Yếu tố văn hóa trong kịch bản văn học Lưu Quang Vũ

Download

TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ, Trường Đại học Khoa học – ĐH Huế

Tập 7, Số 2 (2017)

YẾU TỐ VĂN HÓA TRONG KỊCH BẢN VĂN HỌC LƯU QUANG VŨ

Lê Thị Minh Hiền

Khoa Ngữ văn, Trường Đại học Khoa học – Đại học Huế

Email: [email protected]

TÓM TẮT

Văn hóa là một phạm trù rất rộng, biểu hiện của nó trong văn học cũng rất đa dạng, phong

phú. Trong bài viết này, chúng tôi chỉ tập trung nêu lên những bình diện văn hóa cơ bản,

một trong những yếu tố tạo nên thành công và sức sống lâu bền cho kịch bản văn học Lưu

Quang Vũ, đó là: Hệ thống ngôi nhân xưng, tên gọi phong phú, dân dã; Sử dụng các thể

loại văn học dân gian; Biểu hiện văn hóa qua các quan niệm nhân sinh và Những góc độ

văn hóa dân tộc đa dạng khác.

Từ khóa: kịch bản văn học, Lưu Quang Vũ, yếu tố, văn hóa.

Văn hóa với văn học vốn đã có sự gắn kết sâu sắc và không thể chia tách. Văn học là sự

tự ý thức văn hóa. Văn học chẳng những là một bộ phận của văn hóa, chịu sự chi phối, ảnh

hưởng trực tiếp của văn hóa mà còn là một trong những phương tiện tồn tại và bảo lưu văn hóa.

Văn học chịu ảnh hưởng trực tiếp từ môi trường văn hóa thời đại và truyền thống văn hóa độc

đáo của một dân tộc, đồng thời thể hiện cả nội hàm tâm lý văn hóa độc đáo của một thời đại và

một cộng đồng dân tộc. Cùng với hệ thống giá trị văn hóa là những mô thức văn hóa riêng của

một cộng đồng dân tộc, văn học đã tự giác tiếp nhận và thể hiện những giá trị và mô thức mà cả

cộng đồng tôn trọng và tuân thủ.

Mặt khác, nhà văn – chủ thể sáng tác phải là con đẻ của một cộng đồng, thuộc về một

cộng đồng nhất định, dù muốn hay không cũng tiếp nhận những thành tố văn hóa của cộng đồng

mình, những lối tư duy, những mô thức ứng xử, trong đó chứa đựng nội hàm văn hóa tâm lý

riêng của thời đại và giá trị văn hóa truyền thống của cộng đồng, dân tộc. Vì vậy, nhà văn dù

sáng tạo đề tài gì, viết ra hay nói ra vấn đề gì, thì cũng vẫn thể hiện cảm thức văn hóa và những

kết cấu tâm lý văn hóa độc đáo của dân tộc mình.

Văn hóa được thể hiện trong các tác phẩm văn học một cách đa dạng, phong phú như

chính nó. Vậy nên, khi đi vào nghiên cứu các khía cạnh văn hóa trong một số kịch bản văn học

của tác giả Lưu Quang Vũ, chúng tôi tập trung đi sâu vào những khía cạnh nổi trội, mang tính

chất biểu trưng được thể hiện qua các tín hiệu thẩm mĩ, kết cấu bề mặt cũng như kết cấu bề sâu

của các kịch bản văn học.

Yếu tố văn hoá trong kịch bản văn học Lưu Quang Vũ

1. HỆ THỐNG NGÔI NHÂN XƯNG, TÊN GỌI PHONG PHÚ, DÂN DÃ

Có thể nói, tác phẩm văn học nói chung và kịch bản văn học nói riêng là sản phẩm của

nghệ thuật ngôn từ. Từ ngữ tham gia vào trong giao tiếp hàng ngày cũng như trong tác phẩm

văn học với nhiều đặc điểm về nguồn gốc, ngữ nghĩa, phong cách, chức năng mang đậm bản sắc

văn hóa dân tộc phong phú và đa dạng. Cũng như các tác phẩm văn học khác, thế giới nhân vật

trong kịch bản văn học của Lưu Quang Vũ khá đa dạng, nhiều chủ đề như là một bức tranh xã

hội thu nhỏ với đủ các đặc điểm về giới tính (nam, nữ), thành phần xuất thân (bộ đội, công

nhân, trí thức,…), cương vị xã hội, thái độ, đạo đức, các quan hệ xã hội… với thời gian và

không gian được miêu tả, trần thuật mang tính bao quát, rộng lớn.

