạng này cũng rất dễ hiểu.
Vì thế, trong các tập thơ chữ Hán của Nguyễn Du chúng ta bꢂt gặp các bài thơ như: Sở
kiến hành, Trở binh hành, Thái Bình mại ca giả, Long Thành cầm giả ca, Độc Tiểu Thanh
ký… gꢂn với hình ảnh ông già mù, mẹ con người ăn xin, hay số phận lênh đênh, bất hạnh
của hai nàng ca kỹ nàng Cầm và nàng Tiểu Thanh, qua đó nhà thơ khái quát lên thân phận
những kiếp người nhỏ bé trong cõi nhân sinh và ký thác vào đó những suy tư, trăn trở về
cuộc đời. Trong tiểu thuyết Nguyễn Du của tác giả Nguyễn Thế Quang người đọc cũng
bꢂt gặp tâm trạng buồn, cô đơn xâm chiếm trọn cuộc đời nhân vật Nguyễn Du. Nỗi buồn
thương ấy không chỉ dừng lại ở số phận cuộc đời Nguyễn Du mà đó cꢁn là nỗi niềm chất
chứa trước biết bao số phận hẩm hiu, bất hạnh của những con người thiện lương, nghèo
khó trong xã hội. Trước hết, Nguyễn Du thương xót cho thân phận của Uyên – cô cháu
gái cưng, hꢁn ngọc quý của cả gia tộc, là con gái của người anh Nguyễn Trừ phải tiến
cung. Đó cꢁn là Xuân Hương – một người tình, người bạn tri kỉ của Nguyễn Du. Nàng là
một người phụ nữ tài sꢂc vẹn toàn nhưng đầy bất hạnh, bao nhiêu lần xuất giá thì bấy
nhiêu lần phải chịu sự khꢀ cực. Đó cꢁn là nàng Cầm – người ca kỹ nꢀi tiếng tài sꢂc một
thời nay chỉ cꢁn là dĩ vãng… Tất cả đã khiến Nguyễn Du không khỏi bùi ngùi, xꢃc động:
“Ra Thăng Long, gặp lại cô Cầm tiều tụy, sang Trung Hoa gặp lão mù hát rong khốn khꢀ,
thấy người mẹ bốn con sꢂp chết đói, đâu đâu trên trái đất này vẫn còn nhiều người khꢀ,
mà phụ nữ càng khꢀ” (Nguyễn, 2012, tr. 244). Lời của Nguyễn Du như một sự khái quát
về cuộc sống cơ cực, buồn tủi của một lớp người bị xã hội phong kiến khinh rẻ, nhất là
với người phụ nữ thì nỗi đau ấy càng đau đớn hơn.
Mặt khác, Nguyễn Du trong thơ cũng như trong tiểu thuyết không những dành
tình cảm, sự xót thương cho thân phận những người nông dân nghèo khꢀ, những người
phụ nữ xinh đẹp, bất hạnh mà còn gửi gꢂm tình yêu thương, kính trọng và cảm phục trước
những người anh hùng tài năng, lỡ vận và chịu nhiều oan khuất trên đất nước Việt như:
Ngô Thì Nhậm, Phan Huy Ích, Ngô Nhân Tĩnh, Vũ Trinh, Nguyễn Văn Thành, Đặng
Trần Thường… Họ là những con người tài năng, chí khí, văn võ song toàn, một lòng
trung thành với triều đình mà mình phụng sự, song họ vì những nguyên nhân khác nhau
mà phải chịu những cái chết oan khiên, uất hận. Từ số phận của các nhân vật này đã góp
phần khꢂc họa một cách chân thực và sống động về xã hội phong kiến Việt Nam đương
thời dưới sự cai trị của vua Gia Long. Không chỉ dừng lại ở việc ngợi ca, xót thương
những con người tài danh, lỡ vận, Nguyễn Du với sự từng trải của một con người có tấm
lꢁng yêu thương nhân loại còn tỏ lꢁng thương xót trước những vị anh hùng trác tuyệt
trong sử sách Trung Hoa. Đó là một Hàn Tín có nhiều công lao nhưng bị Hán Cao Tꢀ
nghi oan, giáng chức; một Bùi Tấn Công có công trạng lớn cho đất nước nhưng bị hoạn
quan dèm pha phải cáo quan về quê làm thường dân; một Tống Nhạc Phi, một Kinh Kha,
một Khuất Nguyên khí phách, anh dũng để lại tiếng thơm đến muôn đời sau. Tất cả đã
góp phần thể hiện tư tưởng, tình cảm của thi nhân Nguyễn Du và nhân vật Nguyễn Du
trước những số phận bất hạnh của cuộc đời.
2.2.
Nguyễn Du vꢂi nỗi thất vọng chốn quan trường
Theo dòng lịch sử, Nguyễn Du vốn xuất thân từ gia đình dꢁng dõi quý tộc có bảy
đời làm quan. Dù làm quan cho triều đại nào, con cháu họ Nguyễn Tiên Điền cũng trở
193
Nguyễn Thị Thẩm Mỹ
thành rường cột của triều đình và luôn được nhân dân kính trọng, yêu mến. Thế nhưng,
cuộc đời không phải lꢃc nào cũng là một con đường thẳng, chưa đầy mười tuꢀi Nguyễn
Du đã liên tiếp phải chứng kiến những cơn gia biến. Từ một cậu ấm con quan tể tướng,
Nguyễn Du nay trở thành một đứa trẻ mồ côi, lênh đênh phiêu bạt khꢂp nơi trong cảnh ăn
nhờ ở đậu. Song, với tư chất thông minh, tài trí Nguyễn Du cũng tự trang bị cho mình đủ
hành trang để bước vào chốn quan trường vốn không phải là niềm mơ ước của ông.
