Kí hiệu học dịch thuật: Kí hiệu và hệ hình trong bối cảnh số hoá
UED Journal of Social Sciences, Humanities & Education, ISSN: 1859 - 4603
TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI, NHÂN VĂN VÀ GIÁO DỤC
KÍ HIỆU HỌC DỊCH THUẬT: KÍ HIỆU VÀ HỆ HÌNH TRONG BỐI CẢNH SỐ HOÁ
Nguyễn Quốc Thắng
Trường Đại học Văn Lang, Việt Nam
Tác giả liên hệ: Nguyễn Quốc Thắng - Email: thang.nq@vlu.edu.vn
Ngày nhận bài: 04-01-2021; ngày nhận bài sửa: 15-5-2021; ngày duyệt đăng: 17-6-2021
Tóm tắt: Nghiên cứu này thông qua hai góc độ tiếp cận ký hiệu học, đặt ra vấn đề dịch thuật từ cách tiếp cận ký hiệu học và bản
thân vấn đề hệ hình ký hiệu học dịch thuật. Bởi, vấn đề ký hiệu học dịch thuật và điều kiện để hình thành tri thức về nó trong bối
cảnh số hóa không tách khỏi nguồn gốc lý thuyết về ký hiệu. Vì vậy, cách triển khai của tác giả, một mặt, cho phép đặt ra những
vấn đề về lý thuyết, mặt khác, gợi mở một số khía cạnh về phương pháp.
Từ khóa: hệ hình; ký hiệu; ký hiệu học; ký hiệu học dịch thuật; số hóa.
trình về kí hiệu ngôn ngữ, thi pháp dịch thuật tuy có
nhắc đến một số khái niệm liên quan đến kí hiệu học (vì
ta biết rằng ngôn ngữ học là ngành nền tảng của kí hiệu
1. Mở đầu
Được hình thành trên lý thuyết về logic - kí hiệu
học của Peirce và ký hiệu học cấu trúc của Saussure, kí
học) nhưng chưa triển khai vấn đề kí hiệu học dịch thuật
(Mai, 2008; T. G. Nguyen, 1997; D. B. Nguyen, 2016).
kiếm và phân tích kí hiệu để hình thành các cách giải
Tuy nhiên, trên thế giới, mối quan hệ giữa ký hiệu học
và dịch thuật, phân tích dịch thuật dưới góc nhìn ký hiệu
tượng văn bản. Từ cách tiếp cận kí hiệu học, dịch thuật
đã được bàn đến từ lâu. Thuật ngữ semiotranslation
(sémiotraduction) không chỉ được phân tích trong các
quá trình biểu đạt trong khuôn khổ các thuật ngữ logic,
nghiên cứu ký hiệu học mà cả trong các nghiên cứu dịch
thuật học (Chesterman, 1997; Deledalle-Rhodes, 1988;
và không có tính liên hệ trong văn bản nguồn và văn
Gambier, 2016; Lawendowski, 1978; Ludskanov,
1975). Vấn đề hệ hình và dịch thuật đa phương tiện từng
Peirce, kí hiệu được phân chia thành kí hiệu đại diện
được Rovena Troqe (2015), Dinda L. Gorlee (2016) và
Antonino Velez (2012) kiến giải. Dựa trên mô hình hình
và kí hiệu đối tượng (object). Quá trình biểu đạt của
vuông kí hiệu học của Greimas, Rovena Troqe đưa ra
các hệ hình khác biệt, tương đương và đối lập mà theo
cái biểu đạt và cái được biểu đạt, ngôn ngữ và lời nói,
chúng tôi là ít có triển vọng vì tính đơn giản hóa trong
hiệu học dịch thuật sử dụng phương pháp tư duy tìm
thích và xác định sự phân cấp kí hiệu đối với một đối
được xem là sự dịch chuyển từ một mô hình ý nghĩa và
được tập hợp dưới hai dạng: thuật ngữ có tính liên hệ
bản đích. Trong khuôn khổ này, dựa trên lý thuyết của
(representamen), kí hiệu được giải thích (interpretant)
dịch thuật có thể được phân tích dưới các cặp nhị phân:
nghĩa sở thị và và nghĩa liên tưởng (dựa trên lý thuyết
cách triển khai của Greimas. Dinda L. Gorlée tập trung
của Saussure, Barthes) (Roland, 2020, 26). Cho đến
phân tích vấn đề thuật ngữ để đưa ra phạm vi lý thuyết.
Antonino Velez chỉ ra vấn đề dịch thuật đa phương tiện
một cách trực tiếp về kí hiệu học dịch thuật. Các công
bằng việc phân tích tác phẩm điện ảnh Respiro của
nay, ở Việt Nam, chưa có nghiên cứu nào đặt vấn đề
Emanuele Crialese. Hai hướng đi này đều có những
đóng góp trong việc định hình vấn đề ký hiệu học dịch
Cite this article as: Nguyen, Q. T. (2021). Semiotics of
thuật về lý thuyết và phân tích các thể loại văn bản, hình
ảnh trong một bối cảnh mới. Tuy nhiên, theo chúng tôi,
với tính chất liên ngành của vấn đề và với tình hình
nghiên cứu về lĩnh vực này như ở Việt Nam hiện nay,
translation: sign and paradigm in context of digitalization.