Xưng hô là một tập quán và là một biểu hiện mang tính đặc trưng của văn hóa ứng xử

của một cộng đồng, quốc gia, dân tộc. Qua cách xưng hô, người ta có thể nhận biết thái độ, tình

cảm, quan hệ của những người trong cuộc đối thoại. Trong giao tiếp nói chung, giao tiếp bằng

tiếng Việt nói riêng, người ta huy động một số lượng khá lớn các từ để xưng hô trong giao tiếp

hằng ngày, điều này thể hiện nét đặc trưng văn hóa riêng của dân tộc ta. Khác với các ngôn ngữ

khác trên thế giới, như tiếng Anh chỉ sử dụng I – You trong xưng hô giao tiếp, thì ngược lại, lối

xưng hô của người Việt lại rất phức tạp, đa dạng và phong phú. Điều này có thể nhận thấy rõ

trong hệ thống kịch bản văn học của Lưu Quang Vũ, các nhân vật sử dụng lối xưng hô rất đa

dạng. Chẳng hạn như trong Hồn Trương Ba da hàng thịt, để chỉ nhân vật Hồn Trương Ba trong

các mối quan hệ khác nhau với các nhân vật trong kịch bản văn học này, ứng với các mối quan

hệ có các cách xưng hô khác nhau. Có thể liệt kê ra như sau: Hồn Trương Ba với vợ: tôi – bà;

với con trai: thầy – anh; với con dâu: thầy – con; với bé Gái: ông – cháu, với Đế Thích: tôi –

ông; với vợ anh hàng thịt: tôi – chị; với bác Trưởng Hoạt: tôi – bác… Ngoài ra, trong nhiều kịch

bản văn học của Lưu Quang Vũ, các nhân vật thường gắn với mỗi trách nhiệm và quyền lợi của

mình trong mối quan hệ cá nhân và xã hội. Họ có tên gọi riêng và cũng là tên gọi của nhân vật,

đó là: Anh công nhân, Bà trưởng phòng tài vụ, Trưởng phòng tổ chức lao động, Người khách

hàng, Sĩ quan công an, Bộ trưởng… trong Tôi và chúng ta. Một số cách xưng hô khác như là

Một người bán thuốc, Người hành khách, Một nhân viên phòng thuế,… trong Điều không thể

mất. Có thể nói, khác với ngôn ngữ nhiều nước trên thế giới, ngôn ngữ Việt Nam rất đa dạng và

phong phú trong hệ thống ngôi xưng và gọi đáp, điều này đã được Lưu Quang Vũ vận dụng tối

đa trong kịch bản văn học của mình. Chính điều ấy cũng góp phần tạo nên sự gần gũi cho kịch

bản của ông với người tiếp nhận, làm cho cuộc đối thoại giữa các nhân vật trong kịch trở nên

gần gũi như cuộc sống hàng ngày.

Bên cạnh hệ thống ngôi nhân xưng, trong kịch bản văn học của Lưu Quang Vũ còn

chứa đựng những tên gọi của các nhân vật mang đậm bản sắc văn hóa gọi tên của dân tộc. Các

tên gọi ấy đa phần đều mang đặc trưng quê mùa, dân dã như: cụ Gồi trong Những ngày đang

sống; ông Quých, bà Bộng trong Tôi và chúng ta; lão Chạp trong Đôi dòng sữa mẹ; bé Diêm

trong Muối mặn đời em; cái Gái trong Hồn Trương Ba da hàng thịt; bé Nha trong Lời nói dối

cuối cùng… đã hé mở cho người xem về một kiểu nhân vật, một loại tính cách của những người

dân chỉ biết sống thẳng ngay, hồn hậu, trung thực và chứa chan tình người. Ngoài ra, tên nhân

TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ, Trường Đại học Khoa học – ĐH Huế

Tập 7, Số 2 (2017)

vật còn được gọi theo chức vụ, theo công việc hoặc theo thể trạng hay những đặc điểm, thậm

chí là những khuyết tật của cơ thể như: Ông già gác nghĩa trang trong vở Tôi và chúng ta; Lý

trưởng trong vở Hồn Trương Ba da hàng thịt; anh thanh niên bị lác mắt trong vở Nguồn sáng

trong đời; anh gầy, chị béo, người chồng say rượu trong vở Hoa cúc xanh trên đầm lầy; anh Vĩ

Nhân trong vở Quyền được hạnh phúc….

Ngay cái tên đã nói lên hết nét tính cách hay đặc điểm của mỗi nhân vật đó. Ông Cau

Có thì đúng là lúc nào cũng tỏ ra cau có với người khác. Khi các nhân viên của ủy ban đặc biệt

tới kiểm tra ở nhà ga để bắt hai người máy bỏ trốn thì ông ta đã tỏ ra rất khó chịu “Sao lại phải

kiểm tra? Lắm chuyện, chúng tôi có buôn lậu đâu” [3,265], “Thật không hiểu ra sao! Chỉ vẽ sự

gây phiền hà. Kiểu này lại để kiếm chác đây mà” [3,266]. Ông ta còn bực mình nên quay sang

dọa bà Sợ Sệt: “Cứ đòi đi thăm họ hàng nữa đi! Bây giờ xộc vào đây thì… Nó bóp cổ cho bà lè

lưỡi ra” [3,267]. Còn bà Sợ Sệt thì lúc nào cũng tưởng tượng ra những điều luôn khiến mình bất

an, lúc nào cũng hoảng sợ đúng như tên gọi của bà. Khi ở trong nhà ga, bà luôn lo lắng sợ mất

cái ví: “Họ bảo ở ga là dễ mất cắp lắm… Tôi sờ sợ là… Đông người quá, mà trông là toàn

người gian cả” [3,262]. Rồi khi nghe có hai người máy trốn thoát thì bà ta đã rất sợ hãi “Sợ thật!