Sau nhiều lần từ chối ra làm quan cho triều Nguyễn Tây Sơn rồi triều Nguyễn Gia
Long thì đến năm 1802, Nguyễn Du cũng chịu ra làm quan. Dù không muốn nhưng ông
cũng được giữ những chức vụ quan trọng trong triều đình, thế nhưng trong hầu khꢂp các
bài thơ người đọc luôn cảm nhận được sự day dứt, ân hận và giằng xé nội tâm trong nhiều
khối mâu thuẫn lớn của thi nhân. Với ông, quan trường cũng chỉ là chốn ảo mộng, lợi
danh chốn quan trường vì thế cũng chỉ là sự hư ảo nay có mai không, không thể trường
tồn với thời gian. Điều này được Nguyễn Du thể hiện rõ trong các câu thơ sau:
Dạ tú vinh hoa thân ngoại huyễn
Triêu vân danh lợi nhãn tiꢀn phi
(Đại tác cửu thú tư qui)
Nguyễn Du đã đi đến một khái quát hóa cao độ về xã hội phong kiến qua những
câu thơ nꢀi tiếng trong bài Phản chiêu hồn:
Bất lộ trảo nha dữ giác độc
Giảo tước nhân nhục cam như di
Chỉ với hai câu thơ ấy thực trạng về vua chúa và quan lại đương thời đã được hiện
lên một cách rõ nét. Đó là sự vênh váo, hống hách với kẻ dưới, xu nịnh bợ đỡ với quan
trên và sự gièm pha, gian dối, lật lọng đối với tất cả mọi người, đến cuối cùng là việc
“nhai thịt người ngọt xớt như đường”. Khi đưa ra quyết định làm quan cho triều vua Gia
Long, Nguyễn Du những tưởng nhập thế sẽ làm nên sự nghiệp, giꢃp ích cho đời nhưng
rồi ông chợt nhận ra mình cũng chỉ là kẻ bị trói buộc bởi cơm áo gạo tiền. Điều đau xót
nhất với Nguyễn Du là khi bước chân vào chốn quan trường cũng là khi hoài bão, ước
mơ dần nguội tꢂt. Nhưng chính trong khoảng thời gian này, nhà thơ Nguyễn Du bꢂt đầu
có những nhận thức sâu sꢂc về bản chất xã hội đương thời, đó không phải là nơi sống của
những con người có hùng tâm, tráng chí. Vì thế một nỗi buồn, thất vọng bao phủ lấy tâm
hồn ông song lại không có cách nào thoát ra được nên càng khiến ông day dứt khôn nguôi.
Cùng với tâm trạng của thi nhân Nguyễn Du bộc bạch trong thơ, trong tiểu thuyết
chꢃng ta cũng thấy được sự làm quan của nhân vật Nguyễn Du chẳng qua là một sự
“cưỡng ép”, đặt ông vào tình thế đã rồi của quan quân triều Nguyễn Gia Long. Nguyễn
Du làm quan chỉ vì sự tiến cử của Đặng Trần Thường chứ thực ra trong lòng ông có sự
nguội lạnh về công danh, không màng bꢀng lộc. Ra làm quan với một tâm lí bị gượng ép
nên Nguyễn Du luôn cảm thấy buồn bã, chán nản. Thêm vào đó, càng đi sâu vào chốn
quan trường Nguyễn Du càng hiểu hơn về bản chất của nó, vẻ bề ngoài thì hào hoa, bóng
bẩy còn bên trong thì ngày càng mục ruỗng, thối rữa. Trong thế giới ấy chỉ có tiền là trên
194
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC ĐÀ LẠT [CHUYÊN SAN KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN]
hết, tiền có thể chi phối được tất cả, tiền có thể đꢀi trꢂng thành đen, chuyển bại thành
thꢂng và thậm chí cꢁn được dùng để mua quan bán tước nữa. Thế nên Nguyễn Du phải
cay đꢂng thốt lên “Ôi! Con đường quyền lực, con đường danh lợi làm cho con người càng
bị tha hóa. Lại thêm một kẻ sĩ bán linh hồn cho quỷ dữ, làm nô lệ của danh vọng và tiền
tài” (Nguyễn, 2012, tr. 217). Chính vì lẽ đó mà trong con mꢂt Nguyễn Du các quan phụ
mẫu của dân, những cánh tay đꢂc lực của Hoàng thượng chỉ rặt một phường cơ hội, vô
đạo, mất nhân tính. Điều này đã chi phối và xuyên suốt nội dung cuốn tiểu thuyết Nguyễn
Du.
2.3.
Nguyễn Du vꢂi cuộc sống ẩn dật và khát vọng tự do
Trong cuộc đời làm quan, ngoài những lúc bận bịu với cuộc sống thường nhật,
Nguyễn Du vẫn luôn dành lấy những thời gian rảnh rỗi để được ngao du thiên hạ, được
đi đây đi đó để ngꢂm trọn vẹn những khoảnh khꢂc đẹp nhất của con người và thiên nhiên
mang lại. Đó không chỉ là một thú vui mà còn là cả một niềm đam mê. Với ông, chính
những thời khꢂc thư giãn hiếm hoi này mới thực sự là mình, mới được làm những điều
mình muốn để thoát khỏi mọi đam mê tục lụy của cuộc đời, được thảnh thơi suy ngẫm về
thế thái nhân tình. Điều này xuất phát từ thực tế cuộc đời:
Đoạn bồng nhất phiến tây phong cấp
Tất cánh phiêu linh hà xứ quy?
(Tự thán)
Sự bơ vơ, lạc lõng đã làm cho nhà thơ cảm thấy bế tꢂc, cùng quẫn, nên có lúc
Nguyễn Du dường như đã buông xuôi, muốn vứt bỏ tất cả để lánh đời, lánh người. Thế
nhưng, dù ông có cố gꢂng đi đâu, làm gì thì vẫn không giải tỏa được những vướng bận
trong tâm hồn. Vì không thể thôi vương vấn, dứt khoát, đoạn tuyệt với cuộc đời ngoài kia
nên dù có đang sống cuộc sống ẩn mình thì ông vẫn thấy buồn, thấy day dứt:
Hắc dạ thiꢀu quang hà xử tầm?
Tiểu song khai xứ liễu âm âm.
(Xuân dạ)
Đây là một nghịch cảnh, bởi lẽ Nguyễn Du là con người hành đạo, luôn mong
muốn làm được những việc tốt, có ích để giꢃp đời, giꢃp người bớt đi sự khꢀ đau, đày ải
thế mà nay lại phải tìm đến tư tưởng của Lão Trang để ở ẩn, tránh xa nhân thế: “Ước gì
có thể gọt tóc vào rừng ở/ Nằm nghe tiếng thông reo lưng chừng mây” (Tự thán). Thậm
chí sau này khi đã ra làm quan nhưng vì cảm thấy sự bất lực của chính mình, không thể
làm những điều mà bản thân mong muốn để giꢃp ích cho đời thì sự làm quan ấy càng trở
nên bế tꢂc, tuyệt vọng. Vì thế, dường như trong suốt cuộc đời nhà thơ đã phải vùng vẫy
trong cái mớ bꢁng bong tư tưởng: “Nhất sinh u tứ vị tằng khai” (Thu chí).