UED Journal of Social Sciences, Humanities and Education,
28 | Tạp chí Khoa học Xã hội, Nhân văn và Giáo dục, Tập 11, Số 1 (2021), 28-35
ISSN: 1859 - 4603, UED Journal of Social Sciences, Humanities and Education, Vol. 11, No. 1 (2021), 28-35
việc xem xét các khả năng lý thuyết trở nên cần thiết
hơn ứng dụng vấn đề trong các trường hợp cụ thể. Từ
việc phân tích hệ hình dịch thuật, xác định các yếu tố kí
hiệu trong khuôn khổ của thao tác dịch, bài viết bàn về
tri thức nền tảng của kí hiệu học dịch thuật và các vấn
đề của hệ hình trong bối cảnh số hóa.
lập trong Giáo trình ngôn ngữ học đại cương của
Saussure (Saussure, 2005, 28-35, 12-19). Lý thuyết về
hoạt động ngôn ngữ của Saussure được ứng dụng trong
dịch thuật học về tính tương phản giữa hai phạm trù: cái
biểu đạt và cái được biểu đạt (signifier / signified), ngôn
ngữ và lời nói (language / speech), nghĩa sở thị và nghĩa
liên tưởng (denotation / connotation), chất liệu và hình
thức (substance / form), âm thanh và ý nghĩa (sound and
meaning), đồng đại và lịch đại (synchrony / diachrony).
Trong lịch sử nghiên cứu dịch thuật, lý thuyết hoạt động
ngôn ngữ về quá trình nhân đôi của dịch thuật gắn liền
với hệ thống thuật ngữ nhị phân của Saussure, đặc biệt là
trong các chương trình giảng dạy, thực hành biên, phiên
dịch. Mô thức tư duy tự động trong các thao tác thực
hành về ký hiệu và đối tượng của dịch thuật đã trở thành
công cụ hữu hiệu trong việc kích hoạt các kỹ năng của
người dịch. Viễn cảnh này của dịch thuật đã được nhiều
công trình nghiên cứu ứng dụng phân tích. Tiêu biểu như
Vocabulaire européen des philosophes: Dictionnaire des
intraduisibles cho rằng: Với quan hệ ngữ đoạn tương
thuộc (« interdépendance syntagmatique ») Saussure đã
quy chiếu đến một thực tế rằng trong mọi sự xếp đặt của
ký hiệu, sự kết hợp các yếu tố vận hành như một « sản
phẩm » của toán học trong chiều kích sự kết hợp này tạo
dựng ý nghĩa độc lập so với nghĩa gốc ở các yếu tố tạo
thành. Saussure bàn về « sự kết hợp của các yếu tố độc
lập, mà giá trị đến duy nhất từ sự đóng góp cùng nhau
với tư cách là một đơn vị lớn hơn » [Dẫn theo Dinda L.
Gorlee, 2016].
2. Nội dung
2.1. Dịch thuật và kí hiệu: nền tảng lý thuyết
Nói một cách ngắn gọn, mục đích lý tưởng của dịch
thuậtlà sự thay thế hoàn hảo văn bản trong ngôn ngữ
nguồn bằng một văn bản tương đương của một ngôn
ngữ khác. Đây không đơn thuần là quá trình chuyển
dịch ngôn ngữ mà là sự sáng tạo lại trong một ngôn ngữ
khác được thực hiện bởi nhân tố chủ thể (dịch giả) để
cải biên (tưởng tượng lại, tái mô hình, tái dựng lại) chủ
đề, không gian của văn bản nguồn trong một văn bản
đích. Nguồn gốc của quá trình dịch thuật là sự khả dịch,
tưởng tượng bởi cái tôi của dịch giả, được gợi cảm hứng
từ bản gốc. Sau đó, dịch giả phải chú ý đến bối cảnh văn
hóa của thông điệp, văn bản, bao hàm sự tương đương
ngôn ngữ - văn hóa trong hai ngôn ngữ. Những khái
niệm về ngôn ngữ và văn hóa buộc phải tương tự trong
phiên bản dịch hoàn chỉnh. Các nhân tố bên ngoài
(người đọc, phê bình) giúp dịch giả phân biệt và tối ưu
hóa các giải pháp. Xem xét dịch thuật từ điểm nhìn kí
hiệu học là cách tiếp cận có tính hai mặt của kí hiệu và
đối tượng1. Điểm nhìn này có xu hướng bị chi phối bởi
truyền thống của chủ nghĩa cấu trúc, đặc biệt là phương
pháp phân tích nhị nguyên luận2 như tính tương phản
giữa kí hiệu và đối tượng kí hiệu, việc sử dụng một cách
hệ thống các mô thức trong thao tác dịch. Comparative
Stylistics of French and English: A Method for
Translation (1995) của Vinay và Darbelnet (Vinay &
Darbelnet, 1995) là công trình tiêu biểu cho xu hướng
phân tích phương pháp dịch thuật phổ biến này. Đặt
công trình này trong hệ thống thuật ngữ ngôn ngữ học
cấu trúc, ta thấy, phương pháp dịch thuật của Vinay et
Darbelnet dựa trên tính hai mặt của các thuật ngữ đối
Như vậy, từ lý thuyết của Saussure, dịch thuật
mang lại một số lượng lớn các khái niệm bằng việc tạo
dựng các hình ảnh có tính võ đoán tuyệt đối trong quan
hệ nội tại của các kiểu từ phức3. Tuy nhiên, quan điểm
của Saussure dựa trên ngữ pháp « toán học » lấy cứ
liệu tiếng Pháp làm minh chứng chứ không phải cấu
trúc của tiếng Đức (các yếu tố tương đồng bởi tiểu từ
và tiền tố động từ) chẳng hạn. Tuy ông đã lưu ý tính
phức tạp và đa dạng về mặt địa lý trong Giáo trình
ngôn ngữ học đại cương:
“Tuy nhiên ở đây, chúng tôi sẽ gạt sang một bên tất
cả những gì làm rối mắt trước quang cảnh đa dạng địa lý
tự nhiên, để xét đến hiện tượng căn bản, vượt ra ngoài
1 Theo thuật ngữ của Saussure là cái biểu đạt (signfier) và
cái được biểu đạt (signfied).