Nó có gây nguy hiểm không, có… có cướp bóc không”, “khiếp quá! Tôi không còn hồn vía

nào” [3,267]. Chị Béo – cái tên làm người ta nghĩ ngay đến đặc điểm là ăn nhiều như anh Gầy

đã nói “em là… cái máy ăn” [3,264]. Còn anh Gầy thì hình dáng như cái que. Đây là những

nhân vật thuần nhất theo tên gọi và thể hiện rất rõ đặc trưng đặt tên của người Việt.

2. SỬ DỤNG CÁC THỂ LOẠI VĂN HỌC DÂN GIAN (THÀNH NGỮ, TỤC NGỮ, CA

DAO, DÂN CA)

Một nét đặc sắc khác trong hệ thống kịch bản văn học của nhà viết kịch Lưu Quang Vũ

đó chính là việc sử dụng một hệ thống ngôn ngữ riêng, vừa tự nhiên, vừa gọn, và mang đậm dấu

ấn văn hóa dân tộc. Điều đó được minh chứng bằng việc sử dụng những kinh nghiệm nhìn nhận,

quan sát, đánh giá về con người cũng như các hiện tượng tự nhiên của người xưa thông qua các

câu tục ngữ và ngữ cố định; đồng thời tăng chất thơ cho kịch bản văn học bằng các câu ca dao,

dân ca.

Khảo sát kịch bản văn học Lưu Quang Vũ, chúng tôi nhận thấy rằng trong hầu hết các

vở kịch của ông đều sử dụng dù ít hay nhiều các câu tục ngữ, hay cụm ngữ cố định. Chẳng hạn

như: “kết cỏ ngậm vành” [4,137], “phương phi quắc thước” trong Ông vua hóa hổ; “chó cụp tai,

mèo trụi lông” [4,149], “bóp hầu bóp họng” [4,150], “vật đổi sao dời” [4,152], “nâng khăn sửa

túi” [4,154], “trăm nghe không bằng một thấy” [4,157], “bầm gan tím ruột” [4,186], “lá ngọc

cành vàng” [4,186], “đũa mốc mà chòi mâm son” [4,189], “thân gái dặm trường” [4,195] trong

Ngọc Hân công chúa; “giao gì làm nấy” [4,230], “khôn ba năm dại một giờ” [4,230], “nhẹ dạ cả

tin” [4,246], “cháy lây vạ thành” [4,296], “sự thật mất lòng” [4,308], “quan đần dân khổ”[4,309]

trong Tôi và chúng ta, “bút sa gà chết” trong Điều không thể mất, “rụt rè như rắn mối” trong

Bệnh sĩ…Tất cả đều có vai trò làm tăng sức lập luận, độ tin cậy cho lời nói của nhân vật trong

Yếu tố văn hoá trong kịch bản văn học Lưu Quang Vũ

kịch bản. Bên cạnh đó, có thể thấy rất rõ rằng, Lưu Quang Vũ còn tăng chất thơ cho kịch bản

văn học của mình bằng các câu thơ, mà chủ yếu là các bài ca dao, dân ca hay các bài thơ thuộc

thể thơ lục bát – thể thơ đặc trưng của văn học dân gian Việt nam. Chẳng hạn các bài thơ trong

Ngọc Hân công chúa đều thuộc thể lục bát: “Việc đời việc nước khó sao /Gặp nhau buổi ấy phải

đâu chuyện tình / Hai ta hai ngả cách ngăn / Muốn yêu xã tắc nên anh lấy nàng / Mối duyên xa

lạ ngỡ ngàng / Nước non gánh nặng chứa chan lệ sầu” [4,165]. Hay là đoạn đối đáp bằng lời ca,

tiếng hát giữa Sâm và Mai đã cho thấy thêm một nét văn hóa đặc sắc trong văn hóa dân gian của

người Việt nữa, đó là hát giao duyên. Sâm: “Hát nhé! (Hắng giọng, một điệu hò Bình Định)

Thuốc ngon Bình Định / Giấy quyến Sa Huỳnh / Ai xa thì mặc họ, hai đứa mình nỏ xa!... Đến

lượt Mai: (hát)- Sông Tô nước chảy quanh co / Cầu Đông sương sớm, quán Giò trăng khuya /

Buồn tình vừa lúc phân chia / Tiếng ai như đã bên kia hẹn hò. Tiếng Sâm: (hát) – Anh mắc mối

tơ, anh quơ mối chỉ / Thấy em thùy mị, anh thương hủy nhớ hoài / Anh ở Đàng Trong, em ở

Đàng Ngoài” [4,172].