Và trong tiểu thuyết, nhà văn Nguyễn Thế Quang cũng để cho nhân vật Nguyễn
Du quyết tâm từ quan về quê để được hưởng vui thꢃ điền viên, để được là một thành viên
của phường đi săn Ngàn Hống như thuở nào. Có thể nói, khoảng thời gian cáo quan về
195
Nguyễn Thị Thẩm Mỹ
Tiên Điền của Nguyễn Du tuy không dài, song đã để lại nhiều kí ức đẹp trong suốt cuộc
đời ông. Sau bao thăng trầm của cuộc sống, Nguyễn lại được về quê hương đi thăm thꢃ
nhiều nơi, thưởng thức cuộc sống dân dã chốn thôn quê. Ở đó, Nguyễn có những người
vợ tần tảo, thảo hiền với một đàn con thơ ngoan ngoãn, biết vâng lời cùng tình cảm của
những người anh em, con cháu thân thuộc và đầm ấm trong những buꢀi đàm đạo thơ văn
mà trước đây dù trong mơ ông cũng không dám nghĩ tới. Ở đây, Nguyễn cꢁn được ngao
du, thưởng thức cảnh đẹp như một bức tranh của quê nhà: “…mặt hồ trong trẻo. Mặt trời
chếch về phía Tây, phía bên kia hồ bóng núi làm cho mặt hồ trong như gương, phía bên
này gió nhẹ lăn tăn bóng vàng. Thời tiết tốt, non sông quê nhà như gấm như hoa…”
(Nguyễn, 2012, tr. 62). Tác giả Nguyễn Thế Quang đã rất tài tình khi mượn hình ảnh để
nói lên tâm trạng của nhân vật. Cảnh sꢂc thiên nhiên hiện lên một cách đẹp đẽ thế đấy,
nhưng cái bóng của vạn vật lại đẹp hơn cái nó vốn có, cái ảo đẹp hơn cái thực rất nhiều
nên với Nguyễn Du cái tự do mà ông đã nhọc công tìm kiếm cả cuộc đời lꢃc này đây cũng
chỉ là một thứ ảo ảnh mà thôi. Bởi lẽ, sau những tháng ngày ngꢂn ngủi ở quê được gia
đình, bạn bè thết đãi, Nguyễn phải trở về với hiện thực cơm áo cùng đàn con nheo nhóc
đói rách, trong khi mình chỉ là: “Một thằng đàn ông vô tích sự làm quan chẳng làm, làm
thầy cũng chẳng làm, làm thợ chẳng biết làm, đi cày cũng cày không nên” (Nguyễn, 2012,
tr. 57). Và hơn hết, lꢃc này đây vùng đất Tiên Sơn mơ ước đã không cꢁn nữa càng làm
cho Nguyễn Du luôn phải giật mình, thảng thốt, luôn lo âu, trăn trở về con đường mà
mình đã chọn: “Mình làm gì thế này nhỉ? Đi tìm tự do. Tự do có còn? Tự do có đưa lại
cơm áo cho mình” (Nguyễn, 2012, tr. 57). Cuối cùng, ông phải chấp nhận trở về với một
sự thật nghiệt ngã: “Ta phải cꢁng lưng, ngậm miệng vì chuyện áo cơm và cả khát vọng
của ta. Ta chỉ có thể tự do trong suy nghĩ và cũng chỉ trong suy nghĩ, không dám ngỏ
cùng ai” (Nguyễn, 2012, tr. 162). Cứ thế, tự do trong suy nghĩ như một liệu pháp tinh
thần giúp Nguyễn Du vượt qua những thăng trầm, biến cố trong cuộc đời làm quan của
mình. Nó là chỗ dựa tinh thần duy nhất giꢃp ông vượt qua mọi khó khăn gian khꢀ, với hi
vọng sẽ tìm ra được tự do cho mình và tự do cho người khác. Dẫu biết rằng đó chỉ là
một ảo tưởng mà cho đến khi qua đời Nguyễn cũng không thể tìm thấy và cảm nhận về
nó được.
Như vậy, dù là với tư cách chủ thể sáng tạo hay với tư cách là một nhân vật văn
học thì Nguyễn Du vẫn hiện lên là một con người có tấm lꢁng nhân đạo cao cả, luôn suy
tư trăn trở trước số phận của những người nhỏ bé bất hạnh. Họ là những người nông dân
hiền lành chất phác, người phụ nữ mỏng manh yếu đuối và ngay cả những người anh hùng
“tài cao phận thấp” để cuối cùng đều nhận những kết cục bi thương. Dẫu biết thế là khꢀ
đau, ngang trái mà cuộc đời đã bꢂt họ phải gánh chịu, song Nguyễn Du cũng đành chịu
bó tay bất lực. Nguyễn hiểu được tình cảnh thực sự của mình lꢃc này cũng không khác gì
lớp người đau khꢀ kia. Hơn nữa, họ không chỉ là lớp người đại diện cho người dân nước
Việt phải chịu cảnh oan khiên, ngang trái, ngay cả đất nước Trung Hoa hàng nghìn năm
văn hiến cũng tồn tại đầy rẫy những nỗi bất công, cơ cực, khiến bao nhiêu người anh hùng
phải thất cơ lỡ vận, với những cái chết oan ức đến hàng trăm năm sau cꢁn chưa được gột
rửa. Bởi thế, dù khát khao tự do, tìm kiếm tự do thì Nguyễn Du cũng luôn chấp nhận
một thực tại không có tự do trong cái xã hội đầy rẫy bất công nhưng đó lại chính là liệu
pháp tinh thần hữu hiệu giúp nhân vật của chꢃng ta vượt qua tất cả bể trầm luân của
cuộc đời.
196
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC ĐÀ LẠT [CHUYÊN SAN KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN]
Bảng 1. Sự thống nhất của Nguyễn Du trong thơ và trong tiểu thuyết
STT
1
Nguyễn Du trong tiểu thuyết
Nguyễn Du qua thơ chữ Hán
Nguyễn Du với những trăn trở trước thực tại cuộc sống
- Thái Bình mại ca giả
- Sở Kiến hành
- Độc tiểu thanh ký
- Long thành cầm giả ca
- Giang đình hữu cảm
- Nam quan đạo trung
- Quế Lâm Cù Các bộ
- Dương phi cố lý
- Lỗi dương đỗ thiếu lăng mộ
- Lạn Tương Như cố lý
- Liêm Pha bi…
2
Nguyễn Du với nỗi thất vọng chốn quan trường
- Đại tác cửu thú tư qui
- Độ Linh giang
- Thành hạ khí mã
- Ngẫu thư công quán bích
- Kỳ lân mộ
- Ngẫu thư công quán bích
- Đại tác cửu thú tư qui
- Phản chiêu hồn
3
Nguyễn Du với cuộc sống ẩn dật và khát vọng tự do
- Tự thán
- Xuân dạ
- Thu chí
- Tặng nhân
- Tái thứ nguyên vận
- Dạ tọa…
3.
