Chủ đề đồng tiền trong phóng sự Vũ Trọng Phụng
20
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI
CHỦ ĐỀ ĐỒNG TIỀN
TRONG PHÓNG SỰ VŨ TRỌNG PHỤNG
Trꢀn Thꢁ Huyꢂn1
Hꢀc viꢁn Khoa hꢀc Xã hꢂi
Tóm tꢃt: Đꢄng tiꢅn trong phóng sꢆ cꢇa Vũ Trꢀng Phꢈng là mꢂt trong nhꢉng chꢇ ñꢅ rꢊt
ñáng chú ý. Ngoài viꢁc là chꢇ ñꢅ chính, là nhꢉng chi tiꢋt ñꢌc sꢃc trong phóng sꢆ, ñꢄng
tiꢅn còn ñꢍm nhiꢁm chꢎc năng tꢏ cáo, lên án bꢂ mꢌt xꢊu xa thꢏi nát, ñáng ghê tꢐm cꢇa xã
hꢂi ñương thꢑi. Bài viꢋt này chꢒ ra thꢋ lꢆc vꢓn năng cꢇa ñꢄng tiꢅn qua mꢂt sꢏ phóng sꢆ
tiêu biꢔu cꢇa Vũ Trꢀng Phꢈng, ñꢄng tiꢅn khiꢋn con ngưꢑi bꢊt chꢊt mꢀi cách ñꢔ kiꢋm,
ñꢄng tiꢅn khiꢋn tha hóa mꢀi tꢕng lꢖp trong xã hꢂi, ñꢄng tiꢅn ñã phá vꢗ mꢏi quan hꢁ vꢉng
chꢃc trong gia ñình...
Tꢘ khóa: Chꢇ ñꢅ ñꢄng tiꢅn, sꢆ tha hóa, phóng sꢆ Vũ Trꢀng Phꢈng.
1. ĐꢃT VꢄN Đꢅ
Vꢀn ñꢁ tha hóa cꢂa lꢃp ngưꢄi cùng khꢅ ñã ñưꢆc ñꢁ cꢇp nhiꢁu trong văn hꢈc Viꢉt Nam
1930 ꢊ1945, hình ꢋnh Chí Phèo cꢂa Nam Cao là ñiꢌn hình cꢂa ngưꢄi nông dân bꢍ bóc lꢎt
cùng cꢏc ñꢐn nꢑi phꢋi bán cꢋ nhân hình lꢒn nhân tính. ꢓ mꢋng phóng sꢏ, cũng như nhꢔng
cây bút cùng thꢄi, Vũ Trꢈng Phꢕng ñã xoáy sâu vào vꢀn ñꢁ tha hóa cꢂa lꢃp ngưꢄi dưꢃi
ñáy, nêu bꢇt tình cꢋnh, chꢖ ra nguyên nhân cꢂa sꢏ tha hóa: Do sꢏ bꢀt công tàn bꢗo cꢂa giꢃi
chꢂ, do hoàn cꢋnh xã hꢎi không tìm thꢀy lꢘi ñi... và do mꢎt xã hꢎi coi "ñꢙng tiꢁn là trên
hꢐt, ñꢙng tiꢁn là vꢗn năng". Vũ Trꢈng Phꢕng ñã tꢘ cáo thꢐ lꢏc vꢗn năng cꢂa ñꢙng tiꢁn
trong xã hꢎi tư sꢋn, nó có tác dꢕng tha hóa mꢈi tꢚng lꢃp trong xã hꢎi, tưꢃc ñoꢗt bꢋn chꢀt
ngưꢄi vꢘn có. Chưa bao giꢄ ñꢙng tiꢁn lꢗi có sꢛc mꢗnh vô hình ñꢐn vꢇy, nó khiꢐn con
ngưꢄi quên ñi tꢀt cꢋ thân tình, chà ñꢗp lên nhau ñꢌ sꢘng. Trong hàng loꢗt các thiên phóng
sꢏ cꢂa mình, Vũ Trꢈng Phꢕng ñã viꢐt vꢁ sꢏ tha hóa cꢂa ñꢂ mꢈi lꢃp ngưꢄi trong xã hꢎi dưꢃi
sꢛc mꢗnh cꢂa ñꢙng tiꢁn. Trong vòng vây cꢂa nhꢔng tꢎi lꢑi, nhân cách và lương tâm cꢂa hꢈ
ñang trên ñà băng hoꢗi mꢎt cách ghê gꢃm.