3. NHỮNG GÓC ĐỘ VĂN HÓA DÂN TỘC ĐA DẠNG TRONG KỊCH BẢN VĂN HỌC

LƯU QUANG VŨ

Văn học là tấm gương phản ánh văn hóa của mỗi dân tộc, trong đó có văn hóa giao tiếp.

Giao tiếp là một nhu cầu tất yếu của con người. Mỗi dân tộc đều có những đặc trưng riêng trong

văn hóa giao tiếp. Với người Việt, các đặc trưng trong văn hóa giao tiếp bao gồm: vừa thích

giao tiếp lại vừa rất rụt rè; trọng tình nghĩa; quen ưa tìm hiểu, quan sát, đánh giá bề ngoài; thể

hiện tính cộng đồng cao; ưa sự tế nhị, ý tứ và trọng sự hòa thuận.

Có thể nói rằng, kịch bản văn học là thể loại văn học thể hiện rõ nhất những đặc trưng

về văn hóa giao tiếp, bởi đây là thể loại khai thác tối đa việc đối thoại giữa các nhân vật. Kịch

bản văn học của Lưu Quang Vũ cũng chứa đựng những đặc trưng ấy qua lời thoại của các nhân

vật và kể cả trong phần chú thích, hướng dẫn của tác giả đối với nhân vật (diễn viên).

- Ưa quan sát, đánh giá vẻ bề ngoài của người khác cũng là một trong những đặc điểm

trong văn hóa giao tiếp của người Việt Nam. Trong vở Hồn Trương Ba da hàng thịt, khi nhân

vật Đế Thích xuất hiện với “bộ quần áo nón mê”, bà Vợ Trương Ba đã nghĩ Đế Thích là một lão

ăn mày: “- Vợ Trương Ba: Lại thần thánh gì nữa! Các ông đúng là cứ như sống trong mơ ấy!

Thế cái lão ăn mày lúc nãy đâu rồi? / - Trưởng Hoạt: Bà ơi, nói năng cho cẩn thận, có biết ai

đấy không? Không phải lão ăn mày, mà là… ấy chết! (Vội đưa tay tự bịt mồm) /- Trương Ba:

Không nhìn hình vóc bên ngoài mà xét đoán người được! Từ nay, bà phải nhớ điều đó!” [4,22].

- Tính cộng đồng là một trong những đặc trưng rõ nét trong văn hóa giao tiếp của người

Việt Nam. Tính cộng đồng là hệ quả của nét văn hóa làng xã và nền văn minh nông nghiệp lúa

nước lâu đời của Việt Nam. Đặc trưng đó được thể hiện rất rõ trong văn hóa giao tiếp của người

Việt. Trong kịch bản văn học của Lưu Quang Vũ, tính cộng đồng giao tiếp được thể hiện qua

việc nhân vật kịch bản của ông được đặt vào trong môi trường sống nhất định, và nhân vật ấy

TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ, Trường Đại học Khoa học – ĐH Huế

Tập 7, Số 2 (2017)

cùng với lập trường của mình có tiếng nói bảo vệ cho tập thể mà mình thuộc về hay mình ủng

hộ. Chẳng hạn như trong vở Ngọc Hân công chúa, việc phân biệt Đàng Trong với Đàng Ngoài

được thể hiện qua lời thoại của các nhân vật. Chẳng hạn: “Một anh lính: Các cô ấy hát, chẳng lẽ

mình cứ im? Sâm, cậu hát lý, hò khoan, bài chòi đều giỏi, cất giọng đi, cho các cô ấy biết mặt

giai Bình Định, Phú Yên!” [4,172] Hay: “Các anh lính: Các cô gái Thăng Long thấy trai Đàng

Trong chúng tôi hát có được không hè?/ Một cô gái: Được! Phả cái hơi rè rè, bởi hút nhiều

thuốc rê Bình Định quá!” [4,172]. Không chỉ thể hiện tính cộng đồng về mặt không gian địa lí,

kịch bản văn học Lưu Quang Vũ còn thể hiện tính cộng đồng trong văn hóa giao tiếp ở cả cách

nghĩ và lối sống. Trong vở kịch Tôi và chúng ta, tiếng nói của các nhân vật cũng là tiếng nói của

tập thể, dù đó là những con người thuộc phe bảo thủ, hay là những người đi theo cái mới.

- Trong giao tiếp, người Việt Nam luôn thích sự tế nhị, trọng sự hòa thuận. Đây cũng là

một trong những hệ quả của tính cộng đồng trong văn hóa Việt. Bởi vậy, người ta luôn phải

“uốn lưỡi” trước khi nói, và ngay cả khi không vừa lòng hay có ý mỉa mai, người ta vẫn dùng

cách nói ý nhị nhưng lại đạt hiệu quả cao. Trong kịch bản văn học của Lưu Quang Vũ, sự ý nhị

cũng được thể hiện thông qua đối thoại giữa các nhân vật kịch. Trong kịch bản văn học của

mình, Lưu Quang Vũ lựa chọn sự hài hước, dí dỏm để dẫn dắt, xây dựng và phát triển tình

huống kịch.