2 Xem (Roland, 1964).
3 Ví dụ mà Saussure đưa ra được Cassin dẫn lại là sự hình
thành désireux từ désir trong tiếng Pháp.
29
Nguyễn Quốc Thắng
mọi sự du nhập của ngoại ngữ và mọi sự hình thành của
ngôn ngữ văn học. Lối đơn giản hóa có tính chất lược
đồ này có vẻ như phương hại đến tính hiện thực, nhưng
một sự kiện tự nhiên trước hết phải được nghiên cứu
trong bản thân nó đã” (Saussure, 2005, 370).
dịch thuật đến với mô hình của Peirce: điểm nhìn (bình
diện thứ nhất), kí ức (bình diện thứ hai) và kinh nghiệm
(bình diện thứ ba) của dịch giả là các thành tố để tái
dựng lại sự tương đương tổng thể của cho thông điệp
đích. Thiết hiệu (semiose) và tương tác giữa kí hiệu
(sign), đối tượng (object) và cái nhận hiểu (interpretant)
của Peirce mang lại sự tinh tế cho hệ thống văn hóa
trong tự sự của văn bản nguồn và văn bản đích.
Có thể nói, cấu trúc ngữ pháp hai mặt được phát
triển từ tư tưởng của Saussure không hoàn toàn thích
hợp ứng dụng lý thuyết cho việc chuyển ngữ từ ngôn
ngữ này sang ngôn ngữ khác vì hành động chuyển ngữ
làm nảy sinh nhiều thay đổi về mô thức, biến thể. Tuy
nhiên, theo Morris, quan niệm dịch thuật “giữa hai ngôn
ngữ” đi từ tư tưởng của Saussure lại gợi mở và cho phép
làm sáng tỏ các yếu tố về cú pháp, ngữ nghĩa và ngữ
dụng từ tư tưởng ký hiệu học của Peirce (Morris, 1964,
217-220). Tính tương đương hai mặt trong cấu trúc cố
định của văn bản nguồn và văn bản đích có vai trò đối
với dịch thuật ở chỗ cho phép sáp nhập cách phân loại
tương phản để nắm bắt bằng phương pháp phân biệt ký
hiệu và đối tượng trong hai ngôn ngữ. Vì theo Saussure,
“[…] trong ngôn ngữ chỉ có những sự phân biệt mà
thôi. Hơn nữa, một sự phân biệt nói chung thường là
phân biệt giữa những yếu tố tích cực: nhưng trong ngôn
ngữ thì chỉ có những sự phân biệt thuần túy, không có
một cái gì làm thành vế tích cực. Dù xét tới cái được
biểu đạt hay cái biểu đạt4, trong ngôn ngữ vẫn không có
sẵn những khái niệm hay những âm thanh, trước khi có
hệ thống ngôn ngữ, mà chỉ có những sự phân biệt về
khái niệm và những sự phân biệt về âm thanh nảy sinh
ra từ hệ thống đó. Những gì thuộc về khái niệm hay chất
liệu âm thanh trong kí hiệu không quan trọng bằng
những cái gì tồn tại ở xung quanh nó, trong các kí hiệu
khác. Chứng cứ là giá trị của một yếu tố, mặc dầu người
ta không động chạm gì đến ý nghĩa hay âm thanh của
nó, vẫn có thể thay đổi, mà như vậy chỉ vì một yếu tố
khác ở bên ngoài đã thay đổi” (Saussure, 2005, 231).
Theo quan điểm của chúng tôi và từ các nghiên cứu
trước đây về ký hiệu học dịch thuật, có ba chiều kích
của vấn đề cần được làm rõ:
Thứ nhất, không nên quy chiếu lý thuyết kí hiệu
học cấu trúc của Saussure để hiểu logic trong tư duy của
dịch giả là sự đại diện cho các thao tác kỹ thuật đối
xứng hay hợp nhất một đơn vị văn bản gốc và văn bản
nguồn trong một kí hiệu để phân ra hai thành phần cái
biểu đạt và cái được biểu đạt. Trong quan niệm của
Saussure, kí hiệu có tính đại diện và là mẫu hình tiêu
biểu cho sự tương tác giữa các ký hiệu nội tại và sự phụ
thuộc đồng thời giữa khía cạnh vật chất của ký hiệu (cái
biểu đạt) và đối tượng (cái được biểu đạt). Vậy nên,
dịch thuật không đơn thuần thuộc phạm vi của cái biểu
đạt, cái được biểu đạt cố định hay là sự hợp nhất giữa
chúng mà bao hàm sự đọc có tính chât nước đôi của văn
bản nguồn và văn bản đích, là cầu nối giữa dấu ấn của
tác giả và dịch giả. Trong dịch thuật, dịch giả được xem
như là tác giả thứ hai, siêu tác giả hoặc là đồng tác giả.