SỰ ẢNH HƯỞNG CỦA THƠ CHỮ HÁN NGUYỄN DU VÀO TIỂU
THUYẾT CÙNG TÊN CỦA NGUYỄN THẾ QUANG
Như ở phần trên đã trình bày, nhân vật Nguyễn Du trong tiểu thuyết cùng tên của
nhà văn Nguyễn Thế Quang đã chịu nhiều ảnh hưởng từ các tập thơ chữ Hán của chính
tác giả Nguyễn Du nên người đọc thấy được thi nhân trong thơ và nhân vật trong tiểu
thuyết có nhiều điểm tương đồng. Điều này không có gì khó hiểu, bởi lẽ Nguyễn Thế
Quang trước khi là một nhà văn, nhà tiểu thuyết đã là một nhà giáo dạy văn ở trường phꢀ
thông. Với hơn ba mươi năm kinh nghiệm trong nghề giáo, ông được đọc, được nghiên
cứu, được tiếp xúc với nhiều tài liệu lịch sử, nhiều tác phẩm văn học và nhất là các tập
thơ chữ Hán của chính Nguyễn Du sáng tác nên đã thấm nhuần tư tưởng, nhân cách của
đại thi hào. Mặt khác, với bất kỳ nhà văn nào khi lựa chọn nhân vật lịch sử làm nhân vật
văn học thì chí ít cũng phải dựa trên những đặc điểm chính về cuộc đời, sự nghiệp của
nhân vật lịch sử ấy. Bởi vậy, khi nhà văn Nguyễn Thế Quang xây dựng nhân vật Nguyễn
197
Nguyễn Thị Thẩm Mỹ
Du đã có những ảnh hưởng nhất định từ các bài thơ chữ Hán, các tài liệu lịch sử liên quan
đến Nguyễn Du. Tuy nhiên, tác giả Nguyễn Thế Quang không bê nguyên xi hình tượng
nhà thơ Nguyễn Du vào trong tiểu thuyết mà đã có sự sáng tạo và vận dụng một cách
khéo léo các bài thơ chữ Hán để làm nꢀi bật đời sống nội tâm, tính cách của nhân vật
chính trong suốt quãng thời gian ra làm quan cho triều Nguyễn Gia Long. Tác giả vận
dụng, đưa các bài thơ ấy vào trong tiểu thuyết với nhiều cách khác nhau, đó có thể chỉ là
mượn ý hoặc một câu thơ, vài câu thơ, cũng có thể là mượn cả bài thơ ở phần phiên âm,
hoặc phần dịch nghĩa. Dù sử dụng cách nào đi nữa thì tác giả cũng đã cân nhꢂc hết sức kĩ
lưỡng để dựng lại đời sống tâm lý nhân vật phù hợp với từng ngữ cảnh để từ đó làm cho
nhân vật Nguyễn Du hiện lên vừa có tính chân thực lại đầy tính văn học.
Chẳng hạn, để nói lên tình trạng tù túng, gò bó mất tự do của Nguyễn Du khi làm
quan ở Quảng Bình, tác giả Nguyễn Thế Quang đã mượn ý thơ và trích dẫn câu cuối trong
bài thơ Thành hạ khí mã: Mạc giao ky trập tái tương xâm (dịch nghĩa: Chớ để dây cương
và đai nịt lại xâm chiếm thân mày lần nữa) (Nguyễn, 2012, tr. 103) để nói lên tâm trạng
tù túng, bất lực của con ngựa già và ngay chính hoàn cảnh Nguyễn Du lúc bấy giờ. Hay
cảnh Nguyễn Du tâm sự cùng Hồ Xuân Hương về nỗi đau mà ông phải gồng mình lên
gánh chịu những hiểm họa đang rình rập, Nguyễn cảm thấy mình: thái phác bất toàn chân
diện mục (nghĩa: viên ngọc không còn giữ được bộ mặt thật nữa rồi) (Nguyễn, 2012, tr.
158), được trích từ bài Ký hữu. Hoặc khi nói lên tâm sự của Nguyễn Du những ngày tối
tăm chạy trốn nơi quê nhà, Nguyễn Thế Quang lấy câu thơ: Hắc dạ hà kỳ mê thất hiểu
(dịch nghĩa: Đêm tối mờ mịt không biết bây giờ là bao giờ mà chẳng thấy sáng) (Nguyễn,
2012, tr. 197), lấy từ bài Dạ hành. Để nói lên tâm sự “cố quốc tha hương” của Nguyễn
Du, tác giả đã sử dụng hai câu thơ trong bài Kinh Đô: Thành mới, trăng xưa, bóng lững
lờ/ Thăng Long đô cũ dấu còn xưa (tức: Cꢀ thời minh nguyệt chiếu tân thành/ Do thị
Thăng Long cựu đế kinh) (Nguyễn, 2012, tr. 245); hay bài Ký hữu: Hồng Sơn sơn nguyệt
nhất luân minh/ Thiên lý Trường An thử dạ tình (dịch nghĩa: Đêm nay Ngàn Hống bóng
trăng soi/ ngàn dặm Tràng An một khúc nhôi) (Nguyễn, 2012, tr. 245). Khi đi sứ sang
Trung Hoa, được tận mꢂt chứng kiến cảnh điêu linh, đꢀ nát, lạnh lẽo, hoang vu của đền
thờ Cù Thức Trĩ ở Quế Lâm, Nguyễn Du thấy lòng mình nặng trĩu, một cảm giác thất
vọng về Trung Hoa xâm chiếm con người ông. Nguyễn Thế Quang đã mượn câu thơ:
Cộng đạo Trung Hoa thượng tiết nghĩa/ Như hà hương hỏa thái thê lương? (nghĩa: Ai
bảo Trung Hoa trọng trung nghĩa/ mà đây đền miếu lạnh lùng thay?) (Nguyễn, 2012, tr.
178), được lấy từ bài Quế Lâm Cù Các Bộ để diễn tả tâm trạng này của nhân vật Nguyễn
Du. Để nói về cuộc đối thoại giữa Nguyễn Du với vua Gia Long, Nguyễn Thế Quang sử
dụng câu thơ: Quân trung tự hải hào vô báo (nghĩa: Ơn vua như bể, chưa báo đáp mảy
may) (Nguyễn, 2012, tr. 353), trích trong bài Nam quan đạo trung để nói lên lòng kính
trọng, biết ơn của Nguyễn Du với đấng cửu trùng. Và, khi muốn thể hiện cảm xúc của
Nguyễn Du lúc chia tay với Ngô Nhân Tĩnh, tác giả mượn câu thơ: Bát đại kỳ văn hoa
lưỡng quốc/ Nhất xa cao vũ nhuận toàn Hoan (tạm dịch: Văn chương ông hay như tám
nhà văn lớn Đường Tống làm đẹp cho hai nước/ Mưa móc theo sau xe ông, thấm nhuần
cả châu Hoan) (Nguyễn, 2012, tr. 111), trích trong bài Tống Ngô Nhữ Sơn công Xuất trấn
Nghệ An.