Sự hài hước, dí dỏm không chỉ giúp phản ánh vấn đề, hiện tượng được nói tới mà còn

toát lên sự thông minh, nét duyên dáng và đáng yêu của nhân vật. Nhân vật ông Quých trong

Tôi và chúng ta được khắc họa sống động bằng ngôn ngữ dí dỏm, vì thế mà để lại ấn tượng sâu

đậm trong lòng người đọc. Qua chi tiết ông Quých nói với nhân vật Bộ trưởng, ta thấy rõ được

điều đó: “Ông Quých: Dạ thưa bác đến thế nào được. Vẫn biết các bác là đầy tớ của nhân dân,

nhưng đến nhà các ông đầy tớ… khó lắm. / Bộ trưởng: Sao lại khó? Không phải khẩu hiệu

suông đâu mà là sự thật: Các bác là chủ xí nghiệp này, chủ đất nước này, các bác phải phát huy

thật tốt quyền làm chủ của mình, còn nếu như ông bộ trưởng nào vi phạm quyền làm chủ thiêng

liêng ấy của người lao động, dứt khoát phải bị cách chức. Tôi xin đảm bảo với bác điều đó. /

Ông Quých: Vâng, vậy thì tôi xin nói ạ. Thưa bác, “quan đần dân khổ” mà nếu quan không đần

thì quan lại khổ” [4,309].

Đoạn đối thoại trên chứng tỏ cho sự thẳng thắn của nhân vật Ông Quých, nhưng mặt

khác lại cho thấy sự tinh tế, khôn khéo và ý nhị của người công nhân này. Vấn đề là qua đây, ý

nghĩa diễn ngôn được chuyển tải đến người đọc, người xem một cách nhẹ nhàng mà thâm thúy.

Trong Lời thề thứ chín, sự dí dỏm, hài hước cũng được Lưu Quang Vũ tạo dựng thành công

thông qua đối thoại giữa các nhân vật. Đặc biệt là trong đoạn đối thoại giữa bốn người lính trẻ

khi buộc tên Tuần khai những tội ác của mình vào giấy “ Đôn: Viết đi! Biết chữ quốc ngữ chứ?

“Tôi Quách Văn Tuần thú nhận rằng mình có những tội lỗi sau đây: Tôi là một tên cường hào ác

bá mới làm hoen ố bức tranh nông thôn đáng lẽ tươi đẹp vô cùng…”… “lợi dụng sự sơ hở của

Đảng và nhân dân, tôi đã chiếm lấy quyền chức để hoành hành phá hoại, đàn áp đất nước và ăn

hốc cho căng cái bụng thối của tôi ra… [5,273].

Yếu tố văn hoá trong kịch bản văn học Lưu Quang Vũ

Có thể khẳng định ngôn ngữ đối thoại giữa các nhân vật mang đậm dấu ấn văn hóa giao

tiếp của người Việt Nam, là một trong những yếu tố làm nên thành công trong việc khắc họa

nhân vật kịch của Lưu Quang Vũ, làm nên phong cách và sức sống của kịch Lưu Quang Vũ.

- Ẩm thực cũng là một trong những nét văn hóa đặc sắc của người Việt. Trong kịch bản

văn học của Lưu Quang Vũ, ẩm thực chỉ xuất hiện như một nét điểm xuyết trong một số kịch

bản của ông, nhưng lại mang nặng dấu ấn văn hóa truyền thống của người Việt. Ẩm thực đã

vượt khỏi tầm vật chất mà trở thành yếu tố văn hóa, một mảng văn hóa đậm đà, duyên dáng và

cốt cách. Không đề cập sâu về ẩm thực như Thạch Lam, Vũ Bằng hay Nguyễn Tuân…, trong

một số vở kịch của mình, Lưu Quang Vũ đã lồng ghép vào lời thoại của nhân vật kịch những

món ăn mang đặc trưng văn hóa ẩm thực của từng vùng quê miền kinh Bắc nói riêng và văn hóa

ẩm thực Việt Nam nói chung. Chẳng hạn như trong vở Ngọc Hân công chúa, xuất hiện các hình

ảnh: “chén rượu, bát cơm – miếng trầu, cốc nước” hay “bánh đúc chấm tương” [4,161], “nước

chè nụ ướp hoa sen Hồ Tây” [4,177], “rượu hoa cúc Kinh Bắc” [4,195]; đó còn là hình ảnh của

những “xôi chè, bánh trôi” [4,229] trong Tôi và chúng ta; bún ốc, nước vối trong Hồn Trương