Ngay tꢜ nhꢔng tác phꢝm ñꢚu tay Vũ Trꢈng Phꢕng ñã thꢌ hiꢉn niꢁm phꢒn uꢀt cꢂa mình
vꢁ xã hꢎi coi ñꢙng tiꢁn là vꢗn năng, ñꢙng tiꢁn làm thay ñꢅi tꢀt cꢋ, kꢌ cꢋ tꢗo nên tꢎi ác ghê
1
Nhꢇn bài ngày 15.5.2017; gꢞi phꢋn biꢉn, chꢖnh sꢞa và duyꢉt ñăng ngày 20.6.2017
Liên hꢉ tác giꢋ: Trꢚn Thꢍ Huyꢁn; Email: [email protected]
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 16/2017
21
gꢃm nhꢀt ñó là làm "tha hoá" nhân cách con ngưꢄi. Lꢄi chꢞi rꢂa ném thꢟng vào xã hꢎi:
"Bꢀy giꢄ ꢀy à? Chꢖ có ñꢙng tiꢁn là giꢄi, là phꢇt, chꢖ có ñꢙng tiꢁn là ñáng kính thꢄ vì nó sai
khiꢐn ñưꢆc mꢈi ngưꢄi (...). Lương tâm à? Còn thua ñꢙng tiꢁn. Luꢇt pháp à? Chưa bꢠng
ñꢙng tiꢁn... Giꢄi phꢇt à? Còn kém ñꢙng tiꢁn. Chꢖ có ñꢙng tiꢁn là ai cũng phꢋi kính thꢄ, chꢖ
nhꢔng cách xoay tiꢁn là ñáng cho ngưꢄi ta tꢕng niꢉm..." [1, tr.97]. Vꢡ kꢍch ba hꢙi "Không
mꢎt tiꢐng vang" ꢀy ra ñꢄi năm 1931, tuy không thành công nhưng là dꢀu mꢘc quan trꢈng
vꢁ sꢏ xuꢀt hiꢉn chꢂ ñꢁ ñꢙng tiꢁn trong tác phꢝm cꢂa ông, tꢜ ñó chꢂ ñꢁ ꢀy ñã xuyên suꢘt
quá trình sáng tác tꢜ kꢍch, truyꢉn ngꢢn, tiꢌu thuyꢐt ñꢐn phóng sꢏ. Trong khuôn khꢅ cꢂa bài
viꢐt này, chúng tôi chꢖ ñꢁ cꢇp ñꢐn vꢀn ñꢁ ñꢙng tiꢁn trong phóng sꢏ cꢂa Vũ Trꢈng Phꢕng
như mꢎt chꢂ ñꢁ chính xuyên suꢘt trong tác phꢝm cꢂa "Ông vua phóng sꢏ ñꢀt Bꢢc".
2. NꢆI DUNG
Theo Tꢘ ñiꢔn thuꢙt ngꢉ văn hꢀc, chꢂ ñꢁ là "vꢀn ñꢁ cơ bꢋn, vꢀn ñꢁ trung tâm ñưꢆc tác
giꢋ nêu lên, ñꢣt ra qua nꢎi dung cꢕ thꢌ cꢂa tác phꢝm văn hꢈc... chꢂ ñꢁ tác phꢝm nói lên
chiꢁu sâu tư tưꢡng, khꢋ năng nꢢm bꢢt nhꢗy bén cꢂa nhà văn ñꢘi vꢃi nhꢔng vꢀn ñꢁ cuꢎc
sꢘng" [2, tr.62]. Trong hàng loꢗt các phóng sꢏ Cꢓm bꢚy ngưꢑi (1933), Kꢛ nghꢁ lꢊy Tây
(1934), Lꢈc xì, Cơm thꢕy cơm cô (1936), Mꢂt huyꢁn ăn tꢋt..., "ngưꢄi thư ký trung thành
cꢂa thꢄi ñꢗi" – Vũ Trꢈng Phꢕng – ñã ghi lꢗi và nêu bꢇt lên vꢀn ñꢁ cơ bꢋn vꢁ sꢏ tha hóa cꢂa
con ngưꢄi trưꢃc thꢐ lꢏc cꢂa ñꢙng tiꢁn.
Vũ Trꢈng Phꢕng có mꢎt tiꢌu sꢞ có thꢌ coi là khá ñꢣc biꢉt. Ông sꢘng trong cꢋnh nghèo
túng tꢜ lúc sinh ra ñꢐn lúc trút hơi thꢡ cuꢘi cùng. Nói như Ngô Tꢀt Tꢘ, ñó là "cái nghèo có
tính chꢀt gia truyꢁn". Mꢙ côi cha tꢜ nhꢤ, 15 tuꢅi ông ñã phꢋi lăn lưng vào ñꢄi ñꢌ kiꢐm
sꢘng, trong ñꢚu ông luôn ꢡ trꢗng thái thưꢄng trꢏc phꢋi kiꢐm tiꢁn nuôi thân và giúp ñꢥ gia
ñình. Chính trong nhꢔng lúc mưu sinh này ông ñã nhꢇn thꢀy nhꢔng mꢣt trái, nhꢔng giꢋ dꢘi,
chꢑ nào cũng là "tꢎi ác" và "trꢕy lꢗc" cꢂa xã hꢎi ñương thꢄi. Ông căm ghét xã hꢎi mà thꢐ
lꢏc ñꢙng tiꢁn ñã làm thay ñꢅi nhân cách con ngưꢄi.