Ngoài việc dẫn một số câu thơ vào để xây dựng tâm lý nhân vật Nguyễn Du,
Nguyễn Thế Quang cꢁn đưa cả những khꢀ thơ, bài thơ trọn vẹn vào trong tác phẩm của
198
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC ĐÀ LẠT [CHUYÊN SAN KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN]
mình. Chẳng hạn, để khẳng định tấm lòng trung trinh, bản lĩnh của một người trí thức
chân chính trước những đꢀi thay của thời cuộc, Nguyễn Thế Quang đã lấy bài thơ Đạo ý.
Túng bị nhân khiên xả
Nhất giao hoàn phục chỉ
Trạm trạm nhất phiến tâm
Minh nguyệt cổ tinh thủy.
(Nguyễn, 2012, tr. 80)
Hoặc, khi mượn cuộc đàm đạo thơ văn giữa Ngô Nhân Tĩnh, Lê Quang Định và
Nguyễn Du để chia sẻ nỗi niềm của Nguyễn khi được dạo chơi ngꢂm cảnh đẹp mà trong
lꢁng không được vui, tác giả đã lấy toàn bộ bài thơ Giang đầu tản bộ để chia sẻ nỗi niềm
ấy. Còn khi miêu tả cuộc trò chuyện giữa vua Gia Long với Nguyễn Du về vấn đề quyền
lực và cuộc sống của quan lại chốn quan trường, Nguyễn Thế Quang đã sử dụng một khꢀ
thơ trong bài Phản chiêu hồn để nhấn mạnh đời sống xa hoa, tham lam, độc ác, gian dối
của quan lại lúc bấy giờ. Ngoài các câu thơ, bài thơ kể trên, Nguyễn Thế Quang còn sử
dụng một số câu thơ chữ Hán khác của Nguyễn Du vào trong tác phẩm của mình. Hầu
hết các bài thơ này đều là những bài thơ tiêu biểu trong tập thơ Bắc hành tạp lục, được
Nguyễn Thế Quang đưa vào tác phẩm một cách khéo léo và tinh tế. Nhờ thế chân dung
Nguyễn Du trong tiểu thuyết được hiện lên đa chiều, người đọc cảm nhận được Nguyễn
Du không chỉ là một nhân vật khô khan của lịch sử, đó cꢁn là sản phẩm đầy sự hư cấu,
tưởng tượng của văn học, tạo nên sức lôi cuốn và hấp dẫn người đọc.
Từ việc trình bày ở trên, chúng tôi liệt kê các bài thơ, câu thơ, hình ảnh thơ của
Nguyễn Du được đưa vào tiểu thuyết trong thống kê sau:
Bảng 2. Các câu thơ, bài thơ chꢀ Hán trong tiểu thuyết Nguyễn Du
Tên bài thơ
Trích dẫn cả bài thơ Trích một số câu thơ
Đạo ý
4 câu thơ
Cả bài thơ
Giang đầu tản bộ
Tống Ngô Nhữ Sơn công xuất trấn Nghệ An
4 câu thơ
Cảm cựu kiêm trình Cần chánh học sĩ Nguyễn Hầu Cả bài thơ
Nam quan đạo trung
Quế Lâm cù các Bộ
Hoàng Hạc lâu
4 câu thơ
2 câu thơ
4 câu thơ
1 câu thơ
1 câu thơ
1 câu thơ
1 câu thơ
1 câu thơ
Âu Dương Văn Trung Công mộ
Cựu Hứa Đô
Tô Tần Đình
Dương Phi cố lý
Kỳ lân mộ
199
Nguyễn Thị Thẩm Mỹ
Bảng 2. Các câu thơ, bài thơ chꢀ Hán trong tiểu thuyết Nguyễn Du (tt.)
Tên bài thơ
Trích dẫn cả bài thơ Trích một số câu thơ
Mảnh Tử từ cố liễu
1 câu thơ
1 câu thơ
1 câu thơ
1 khꢀ thơ
1 câu thơ
1 câu thơ
Quảng Tế ký thắng
Đào Hoa đàm Lý Thanh Liên cựu tích
Phản Chiêu hồn
Nam quan đạo trung
Độ Hoài hữu cảm Hoài Âm hầu tác
Như vậy, chúng ta thấy rằng nhà văn Nguyễn Thế Quang với tài năng của một
người nghệ sĩ đã cố gꢂng lồng ghép các bài thơ của Nguyễn Du vào trong tác phẩm của
mình một cách tự nhiên, phù hợp với những diễn biến tâm trạng của nhân vật Nguyễn Du
trong từng hoàn cảnh, từng giai đoạn cụ thể. Nhờ thế, người đọc hiểu được hoàn cảnh ra
đời của từng bài thơ để từ đó hiểu thêm nội dung, tư tưởng mà nhà thơ muốn gửi gꢂm vào
trong đó. Nó vừa thể hiện tài năng sáng tạo văn chương của Nguyễn Du, đồng thời cũng
thể hiện khả năng vận dụng những kiến thức văn chương vào trong tác phẩm của nhà văn
Nguyễn Thế Quang một cách mượt mà, tinh tế.
4.
SỰ CÁCH TÂN CỦA NHÀ VĂN TRONG THI PHÁP XÂY DỰNG NHÂN
VẬT NGUYỄN DU
Như đã trình bày ở trên, Nguyễn Du với tư cách là một thi nhân và Nguyễn Du
với tư cách là một nhân vật văn học đã có những điểm đồng nhất nhất định. Đây là một
điều khó tránh khỏi khi nhà văn xây dựng tác phẩm dựa trên những nhân vật có thật trong
lịch sử dân tộc. Tuy nhiên, nếu chỉ dừng lại ở những điểm đồng nhất mà không có được
những cách tân để làm nên sự khác biệt giữa đời thực và văn chương, giữa chủ thể trữ
tình và nhân vật văn học thì vô tình nhà văn đã để cho văn học trùng khít với lịch sử, như
thế tác phẩm đó không có mấy giá trị. Với đặc trưng của thể loại và khả năng sáng tạo
của một nhà viết tiểu thuyết, tác giả Nguyễn Thế Quang đã có những sự cách tân, thêm
bớt nhiều chi tiết không có thật trong lịch sử về nhân vật để làm cho câu chuyện trở nên
hay hơn, hấp dẫn hơn. Đây là điều mà người đọc không thể bꢂt gặp trong thơ chữ Hán
cũng như trong các cứ liệu lịch sử về nhân vật Nguyễn Du.