Ba da hàng thịt. …

- Một đặc điểm nữa thuộc về văn hóa dân tộc được Lưu Quang Vũ xây dựng trong kịch

bản văn học của mình, đó chính là nền văn minh nông nghiệp lúa nước lâu đời. Điều đó thể hiện

trước hết ở không gian bối cảnh nơi xảy ra các tình huống kịch. Đa phần đó đều là không gian

làng quê Việt, dù là đề tài lịch sử, hiện tại hay ở những vở kịch có xu hướng dự báo tương lai,

thì kịch bản Lưu Quang Vũ đều xây dựng những không gian gắn bó với làng quê Việt. Đó là

những không gian không chỉ mang tầm vóc là nền tảng của hiện thực, mà đó còn là những

không gian mang tính văn hóa, biểu trưng. Trong vở Hồn Trương Ba, da hàng thịt,nhân vật

Trương Ba là hiện thân của một người nông dân hiền hậu, chất phác. Không gian mà nhân vật

sinh sống, thể hiện những phẩm chất đáng quý trọng của mình và cũng là không gian xảy ra

xung đột xung quanh mối quan hệ giữa hồn và xác trong vở kịch cũng gắn liền với hoàn cảnh

làng quê Việt Nam thời trước. Đó là ngôi nhà với vườn cây, ao cá, là xóm làng và trên hết đó là

không gian của lòng người, của tình người chất phác, đôn hậu.

Trong vở Điều không thể mất, hình ảnh con sông, bãi dâu nơi chị Nhâm trở về sau khi

chiến tranh kết thúc cùng với niềm tin sẽ đoàn tụ với Minh như lời hẹn ước: “Dù mọi sự đổi

thay, dù bất cứ giá nào, sẽ tìm gặp lại Nhâm mai này… sẽ có nhau mãi mãi. Nếu lạc tin nhau thì

ngày hòa bình, cứ chờ Minh ở quê Nhâm, Minh sẽ tìm đến” [4,335]. Hình ảnh nền văn minh

nông nghiệp còn được thể hiện ở những cánh đồng hoa cúc bạt ngàn trong vở Ngọc Hân công

chúa; những bãi cỏ xanh mướt trong vở Ông vua hóa hổ mà ba người Thảo, Minh Không và Từ

Đạo Hạnh gắn bó hay những con sông, những ruộng lúa trong vở hài kịch Bệnh sĩ.

Một góc độ văn hóa không thể không kể đến hay nói một cách khác, đóng một vai trò

quan trọng trong việc thể hiện văn hóa người Việt với hàng ngàn năm dựng nước, đó chính là

truyền thống yêu nước. Trong hầu hết các vở kịch của Lưu Quang Vũ, dù ít hay nhiều, dù trực

tiếp hay gián tiếp đều truyền tải thông điệp về truyền thống yêu nước của dân tộc ta. Dù viết về

TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ, Trường Đại học Khoa học – ĐH Huế

Tập 7, Số 2 (2017)

đề tài lịch sử hay đương đại, thì kịch bản văn học Lưu Quang Vũ đều phản ánh rõ rệt tinh thần

yêu nước bao gồm giữ nước, xây dựng và phát triển đất nước. Kịch bản Lưu Quang Vũ xuất

phát từ hiện thực rất đặc biệt của Việt Nam, nhưng ông luôn tìm thấy trong đó sự bao quát tư

tưởng, sự tiếp cận với các vấn đề của hiện thực vừa có ý nghĩa thời sự, vừa có giá trị lâu dài.

Trong kịch của ông có mối liên hệ giữa tính thời sự và tính lịch sử, đồng thời cũng thẩm thấu

những ý tưởng khái quát cuộc đời và con người nói chung – một trong số đó chính là truyền

thống yêu nước.

4. BIỂU HIỆN VĂN HÓA QUA CÁC QUAN NIỆM NHÂN SINH

Kịch bản văn học Lưu Quang Vũ có sức sống rất bền lâu bởi nó luôn hàm chứa tính xã

hội nhân sinh sâu sắc, chất chứa những giá trị nhân văn, khẳng định niềm tin vào cuộc sống,

chia sẻ những tình cảm yêu thương chân thành, tình yêu quê hương đất nước cũng như đánh

thức tâm hồn con người về sự vị tha và bao dung trong cuộc sống. Có thể gói gọn những quan

niệm nhân sinh trong kịch bản Lưu Quang Vũ trên hai phương diện cơ bản: 1/ mối quan hệ giữa

hồn và xác và 2/ mối quan hệ giữa đạo và đời.

- Quan niệm về mối quan hệ giữa hồn và xác:

GS. Phan Ngọc từng nhận xét về cái biệt tài, tinh tế trong sáng tác kịch bản văn học của

Lưu Quang Vũ, đó là biết “nêu lên cái muôn đời trong cái bình thường, biến cổ tích, huyền thoại

thành chuyện thời sự, dùng cái hư để nói cái thực, dùng cái thô lỗ để khẳng định cái cao quý”

[2,46]. Hồn Trương Ba da hàng thịt với tuyên ngôn bất hủ “Tôi muốn được là tôi toàn vẹn”