Độc giả của văn bản dịch có thể tạo dựng một đồng -
hình ảnh (pseudo-image) của văn bản gốc (Roland,
1964).
Sự dịch chuyển của ký hiệu ngoại tại (external sign)
chứng minh một cách rõ nét các yếu tố ngôn ngữ học
của thông điệp nguồn (từ, câu, phân đoạn) của Peirce –
và sự lựa chọn cho thông điệp đích. Khi ta quyết định
một sự lựa chọn trong quá trình dịch từ văn bản nguồn
tới văn bản đích, hệ thống thuật ngữ của các thao tác
chính là cái nhận hiểu (diễn giải - interpretant) của quá
trình biểu đạt của ký hiệu, tuân theo một siêu - khái
niệm diễn giải, tái tạo để chống lại các ký hiệu chuyển
đổi và cân bằng mức độ chuyển đổi giữa văn bản nguồn
và văn bản đích. Tiến trình này vừa mang tính chất ngôn
ngữ học và bên ngoài ngôn ngữ học. Kinh nghiệm dịch
thuật, vì thế, không chỉ là các thao tác kỹ thuật, thực
hiện sự dịch chuyển từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ
khác, mà còn là một quá trình mang tính nghệ thuật và
mỹ học đặt ngôn ngữ này trong một hệ thống ký hiệu
Theo đó, tính hai mặt còn có thể được xem xét ở
vai trò của dịch thuật trong việc sáng tạo hành vi xã hội
giữa hoạt động ngôn ngữ và văn hóa, kết nối giữa hai
ngôn ngữ và hai nền văn hóa. Tư tưởng về khả năng
tương đương giữa hai phạm vi còn hướng nghiên cứu
4 Nhà nghiên cứu Cao Xuân Hạo dịch là năng biểu và sở
biểu, chúng tôi dùng cách gọi tên phổ biến hiện nay: cái được
biểu đạt và cái biểu đạt.
30
ISSN: 1859 - 4603, UED Journal of Social Sciences, Humanities and Education, Vol. 11, No. 1 (2021), 28-35
khác lớn hơn, có cả yếu tố bên ngoài ngôn ngữ. Tiến
trình này cần được xem xét trong một tổng thể ký hiệu
quyển (semiosphere – khái niệm của Yuri Lotman).
thúc. Và như vậy, theo Peirce, tính đối thoại có thể được
kí hiệu hóa và tái kí hiệu hóa bởi một đối tượng diễn giải
mới, cho nên, sự suy biến của kí hiệu (khi ở trong văn
bản nguồn) là một quá trình tất yếu. Qúa trình này, một
mặt, tạo ra tính năng động của kí hiệu ngôn ngữ (trong
thích ứng với các mô thức ngôn ngữ, văn hóa mới), mặt
khác, lại giúp cho chủ thể dịch có thể thể hiện được
phong cách và tư duy cá nhân trong thao tác của mình.
Thứ hai, sự chuyển đổi môi trường của các ký hiệu
(môi trường của văn bản nguồn và văn bản đích) trong
dịch thuật cần được xem xét ở phạm vi của phong cách
học, cụ thể là vấn đề phong cách của chủ thể dịch thuật.
Ở đây, khái niệm cá ngữ (idiolect) là trung tâm của các
thao tác. Thoạt tiên, ta thấy, khái niệm này không có lợi
ích trong vấn đề phong cách. Vì, đúng như Jakobson đã
đặt vấn đề nghi ngờ về lợi ích của khái niệm này bởi
hoạt động ngôn ngữ thì luôn được xã hội hóa, ngay cả ở
phạm vi cá nhân (Roland, 1964, 36). Nhưng nếu chúng
ta lật ngược lại công thức của khái niệm cá ngữ thì trong
kí hiệu học dịch thuật, đây là một khái niệm rất hữu ích.
Mô thức của hai ngôn ngữ trong một tình huống chuyển
ngữ quy định toàn bộ phong cách dịch của bản thân dịch
giả. Những cố gắng của chủ thể dịch (để chuyển tải
được văn bản gốc, để tạo ra sự khác biệt với bản dịch
trước, …) không vượt qua được các yếu tố khách quan
của thao tác dịch. Điều này tương tự với việc phong
cách của một nhà văn, dù sao đi nữa, cũng xuất phát từ
mô hình ngôn ngữ của cộng đồng. Tuy nhiên, sự chuyển
hóa trong dịch thuật và sáng tạo của nhà văn khác nhau
ở cấp độ của tính tự do. Phân tích dịch thuật dưới góc
nhìn kí hiệu học bị quy định bởi một loạt các yếu tố
khác nhau trong môi trường ký hiệu: chủ thể dịch, chủ
thể văn bản gốc, kí hiệu văn hóa của văn bản nguồn và
văn bản đích, sự dịch chuyển của các mô thức ngôn ngữ
và kí hiệu, …
Như vậy, kí hiệu học dịch thuật cho phép làm sáng
tỏ nhiều khía cạnh khác nhau của thao tác chuyển ngữ.