Dưới ngòi bút của Nguyễn Thế Quang, hình ảnh Nguyễn Du được hiện lên thật
gần gũi, đời thường với nhiều góc khuất suy tư. Trong cuốn tiểu thuyết, tác giả không tập
trung xây dựng nhân vật Nguyễn Du trong khoảng thời gian mười năm gió bụi ăn nhờ ở
đậu nơi đất khách quê người hay tâm sự cố quốc cô trung với triều Lê mà chỉ tập trung
vào khoảng thời gian Nguyễn Du ra làm quan cho vua Gia Long song người đọc vẫn hiểu
hết về cuộc đời, con người Nguyễn Du. Đây chính là tài năng của tác giả và đồng thời là
sự ưu việt của thể loại tiểu thuyết đã mang đến cho độc giả. Trước hết, chúng ta thấy rằng
tác giả Nguyễn Thế Quang đã xây dựng nhân vật Nguyễn Du dưới nhiều bình diện, góc
độ và thông qua các mối quan hệ với các nhân vật khác mà tính cách, tâm lý nhân vật
được hiện lên một cách đầy đủ, toàn diện. Dưới cái nhìn sử thi, tôn trọng lịch sử Nguyễn
Thế Quang đã làm sống lại hình ảnh Nguyễn Du – một ông quan thanh liêm, suốt đời vì
200
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC ĐÀ LẠT [CHUYÊN SAN KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN]
dân, vì nước, luôn lo nghĩ về vận mệnh của dân tộc, đặt lợi ích chung lên trên lợi ích cá
nhân. Điểm khác biệt làm nên thành công của Nguyễn Thế Quang là ở chỗ ông không tập
trung miêu tả vẻ bề ngoài và tính cách của nhân vật mà để cho họ được hiện lên một cách
tự nhiên thông qua sự quan sát, đánh giá của những người xung quanh. Vì thế, mặc dù
người đọc không thể tìm thấy những trang viết của tác giả miêu tả ngoại hình của Nguyễn
Du một cách cụ thể và chung nhất nhưng hình ảnh về nhân vật này vẫn được hiện lên đa
chiều và vô cùng đẹp đẽ. Chẳng hạn, trong con mꢂt của Nguyễn Điều, Nguyễn Du là
người: “Nhà ta chꢃ ấy là người tài hoa hơn cả. Thế nhưng, chꢃ ấy nóng nảy, hăng hái
nhưng cả tin…” (Nguyễn, 2012, tr. 59). Với vua Gia Long, Nguyễn Du được hiện lên đầy
sự khâm phục, kính nể: “Hꢂn không phải tay vừa.... Người nó khôi ngô, thông minh…”
(Nguyễn, 2012, tr. 77), “càng ngày ta càng cảm thấy mến con người này… con người
đꢃng mực và nghiêm cẩn… giao cho toàn quyền, ta thấy liêm khiết, thương dân, cẩn
trọng” (Nguyễn, 2012, tr. 139); với Nguyễn Văn Thành, Nguyễn Du: “là người có học,
có tài, con của một gia đình danh gia vọng tộc đệ nhất công thần của triều Lê, nay con
đường tiến thân của đệ lớn lꢂm” (Nguyễn, 2012, tr. 48); với Ngô Thượng Thư: “Chꢃ Bảy
dáng võ tướng nhưng tánh đa cảm đa sầu, hợp với văn hơn võ… chꢃ ấy là người có tài,
nếu tu chí tốt thì làm được nhiều điều quý lꢂm” (Nguyễn, 2012, tr. 65). Thậm chí trong
con mꢂt của Hữu Tham tri, một tai mꢂt của vua Gia Long cũng hết lời ca ngợi Nguyễn
Du: “Chữ anh viết đẹp lꢂm. Anh cứ làm cho cẩn thận. Hoàng thượng rất chꢃ ý đến anh”
(Nguyễn, 2012, tr. 81). Thông qua những lời nhận xét, khen ngợi của các nhân vật khác
dành cho nhân vật Nguyễn Du người đọc có được cái nhìn khái quát và toàn diện về nhân
vật này với một Nguyễn Du bằng xương, bằng thịt, có diện mạo và tính cách rõ ràng, khác
hoàn toàn với Nguyễn Du – một thi nhân đầy tâm trạng trong thơ. Và hơn hết nhân vật
Nguyễn Du không chỉ là một nhà nho ẩn dật, nhà nho tài tử mà còn là một nhà nho hành
đạo. Bởi lẽ, trong suốt mười tám năm làm quan cho triều đình nhà Nguyễn, mặc dù có
những lúc nhân vật buồn chán trước sự thối nát của triều đình, quan lại và thời cuộc song
không vì thế mà ông khoanh tay đứng nhìn nhân dân phải chịu cảnh đói khꢀ lầm than,
ông luôn cố gꢂng hết sức mình làm những việc giúp dân bớt chịu cảnh oan sai, đói khꢀ.
Chẳng hạn vụ thu thuế ở Quảng Bình, xử kiện những vụ án oan như vụ O Nụ, Cửu Xung,
Trần Hai, Trần Trọng… Thậm chí, ông cꢁn dám vượt qua quyền hạn của mình, dám hi
sinh danh dự và sinh mạng để cứu dân thoát khỏi nạn đói kém do lũ lụt, mất mùa. Vì thế,
nếu chúng ta chỉ dừng lại ở việc đánh giá Nguyễn Du trong thơ chữ Hán thì người đọc
chỉ có thể thấy được cái tôi trữ tình của nhà thơ được bộc lộ trực tiếp qua các bài thơ mà
không thể thấy được sự nhìn nhận đánh giá của những người xung quanh, hay những hành
động của Nguyễn Du giꢃp đỡ, cứu vớt dân lành nên sẽ không có được cái nhìn khách
quan về nhân vật này. Chính điều này đã làm cho nhân vật Nguyễn Du có sức sống, sự
chân thật ở cả góc độ tâm lý lẫn hình hài nhân vật.