[4,69] chính là câu chuyện triết học như thế. Nó mang nhiều chiều kích triết học như nhân sinh -

xã hội, bản thể - siêu hình. Lưu Quang Vũ đặt ra vấn đề muôn đời của tồn tại bằng thái độ khách

quan. Một mặt không thể phủ nhận sự phụ thuộc trong mối quan hệ của xác thịt tầm thường với

tâm hồn cao khiết. Mặt khác, ông không quên khẳng định giá trị cao quý nhất của con người

nằm ở cái bên trong, cái sâu thẳm của tâm hồn. Hồn Trương Ba da hàng thịt đủ lớn để trở thành

một “danh thiếp” văn hóa (hai lần đi lưu diễn và tham gia các liên hoan sân khấu quốc tế lại

Liên Xô và Mỹ) nhưng cũng đủ gắn bó, thân thuộc, nằm lòng trong trái tim của nhiều độc giả

cho đến hôm nay. Đỉnh cao của tư tưởng triết lí trong vở kịch là đối thoại giữa linh hồn và thể

xác. Thể xác cũng có tính độc lập tương đối, có tiếng nói riêng, có nhu cầu tự nhiên hợp lí,

không thể bỏ qua. Nhưng, linh hồn phải kiểm soát những nhu cầu đó, phải điều chỉnh, thăng hoa

“Người” hóa, văn hóa hóa những nhu cầu ấy. Con người nói chung phải biết kiềm hãm, tiết chế

những nhu cầu bản năng và nếu cần, phải biết đè nén, biết hi sinh nó. Cuộc đấu tranh giữa linh

hồn và thể xác thực sự là một cuộc đấu tranh trong bản thân con người để làm chủ những nhu

cầu và ham muốn, nhất là khi bị hoàn cảnh tác động. Ở đây, cuộc đấu tranh này cũng cảnh báo

khả năng lấn át của thể xác – tức là của những nhu cầu tầm thường – đối với linh hồn – tức là

đối với khát vọng sống cao khiết. Từ sự lí giải lại một cách biện chứng về sự quan hệ giữa thể

xác và linh hồn, triết lí nhân sinh của thời đại, Lưu Quang Vũ đã đi đến một quan niệm sống

đẹp: Sống chân thật, mình phải là chính mình, cả linh hồn và thể xác, sống vì mọi người, vì

Yếu tố văn hoá trong kịch bản văn học Lưu Quang Vũ

hạnh phúc và sự tốt đẹp của con người. Bi kịch xung đột giữa linh hồn và thể xác được giải

quyết theo cái cách đã tạo ra bi kịch. Đến đây, cái “chết hẳn” của Trương Ba lại thể hiện một

chiến thắng thuyết phục của “tồn tại – người”, của nhân cách, của khát vọng hoàn thiện nhân

cách của con người. Từ triết lí đơn giản trong truyện cổ dân gian về vai trò quan trọng thứ nhất

của linh hồn, Lưu Quang Vũ đã sáng tạo nên một vở kịch có sức lôi cuốn mạnh mẽ, gửi tới

người đọc một thông điệp sâu sắc về triết lí sống: thể xác và linh hồn có mối quan hệ hữu cơ với

nhau; con người không thể chỉ sống bằng thể xác, mà phải luôn đấu tranh với bản thân để có sự

thống nhất hài hòa giữa thể xác và linh hồn, hướng tới một lối sống cao thượng, vươn tới một

nhân cách hoàn thiện.

- Quan niệm về mối quan hệ giữa đạo và đời:

Trong kịch Lưu Quang Vũ, Phật giáo vẫn là tôn giáo được đề cập đến nhiều nhất. Quan

niệm “đời là bể khổ” được Lưu Quang Vũ phản ánh mối quan hệ hữu cơ giữa đời và đạo trong

văn hóa Việt Nam.

Trong vở kịch lịch sử Ông vua hóa hổ, qua cuộc đời và số phận của các nhân vật chính

mà cụ thể hơn là cuộc đời của nhân vật Minh Không, với những cách ứng xử, với những câu nói

của họ, người đọc có thể hiểu được những điều đơn giản, thông thường như đạo Phật là gì, và cả

những điều cao xa như hai chữ tùy duyên, như mối quan hệ giữa từ bi và sát sinh trong ý nghĩ

thường trực của Phật tử. Nhưng trên hết, bộc lộ rõ nhất và có ý nghĩa nhất trên hết là mối quan

hệ giữa “đạo” – mà cụ thể là đạo Phật với “đời”- cuộc sống xung quanh. Thông qua cuộc đối

thoại giữa nhân vật Thảo và Minh Không, Lưu Quang Vũ đã cho thấy mối quan hệ hữu cơ,

thống nhất và không thể tách rời giữa “đạo” và “đời”: “Làm người một mình ư? Để cho ai? Để

làm gì? Và có thực mãi mãi lánh xa tất cả được không? Có làm người thực sự được không, nếu

dửng dưng với mọi niềm đau khổ?” [4,134]. Cuộc hội ngộ giữa hai nhân vật Thảo và Minh