Chúng ta có thể liệt kê một số kết quả trong cách thức
phân tích như: tính đa nghĩa, sự vận hành năng động của
kí hiệu, phong cách cá nhân của chủ thể dịch thuật và
các sợi dây đan chéo nhau của các khía cạnh mô thức
ngôn ngữ và văn hóa. Phân tích dịch thuật từ góc nhìn kí
hiệu học cho phép “bảo toàn” sự tự do và lí giải một
cách thấu đáo những ràng buộc dành cho chủ thể trong
quá trình dịch.
2.2. Hệ hình mới trong bối cảnh số hóa và vấn
đề dịch thuật đa phương tiện
Sự phát triển nhanh chóng của quốc tế hóa và công
nghệ hóa buộc chúng ta phải định giá lại cấu trúc cơ bản
của các lĩnh vực, trong đó có vấn đề dịch thuật. Mô
thức, quan hệ, các thực hành liên quan xã hội và văn
hóa của dịch thuật sẽ biến đổi. Bối cảnh đó cho phép ta
hình dung về quá trình dịch chuyển của các ca chuyển
tiếp, thay đổi về công nghệ: từ nói đến viết, từ in ấn
truyền thống đến công nghệ số. Sự xung đột của các hệ
hình đang diễn ra: từ truyền thống (được hình thành dựa
trên các văn bản cổ, văn bản tôn giáo và in ấn) đến văn
hóa số ngày nay làm cho chủ thể không khỏi cân nhắc
trong các thao tác dịch thuật khi biên, phiên dịch, phỏng
dịch. Việc phân chia các văn bản “văn học” và “phi văn
học” (công nghệ, thương mại, y học, luật pháp) trong
bối cảnh số hóa chỉ là một giải pháp tình thế. Vì bản
thân mọi loại hình văn bản đều tồn tại nghĩa sở thị và
nghĩa liên tưởng. Và hành động biên dịch, một lần nữa,
đã tạo dựng “cấu trúc nhân đôi” (duplex structures) cho
văn bản. Phỏng dịch là trường hợp tiêu biểu của sự tạo
dựng này ở các tình huống như: phỏng dịch thực chất là
mô hình của thể gián tiếp: lời nói gián tiếp hoặc là
những thông điệp ở bên trong một thông điệp; trường
hợp tự nghĩa (autonymie) khi chủ thể giải thích một từ
của ngôn ngữ nguồn trong ngôn ngữ đích (từ được dùng
với tư cách là sự chỉ định của chính bản thân chúng).
Thứ ba là vấn đề tính tương đương giữa mô thức kí
hiệu của văn bản gốc và mô thức kí hiệu trong văn bản
nguồn. Ta sẽ thấy, tính tương đương của kí hiệu trong
thao tác dịch không đơn thuần là sự chuyển dịch của
một cái biểu đạt của cái được biểu đạt này bằng một cái
biểu đạt khác. Xét trong lý thuyết của Saussure thì, cái
cái biểu đạt trong văn bản đích là sự gợi nên hình ảnh
âm (image acoustique) về cái được biểu đạt vốn cố hữu
trong tư tưởng của người tiếp nhận (kể cả văn bản
nguồn và văn bản đích). Vì là “hình ảnh âm” nên quá
trình này bị chi phối bởi cả hai thành phần: kinh nghiệm
của cá nhân tính đặc thù của mỗi nền văn hóa. Xét trong
lý thuyết kí hiệu tam phân của Peirce thì thao tác dịch
được đặt trong thành phần diễn giải (interpretant). Có vô
số sự diễn giải và quá trình diễn giải diễn ra không kết
31
Nguyễn Quốc Thắng
Cấu trúc nhân đôi được minh chứng một cách cụ thể
trong dịch thuật ở thao tác giải thích ngôn ngữ nguồn,
ngữ giải thích, từ đồng nghĩa, thực chất là việc chuyển
dịch ngữ từ một mô thức ngôn ngữ này sang một mô
thức ngôn ngữ khác.
hội thoại, tiếng động), hình ảnh và các kỹ thuật điện ảnh
(cận cảnh, tóm lược, hồi ức, điểm xuyết) đặt ra nhiều
vấn đề khi xem xét từ lý thuyết kí hiệu học. Việc phân
tích tính phức hợp của văn bản được tạo nên bởi các
ngôn ngữ khác nhau hoặc các hệ thống ký hiệu học khác
nhau cũng như các thực tế ngữ nghĩa mà chúng tạo ra là
nhiệm vụ căn bản của kí hiệu học dịch thuật đa phương
tiện. Tuy nhiên, dù hoạt động ngôn ngữ điện ảnh dựa
trên mối liên-quan hệ giữa các mã khác nhau: hình ảnh,
ngôn ngữ viết và âm thanh thì mã ngôn ngữ phân tiết
vẫn là yếu tố cơ bản để xem xét. Vì các mã khác được
hình thành dựa vào kinh nghiệm của chủ thể tiếp nhận
hơn là vai trò của dịch thuật văn bản đối thoại. Trong
phạm vi này, mối tương quan giữa các kí hiệu trong văn
bản, âm thanh và hình ảnh trở nên quan trọng. Cả ba
đều có tính đại diện cho một đối tượng vắng mặt, nhưng
chúng hình thành kí hiệu dựa trên các nguyên tắc khác
nhau quy định tính khác biệt của tiếp nhận. Cách nói
của nhân vật, tiếng động, âm nhạc, cảnh sắc, … cùng
lúc phát huy khả năng để làm sáng tỏ chủ đề. Dịch hội
thoại cần chú ý đến thời điểm xuất hiện trong mối tương
quan với âm thanh, hình ảnh và bối cảnh của chủ thể
phát ngôn.