Cùng với cảm hứng sử thi, cảm hứng đời tư thế sự cũng được Nguyễn Thế Quang
chꢃ ý khai thác. Để khám phá đời tư của nhân vật, tác giả chủ yếu đặt nhân vật vào trong
những tình huống có mâu thuẫn, xung đột tâm lý, buộc phải lựa chọn hướng đi cho riêng
mình. Sự giằng xé đầu tiên và xuyên suốt trong cuộc đời Nguyễn Du chính là việc chọn
lựa giữa quyền lực chính trị và phẩm giá trí thức. Nguyễn không thể chọn một trong hai
con đường, lại càng không thể dung hꢁa được nó khiến cho ông dường như không có
được những phút giây bình yên, phẳng lặng trong tâm hồn. Nếu chỉ dừng lại ở đó thì nhân
vật Nguyễn Du cũng chỉ là thi nhân Nguyễn Du, không có gì đặc sꢂc, khác lạ cả. Tác giả
201
Nguyễn Thị Thẩm Mỹ
Nguyễn Thế Quang đưa cảm hứng đời tư thế sự vào trong quá trình xây dựng nhân vật,
nhờ đó nhà văn đã thành công khi dựng lên cảnh huống Nguyễn Du phá long mạch để
sau này không có ai trong dòng họ ra làm quan nữa. Hành động này tuy có phần mê tín
nhưng lại rất đời thường, thể hiện được sự cương quyết chối bỏ quyền lực của Nguyễn
Du để giữ trọn tấm lòng cao cả, phẩm giá, cốt cách của một người trí thức chân chính.
Hay là việc dựng lại mối tình đẹp đẽ, lãng mạn nhưng cũng không kém phần trꢂc trở giữa
Nguyễn Du và Hồ Xuân Hương, với một cuộc gặp gỡ đến “nghẹt thở”. Nguyễn Du nhớ
lại đêm đó:
Hai người nói chuyện với nhau đến khuya, khi trăng mồng mười đã xế ngang đầu,
hai người mới đi nghỉ… Nguyễn hé mꢂt nhìn: Xuân Hương yếm thꢂm, cánh tay
trꢂng muốt đang đưa qua đưa lại quạt cho Nguyễn ngủ… Nguyễn thấy lòng mình
xꢃc động lạ… Nguyễn muốn kéo nàng vào lꢁng mình… nhưng Nguyễn chợt kìm
lại … Không! Ta không thể lợi dụng sự cô đơn của nàng mà làm điều đó. Ta
không thể là một kẻ tầm thường lợi dụng cảnh ngộ của nàng để làm điều xằng
bậy… (Nguyễn, 2012, tr. 161-162).
Chi tiết này được bꢂt nguồn từ một giai thoại được lưu truyền trong dân gian, tuy
nhiên vì là giai thoại nên tính xác thực của nó không cao, có thể đꢃng và cũng có thể sai.
Thế nhưng trong tác phẩm Nguyễn Thế Quang đã “khẳng định” sự thật ấy bằng cách xây
dựng nên một mối tình đẹp đẽ và tạo thành một điểm nhấn cho tác phẩm khiến người đọc
tin chꢂc rằng đã từng có một mối tình như thế trong cuộc đời của thi gia. Thông qua câu
chuyện tình, Nguyễn Du hiện lên không chỉ là một con người đức cao vọng trọng mà còn
là một con người với những ước muốn đời thường nhất, bản năng nhất. Nguyễn Thế
Quang đã tạo nên một sự giằng co hết sức mong manh giữa lí trí và ái tình, kết cục lí trí
đã chiến thꢂng tất cả càng chứng tỏ bản lĩnh trong con người Nguyễn Du. Song, cũng vì
thế độc giả không khỏi tiếc nuối cho một mối tình đẹp đẽ mà lỡ dở của đôi trai tài, gái sꢂc
này. Đây chính là cái tài mà Nguyễn Thế Quang đã chạm tới góc khuất nhất bên trong
tâm hồn Nguyễn Du với đầy đủ các cung bậc cảm xꢃc yêu thương, nhớ nhung, hờn giận,
làm cho Nguyễn Du trở nên trần trụi hơn, đời thường hơn chứ không hẳn chỉ là một ông
quan Nguyễn Du hay một nhà thơ Nguyễn Du như người đời vẫn biết tới. Chính góc nhìn
đời thường đã tạo nên những cách nhìn mới mẻ cho Nguyễn Thế Quang khi xây dựng
nhân vật Nguyễn Du.
Không chỉ dừng lại ở đó, trong cuốn tiểu thuyết Nguyễn Du chúng ta còn bꢂt gặp
hoài bão muốn lập thân bằng con đường lập thư của nhân vật Nguyễn Du, điều mà cả
trong văn chương và sử sách về Nguyễn Du đều không đề cập đến. Nếu chúng ta chỉ
nghiên cứu hình tượng Nguyễn Du trong thơ sẽ không thấy được điều này, bởi lẽ trong
thơ Nguyễn Du cũng như bao nhà thơ cùng thời khác, tìm đến văn chương chỉ để nói chí,
tải đạo, và qua văn chương giꢃp cho nhà thơ bộc lộ những cảm xúc, chiêm nghiệm về số
phận, cuộc đời nhằm giải tỏa những ẩn ức tâm lý mà trong đời thực không cho phép và
không thể làm được. Điều này xuất phát từ quan niệm của người xưa “lập thân tối hạ thị
văn chương”, coi văn chương như một trò tiêu khiển, giải trí cho khuây khỏa trong tâm
hồn, thế nên Quách Tấn cũng đã từng nhận xét về thơ chữ Hán của Nguyễn Du: “…Làm
ra ba tập thơ nầy, Nguyễn Du không cố ý thêu dệt văn chương để phấn sức cho tài ba
trong nhất thời, mà chính là để gởi tâm sự vào thiên cꢀ. Thơ đủ loại… loại nào cũng là
202
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC ĐÀ LẠT [CHUYÊN SAN KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN]
những mảnh gương phản chiếu nỗi lꢁng và thái độ sống của tác giả từ lúc thành nhân cho
đến khi vấn cảnh” (Nhiều tác giả, 2000, tr. 13). Với nhân vật Nguyễn Du trong cuốn tiểu
thuyết lại hoàn toàn khác, sáng tạo nghệ thuật trở thành một niềm đam mê, một sự khát
khao thường trực, chỉ có văn chương mới giúp ông sống thật với lꢁng mình và được là
chính mình. Trong hoàn cảnh “cá chậu chim lồng”, Nguyễn Du luôn phải sống và viết
dưới sự quản thúc của cái bóng quyền lực, buộc ông phải kìm nén cảm xúc. Song, càng
kìm nén bao nhiêu khát vọng được giải tỏa càng thôi thúc viết bấy nhiêu, ông luôn cảm
thấy “Ta chỉ có thể sống có ích cho đời bằng những trang viết của mình” (Nguyễn, 2012,
tr. 184), với một niềm trăn trở: “Bao đêm rồi, ta nghĩ đến bạc tóc: ta phải lập thân bằng
con đường lập thư, lập ngôn…” (Nguyễn, 2012, tr. 152).