Không chính là cuộc giằng co giữa “đạo” và “đời” trong Minh Không. Minh Không, con người

vốn tự cho rằng mình với thế sự ngoài khu rừng mình đang tu hành là “không còn gì chung nữa”

[4,133], bởi chàng “Ghê sợ bể khổ, bể dữ của kiếp người, ta đi tìm sự bình an tâm trí” [4,133]

nhưng khi xã tắc gặp loạn thì việc ra tay giúp đời đã thắng suy nghĩ tự mình được “thực làm

người”. Minh Không quyết định “Ra khỏi rừng này… tới nơi ta cần đến… Có lẽ cũng giống

như Ất, mười hai năm ta lánh ẩn góc rừng sâu, vẫn không dứt được mọi lo toan trần thế… Cõi

đời lại gọi ta. Lần này thì không thể chối từ, cõi đời ghê gớm… cõi đời đã cho ta hơi thở và trí

nhớ… Phải đi thôi Ất ạ” [4,135]. Và tình bạn, tình yêu và hơn hết là chính nghĩa đã thắng, Minh

Không lại trở về trần thế và cứu người bạn năm xưa, cũng là cứu đất nước, cứu nhân dân. Như

vậy, “đạo” và “đời” trong Minh Không là không thể tách rời mà là gắn bó hữu cơ. Nhân vật

Minh Không cùng với sự giằng xé nội tâm của mình cũng là biểu trưng, là lời nhắn gửi của Lưu

Quang Vũ và cũng là truyền thống văn hóa quý báu của nhân dân ta. Trong bao cuộc chiến tranh

giữ nước và trong công cuộc xây dựng và phát triển đất nước, nhân dân ta không phân biệt dân

tộc, tôn giáo đã cùng nhau làm nên bao chiến thắng vẻ vang của dân tộc.

TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ, Trường Đại học Khoa học – ĐH Huế

Tập 7, Số 2 (2017)

Có thể nói văn hóa là một phạm trù rất rộng, và biểu hiện của nó trong văn học cũng rất

đa dạng phong phú. Ở bài viết này, chúng tôi nghiên cứu bình diện yếu tố văn hóa không nhằm

mục đích và cũng không có tham vọng chỉ ra được hết những yếu tố thuộc về văn hóa trong văn

học, cụ thể là trong kịch bản văn học Lưu Quang Vũ mà chỉ chú tâm đến những nét văn hóa cơ

bản góp phần làm nên đặc sắc và đặc trưng, nhưng cũng là nét truyền thống trong kịch bản văn

học Lưu Quang Vũ – một trong những yếu tố tạo nên thành công và sức sống lâu bền cho kịch

bản văn học của kịch tác gia tài năng này. Chúng tôi cho rằng, văn hóa trong kịch bản văn học

Lưu Quang Vũ, như ông nói, không gì khác chính là “Văn hiến- đó là những gì sâu kín làm nên

mỗi tâm hồn” [4,179].

TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1]. Lý Hoài Thu, Lưu Khánh Thơ (tuyển chọn) (2007). Lưu Quang Vũ về tác giả và tác phẩm, NXB

Giáo dục, Hà Nội.

[2]. GS Phan Ngọc (1996). Kịch pháp Lưu Quang Vũ, Tạp chí Tia sáng, số 5.

[3]. Lưu Quang Vũ (1994). Tuyển tập kịch, NXB Sân khấu, Hà Nội.

[4]. Nhiều tác giả (1987). Đợi đến mùa xuân, NXB Sân khấu, Hà Nội.

[5]. Lưu Quang Vũ (2013). Hồn Trương Ba da hàng thịt, NXB Hội nhà văn, Hà Nội.

[6]. Lưu Quang Vũ (2003). Lưu Quang Vũ – Tác phẩm được giải thưởng Hồ Chí Minh, NXB Sân khấu,

Hà Nội.

[7]. Lý Hoài Thu (2006). “Lưu Quang Vũ và chặng đường kịch nói Việt Nam cuối thế kỉ XX”, Tạp chí

Nghiên cứu Văn học, Hà Nội, số 8.

Yếu tố văn hoá trong kịch bản văn học Lưu Quang Vũ

CULTURAL FACTORS IN LUU QUANG VU’S LITERARY PLAYS

Le Thi Minh Hien

Department of Literature and Linguitics, Hue University Colleges of Sciences

Email: [email protected]

ABSTRACT

Culture is a very broad category, its expression in literature are diverse and abundant. In

this article, we research the basic cultural factors in Lưu Quang Vu’s literary plays. They

are one of the factors to make his plays more successful and rememberable, such as the

popular and personal pronouns; use of the folk literature; cultural expression through the

human conceptions and the views of diverse national culture.

Keywords: Culture, factors, literary plays, Luu Quang Vu.

10 trang yennguyen 21921 Free

Download

Bạn đang xem tài liệu "Yếu tố văn hóa trong kịch bản văn học Lưu Quang Vũ", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên

File đính kèm:

yeu_to_van_hoa_trong_kich_ban_van_hoc_luu_quang_vu.pdf