Tính hai mặt của hệ hình dịch thuật mới đang hình
thành. Một mặt, khái niệm, thuật ngữ trở nên các phạm
trù mang tính quy ước của dịch thuật được hình thành
trên nền tảng của hệ hình tương đương đã phát triển
theo khái niệm định hướng cho người tiếp nhận văn bản
đích: tức là bước ngoặt của hệ hình có tính văn hóa. Mặt
thứ nhất của hệ hình này tồn tại song song với một hệ
hình khác đang chuyển đổi, phản ánh các công cụ hỗ trợ
và phương tiện truyền thông vượt quá giới hạn của dịch
thuật. Hệ hình in ấn truyền thống đã chuyển đổi thành
hệ hình số và web (nơi mà văn bản dịch trở thành đa mô
thức). Bối cảnh thay đổi này giải thích sự hình thành
của các thuật ngữ mới để xác định những gì đã được gọi
là « biên, phiên dịch » và tính nước đôi của cách gọi
« văn bản » trong sáng tạo và tiếp nhận.
Văn hóa đa phương tiện và internet phát triển trên
nền tảng công nghệ số cho phép tạo dựng các không
gian ảo, đặc biệt là văn bản, đồ hình, âm thanh và hình
ảnh tĩnh hoặc động bằng các công cụ hỗ trợ mới của
siêu văn bản. Công cụ số đang thay đổi quan hệ dịch
thuật với các phạm trù văn bản mới. Với siêu văn bản,
các khía cạnh thuộc thị giác trong văn bản và chiều kích
hình ảnh đã dần trở nên phổ biến. Không gian số mới
với các nền tảng của cận văn bản (paratext) đòi hỏi một
hình thức mới của biên, phiên dịch: cận dịch
(paratranslation). Hiện tượng tiêu biểu của bối cảnh này
là dịch thuật đa phương tiện5. Dịch thuật đa phương tiện
đặt nhiệm vụ của mình trước một đối tượng hàm chứa
các yếu tố phức tạp trong cấu thành nội tại và các tương
quan. Ví dụ tiêu biểu là trường hợp dịch văn bản một bộ
phim từ một hệ thống văn hóa gốc sang một hệ thống
văn hóa khác. Ở đây, chủ thể dịch phải lưu ý đến sự
tương tác giữa các kênh (thính giác và thị giác) và các
mã (bao gồm các biến thể) ngôn ngữ học. Bởi vì, tính đa
mã (multi-codes) là đặc trưng nổi bật của loại hình dịch
thuật này: từ sự kết hợp của âm thanh (bao hàm cả các
Mục đích của dịch thuật nói chung là tạo ra kết quả
giống với nguyên bản, bao hàm cả việc sử dụng từ ngữ
khác trong trường hợp cần thiết hoặc nhờ đến các yếu tố
văn hóa cho sự nhận hiểu của công chúng trong ngôn
ngữ đích. Trong trường hợp của dịch thuật đa phương
tiện, ý kiến của Herbst:
“Mô thức gốc không quan trọng, quan trọng là
trong mỗi cảnh, mọi yếu tố liên quan trong tiến trình
phát triển của cốt truyện phải được dịch và sự tương
đương về đặc điểm của nhân vật phải được chuyển tải
trên màn hình”6 (Herbst, 1996, 105). làm cho chúng ta
cần xem xét đến mức độ tuân thủ của các mô hình kí
hiệu. Đối với phạm vi ngôn ngữ phân tiết, tiêu chuẩn
phương tiện, so sánh này cần được tính đến các yếu tố
tương quan như chúng tôi đã nói đến trên đây. Do vậy,
đánh giá có thể đặt vào việc so sánh mô hình gốc và mô
hình dịch. Nhưng trong trường hợp dịch thuật đa việc
6
“The wording of the original does not matter, what
5 Dịch thuật đa phương tiện bao gồm nhiều lĩnh vực và
sản phẩm đa phương tiện khác nhau như: dịch phụ đề phim,
dịch phần mềm, dịch dữ liệu, dịch trang web, …
matters is that all plot-carrying elements of a scene should be
translated and that some kind of equivalence of the characters’
personality on screen should be maintained”.