Tuy nhiên, cuộc đời không chiều lꢁng người bao giờ, dù Nguyễn Du dứt khoát
với con đường lập thư của mình thì vua Gia Long cũng không chấp nhận, vẫn “mời” ông
ra làm quan với một ân sủng đặc biệt. Chính cuộc đối thoại giữa Nguyễn Du với vua Gia
Long về quyền lực và kẻ sĩ và văn chương nghệ thuật càng góp phần khꢂc họa thêm bản
lĩnh, cốt cách cao quý của thi nhân trước quyền lực của một vị vua uy lực như Gia Long.
Dù không cam tâm nhưng Nguyễn vẫn phải một mực nghe theo và có những lúc phải
chua xót nhận ra: “Thơ chữ Hán ta viết cũng nhiều, thơ chữ Nôm cũng lꢂm và cả thơ lục
bát dân quê nữa. Ta viết – ta đọc – rồi ta lại đốt. Xót lꢂm, nhưng để lại những bài đó, rơi
vào tay người khác đến tai Gia Long cái chết là cầm chꢂc” (Nguyễn, 2012, tr. 152). Những
tâm sự đến xé lꢁng này người đọc càng hiểu hơn, cảm thông hơn cho nhân vật Nguyễn
Du và cũng là thi nhân Nguyễn Du.
5.
KẾT LUẬN
Như vậy, qua việc tìm hiểu nhân vật Nguyễn Du trong thơ chữ Hán và trong tiểu
thuyết Nguyễn Du chúng ta có thể khẳng định rằng thơ chữ Hán Nguyễn Du là những vần
thơ tâm tình, được tác giả xây dựng để bộc lộ cho cái tôi trữ tình của chính nhà thơ trước
những biến cố lớn của thời cuộc. Song không dừng lại ở đó, qua các bài thơ ấy người đọc
thấy được đằng sau hình ảnh Nguyễn Du với một cõi lòng tê tái, ủ ê thì đó cꢁn là một
Nguyễn Du với bao nỗi suy tư, trăn trở về con người, xã hội đương thời với cách đặt vấn
đề trực tiếp về số phận của mình, gꢂn liền với vận mệnh chúng sinh trong nhiều thời đại,
nhất là thời đại ông đang sống.
Nhà văn Nguyễn Thế Quang khi xây dựng nhân vật Nguyễn Du trong cuốn tiểu
thuyết đã có những ảnh hưởng nhất định từ hình ảnh, tính cách nhà thơ Nguyễn Du ở trên.
Tuy nhiên, với tài năng của một người nghệ sĩ, nhà văn Nguyễn Thế Quang đã biến
Nguyễn Du từ một thi nhân thành một Nguyễn Du – nhân vật văn học, bên cạnh những
điểm đồng nhất giữa hai nhân vật thì cũng có những sự khác biệt mà chỉ khi đọc cuốn tiểu
thuyết này độc giả mới thấy một nhân vật Nguyễn Du với đầy đủ các góc khuất, nhìn
nhận đánh giá về cuộc sống. Vì thế, mặc dù có sự ảnh hưởng rất lớn trong việc khꢂc họa
hình tượng Nguyễn Du thông qua các bài thơ chữ Hán của chính Nguyễn Du cũng như
các tài liệu liên quan khác, tuy nhiên, nhà văn đã không chịu làm người ghi chép lại lịch
sử một cách y nguyên mà luôn cố gꢂng bứt phá khỏi cái khung truyền thống, làm cho
nhân vật Nguyễn Du hiện lên vừa gần gũi, vừa sinh động. Dưới cái nhìn sử thi, tôn trọng
lịch sử Nguyễn Thế Quang đã làm sống lại hình ảnh Nguyễn Du – một ông quan thanh
203
Nguyễn Thị Thẩm Mỹ
liêm, suốt đời vì dân vì nước, luôn lo nghĩ về vận mệnh của dân tộc, đặt lợi ích chung lên
lợi ích riêng.
Dưới cái nhìn đời tư thế sự người đọc lại thấy được sự đa chiều và đầy góc khuất
trong đời sống nội tâm của nhân vật Nguyễn Du với những trạng thái cảm xúc yêu, ghét,
lo lꢂng, suy tư trăn trở... Nhờ đó, với vai trò là một nhân vật văn học, Nguyễn Du được
hiện lên một cách cụ thể, sống động, vừa thực vừa ảo đã làm tăng tính nghệ thuật cho
nhân vật này. Điều này còn góp phần khẳng định quá trình lao động và sáng tạo nghệ
thuật của nhà văn Nguyễn Thế Quang. Bởi lẽ để xây dựng lên chân dung nhân vật Nguyễn
Du, tác giả Nguyễn Thế Quang đã phải rất dày công vào Hà Tĩnh, ra Thái Bình rồi lại vào
Quảng Bình, Huế để thu thập và xử lý tài liệu. Vì thế, cuốn tiểu thuyết Nguyễn Du được
sáng tác dựa trên nhân vật có thật, gꢂn với các sự kiện có thực của nhân vật trong lịch sử
song với sự nghiền ngẫm, khả năng hư cấu của nhà văn kết hợp với sự ưu việt của thể
loại tiểu thuyết đã giꢃp cho nhân vật hiện lên như thực như hư. Những chi tiết như chuyện
tình Nguyễn Du-Hồ Xuân Hương, cuộc đối thoại giữa Gia Long và Nguyễn Du, phá long
mạch để đời sau không có người làm quan, khát vọng về văn chương nghệ thuật… là
những câu chuyện có thật trong cuộc đời Nguyễn Du hay chỉ là sự “bịa đặt” của nhà văn
khiến cho người đọc cũng khó phân biệt và thậm chí là không cần quan tâm đến điều đó.
Đây chính là tài năng của nhà văn Nguyễn Thế Quang gửi gꢂm vào nhân vật Nguyễn Du
làm cho chúng ta có thêm một nhân vật tự sự Nguyễn Du trong tiểu thuyết bên cạnh một
nhân vật trữ tình Nguyễn Du trong thơ ông.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
Lê, Đ. K. (1992). Truyện Kiꢀu và chủ nghĩa hiện thực. NXB Hội nhà văn.
Nguyễn, L. (1999). Văn học Việt Nam nửa cuối thế kỷ XVIII – hết thế kỷ XIX. NXB Giáo dục.
Nhiều tác giả. (2000). Đến với thơ chữ Hán Nguyễn Du. NXB Thanh niên.
Nguyễn, T. Q. (2012). Nguyễn Du. NXB. Hội Nhà văn.
204
15 trang
21101
Free
Bạn đang xem tài liệu "Nhân vật Nguyễn Du từ thơ đến tiểu thuyết", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- nhan_vat_nguyen_du_tu_tho_den_tieu_thuyet.pdf