32
ISSN: 1859 - 4603, UED Journal of Social Sciences, Humanities and Education, Vol. 11, No. 1 (2021), 28-35
quan tâm đến ngữ dụng học trong dịch thuật đa phương
tiện là hết sức cần thiết7. Nó cho phép dịch giả đưa ra
các giải pháp có căn cứ để chuyển tải các ý nghĩa của
bản gốc. Như vậy, sự chuyển đổi của bối cảnh và đa
dạng hóa hình thức của đối tượng đặt ra cho kí hiệu học
dịch thuật các nhiệm vụ mới trong việc mở rộng khả
năng phân tích. Tiềm năng của lý thuyết nhị phân về kí
hiệu của Saussure và tam phân của Peirce đã được
chứng minh với những đối tượng phức hợp trước đây
(Roland, 1964) . Xem xét bối cảnh số hóa, dịch thuật đa
phương tiện từ góc nhìn kí hiệu học góp phần lượng hóa
và thúc đẩy khả năng thành công của dịch thuật – một
lĩnh vực phát triển tất yếu và rất cần thiết trong thời đại
toàn cầu hóa đa dạng ngày nay.
dịch thuật đã làm đảo lộn cách tiếp cận truyền thống của
dịch thuật học. Nó cho phép giải đáp một cách cụ thể
ranh giới giữa khả dịch và bất khả dịch, khả năng tương
đương và không tương đương, trung thành và phản, vai
trò và chức năng của các thao tác dịch. Triển vọng của
ứng dụng này là có thể cho phép xác định các khái niệm
dịch và dịch lại, số phận một văn bản nguồn, văn bản gốc
và các vấn đề kí hiệu học khác về dịch thuật như hiện
tượng mã hóa và không mã hóa trong phạm trù liên-thiết
hiệu (intersémiose) của Peirce.
Ký hiệu học dịch thuật là một khái niệm năng động,
có thể thích ứng với các bối cảnh và phạm vi khác nhau.
Khi hệ hình và bối cảnh thay đổi, những yếu tố nội tại
và ngoại tại của nó buộc phải mở rộng hoặc thay đổi
chiều hướng phân tích và ứng dụng như trong trường
hợp bối cảnh số hóa mà chúng tôi đã phân tích trên đây.
Tuy nhiên, mọi sự thay đổi đều phải được quy về ở các
dạng khác nhau của tính hai mặt (tư tưởng của
Saussure) hoặc sự năng động của ký hiệu (tư tưởng của
Peirce). Chính nguyên tắc này giúp nhà nghiên cứu
không đi chệch ra ngoài quỹ đạo của ngành khoa học.
3. Kết luận
Kí hiệu học là ngành nghiên cứu về kí hiệu. Nghiên
cứu về quá trình biểu đạt không đặt ra vấn đề những gì
mà ký hiệu biểu đạt mà là việc chúng biểu đạt bằng cách
nào, từ đối tượng quy chiếu đến kí hiệu. Lý thuyết của
Saussure đặt ra vấn đề liên quan ký hiệu nội tại, trong
lúc đó, ký hiệu – diễn giải ngoại tại của Peirce đặt ra
vấn đề môi trường xung quanh ký hiệu và đối tượng.
Tính nhị nguyên, sự phân biệt đối lập của hai mặt là
công cụ cơ bản để phân tích các khía cạnh biểu đạt của
hoạt động ngôn ngữ và văn hóa, sự khác biệt trong thời
gian và không gian, giữa ký hiệu và những gì nó đại
diện cho, đối tượng và tiềm năng về tư tưởng của ký
hiệu nhận hiểu bởi chủ thể. Kí hiệu và đối tượng trong
dịch thuật được nhận dạng và xác định rõ hơn trong ký
hiệu diễn giải của Peirce. Hoạt động của ký hiệu học dịch
thuật, như đã phân tích trên đây, chính là sự phân biệt các
trật tự quan hệ của diễn giải (bản thân nó là ký hiệu) trên
nền tảng của ký hiệu và đối tượng. Tư tưởng của Peirce
và Saussure về ký hiệu học ứng dụng trong trường hợp
Tài liệu tham khảo
Barbara, C. (2014). European vocabulary of
philosophies (Dictionary of untranslatable)
[Vocabulaire
européen
des
philosophies
(Dictionnaire des intraduisibles)]. Le Seuil/Le
Robert.
Catford, J. C. (1965).
A Linguistic Theory of
Translation: An Essay in Applied Linguistics. 6th
ed. Oxford University Press.
Chesterman, A. (1997). Memes of Translation: The
Spread of Ideas in Translation Theory. John
Benjamins.
Delabastita, D. (1989). Translation and mass-
communication: Film and TV. Translation as
evidence of cultural dynamics. Babel, 4(35), 193–
218.
Deledalle-Rhodes, J. (1988). Translation in semiotic systems
(La traduction dans les systèmes sémiotiques). Literary
Studies, 3(21), 211–221.
7 Peirce là người đầu tiên dành sự quan tâm đến mối liên
hệ giữa kí hiệu với người sử dụng. Ba bình diện của kí hiệu
học trong phân tích cần được xem xét là: bình diện kết học
(nghiên cứu mối quan hệ giữa ký hiệu với ký hiệu, tức mối
quan hệ hình thức giữa các ký hiệu trong cấu trúc), bình diện
nghĩa học (nghiên cứu mối quan hệ giữa ký hiệu và hiện thực)
và bình diện dụng học (nghiên cứu mối quan hệ giữa ký hiệu
với người sử dụng trong ngữ cảnh) (T. Q. Nguyen, 2017).
Di Giovanni, E. (2014). Audio description and
textuality. Paralleles, 26, 69–83.
33
Nguyễn Quốc Thắng
Gambier, Y. (2016). Translation and text: towards a
new double paradigm (Traduction et texte: Vers un
nouveau double paradigme). Signata, 7, 175-197.
Gorlee, D. L. (1990). Degeneracy: A Reading of
Peirce’s Writing. Semiotica, 81(1/2), 71–92.
Gorlee, D. L. (1994). Semiotics and the Problem of
Translation: With Special Reference to the
Semiotics of Charles S. Peirce. (Approaches to
Translation Studies 12). Brill.
and
Education,
7(5),
53–59.
Nguyen, T. G. (1997). An introduction to linguistics
(Dẫn luận ngôn ngữ học). Education.
Paolinelli Mario, D. F. E. (2005). Translate for dubbing.
Linguistic transposition of the audiovisual: theory
and practice of an imperfect art (Tradurre per il
doppiaggio.
Trasposizione
linguistica
dell’audiovisivo: Teoria e pratica di un’arte
imperfetta). Hoepli, Milano.
Gorlee, D. L. (2016). From translation to
semiotranslation (De la traduction
sémiotraduction). Signata, 7, 57-59.
à
la
Peirce, C. S. (n.d.). Collected Papers of Charles S.
Peirce, Charles HARTSHORNE, Paul WEISS, and
Arthur W. BURKS (eds.). 8 vols. Belknap Press of
Harvard University Press.
Roland, B. (1964). Elements of Semiology (Cơ sở ký
hiệu học) (T. Q. Nguyen, Trans.). Tong hop.
Roland, B. (2020). The death of the author (Cái chết
của tác giả) (T. Q. Nguyen, Trans.)
Gottlieb, H. (2015). Multidimensional translation:
Semantics turned semiotics. In MuTra 2005 –
Challenges of Multidimensional Translation:
Conference Proceedings, Heidrun Gerzymisch-
Arbogast & Sandra Nauert (eds).
Herbst, T. (1996). Why dubbing is impossible.
Multimedia translation for cinema, television and
stage, Christine Heiss and Rosa Maria Bollettieri
Bosinelli (eds.), Bologna.
Rovena, T. (2015). On the concept of translation: A perspective
based on Greimassian semiotics. Semiotica.
Jakobson, R. (1959). On Linguistic Aspects of
Translation. Brower (ed.). Oxford University
Press.
Saussure, F. D. (2005). Coursebook: General linguistics
(Giáo trình ngôn ngữ học đại cương) (H. X. Cao,
Trans.). Social Sciences.
Lancien, T. (2000). Multimedia: changes in the text
Toury, G. (1980). In Search of a Theory of Translation.
The Porter Institute for Poetics and Semiotics, Tel
Aviv University.
(Multimédias:
Les
mutations
du
texte).
Contemporary French Newspaper, 6, May, 2000.
Lawendowski, B. (1978). On semiotic aspects of
translation. Sight, Sound and Sense, Thomas A.
Sebeok (ed.). Indiana University Press.
Ludskanov, A. (1975). A semiotic approach to the
theory of translation. Language Sciences, 35, 5–8.
Mai, N. C. (2008). An introduction to linguistics (Nhập môn
ngôn ngữ học). Education.
Velez, A. (2012). Multimedia translation and regional
voices: the French version of the film Respiro by
Emanuele Crialese (Traduction multimédia et voix
régionales: La version française du film Respiro
d’Emanuele Crialese). Translate, 227, 101-116.
Vinay, J.-P., & Darbelnet, J. (1995). Comparative
Stylistics of French and English: A Method for
Translation. John Benjamins.
Wellek, R., & Warren, Austin. (1963). Style and
Stylistics. Wellek & Warren, Theory of Literature:
A Seminal Study of the Nature and Function of
Literature in All Its Contexts, 3rd Ed. Penguin,
174–185.
Morris, C. (1946). Signs, Language, and Behavior.
George Braziller.
Nguyen, D. B. (2016). Poetic translation (through some
poems translated from French to Vietnamese) [Thi
pháp dịch thuật (qua một số bản dịch thơ Pháp –
Việt)]. Journal of Literature Studies, 2, 42-54.
Nguyen, Q. T. (2017). Semiosis in some literary theory
categories. UED Journal of Social Sciences,
Humanities
34
ISSN: 1859 - 4603, UED Journal of Social Sciences, Humanities and Education, Vol. 11, No. 1 (2021), 28-35
SEMIOTICS OF TRANSLATION: SIGN AND PARADIGM
IN CONTEXT OF DIGITALIZATION
Nguyen Quoc Thang
Van Lang University, Vietnam
Author corresponding: Nguyen Quoc Thang - Email: thang.nq@vlu.edu.vn
Article History: Received on 04th January 2021; Revised on 15th May 2021; Published on 17th June 2021
Abstract: Through the two angles of the semiotic approach, this study investigates translation from the perspective of semiotics and
the paradigm of the semiotics of translation. Semiotics of translation and how to build up our knowledge of this area in the context of
digitalization cannot be separated from the theoretical origin of signs. Therefore, the current study, on the one hand, raises several
theoretical issues for discussion, and on the other hand, makes some methodological recommendations.
Key words: paradigm; sign; semiotics; semiotics of translation; digitalization.
35
8 trang
18740
Free
Bạn đang xem tài liệu "Kí hiệu học dịch thuật: Kí hiệu và hệ hình trong bối cảnh số hoá", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- ki_hieu_hoc_dich_thuat_ki_hieu_va_he_hinh_trong_boi_canh_so.pdf