2.1. Con ngưꢇi bꢈt chꢈp mꢉi cách ñꢊ kiꢋm tiꢂn
Đꢙng tiꢁn ꢊ món lꢆi trưꢃc mꢢt ñã khiꢐn bꢈn ham ñánh bꢗc, ñꢎi quân trung thành cꢂa
"thꢚn Đꢅ Bác" (Cꢓm bꢚy ngưꢑi), trꢡ nên lꢜa lꢈc, ám hꢗi nhau, chúng giăng lưꢃi nhꢉn khꢢp
nơi săn bꢢt "mòng", chúng tính toán chi li tꢜng nưꢃc bài, thꢇm chí làm giꢋ cꢋ quân bài.
Ngay trong làng bꢍp, nhꢔng ngưꢄi cùng chí hưꢃng cũng không còn tin tưꢡng nhau mà luôn
tìm cách sát phꢗt nhau. Vũ Trꢈng Phꢕng miêu tꢋ cꢄ bꢗc ñã trꢡ thành mꢎt thꢛ nghꢁ ñꢌ kiꢐm
tiꢁn cꢂa mꢎt bꢎ phꢇn ngưꢄi trong xã hꢎi, ñꢙng tiꢁn trong Cꢓm bꢚy ngưꢑi kiꢐm ñưꢆc không
phꢋi bꢠng mꢙ hôi, nưꢃc mꢢt mà bꢠng nhꢔng thꢂ ñoꢗn phi nhân nghĩa. Chính vì nó ñưꢆc coi
là mꢎt thꢛ nghꢁ ñꢌ mưu sinh nên ñưꢆc tꢅ chꢛc mꢎt cách rꢀt kꢦ lưꢥng tꢜ khâu chuꢝn bꢍ ñꢐn
22
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI
cách quꢋn lý, ñiꢁu hành. Hãy xem Vũ Trꢈng Phꢕng ñã làm mꢎt bꢋng tꢅng kꢐt ñꢚy ñꢂ như
thꢐ nào vꢁ "quy trình" kiꢐm tiꢁn cꢂa bꢈn chuyên nghꢁ cꢄ bꢗc bꢍp:
Bưꢖc 1: Thꢄi ñiꢌm xuꢀt trꢇn mꢗnh nhꢀt ñưꢆc gꢈi là "mùa săn" ñó là kỳ lĩnh lương cꢂa
công chꢛc. Lúc này làng bꢍp bꢢt ñꢚu ra quân.
Bưꢖc 2: Tꢜ khâu chuꢝn bꢍ sꢢp xꢐp rꢀt tinh vi, lꢏa chꢈn vai diꢧn, và phân vai, các vai
diꢧn ꢀy phꢋi làm sao phù hꢆp vꢃi tꢜng ñꢘi tưꢆng.
Bưꢖc 3: Làng bꢍp có cꢋ mꢎt xưꢡng "chꢐ tꢗo khí giꢃi" và "mꢎt ngân hàng chung", ñó là
phương tiꢉn phꢕc vꢕ cho mꢈi công cuꢎc săn "mòng".
Bưꢖc 4: Làng bꢍp có các ngón ñòn trên chiꢐu bꢗc: " lꢘi ñánh nhꢍ cꢇp nhꢀt", "lꢘi hꢕt
nꢈc", " lꢘi ñánh thông lưng", các ñòn: "ñòn Vân Nam", " ñòn bát lò xo", "ñòn kìm"...
Bưꢖc 5: Có các thꢂ ñoꢗn triꢉt hꢗ con bꢗc ngoài ñꢄi: "siêu hình hꢈc", "thꢚn linh hꢈc",
"tinh thꢚn hꢈc", "cꢚu cꢛu ñꢐn khoa hꢈc", còn có cꢋ cách "cꢢm ñinh vào bát nhang nhà nó".
Các thꢂ ñoꢗn ñưꢆc sáng tꢗo không ngꢜng vꢃi mꢕc ñích duy nhꢀt là móc sꢗch hꢚu bao
cꢂa ñꢘi phương. Theo sꢏ thꢘng kê có 29 thꢂ ñoꢗn ñưꢆc Vũ Trꢈng Phꢕng ñưa vào Cꢓm bꢚy
ngưꢑi thì ñó cũng là 29 cách ñꢌ chúng "nꢗo tiꢁn" thꢇm chí còn hơn vì chúng còn có cꢋ
nhꢔng thꢂ ñoꢗn ngoài chương trình như vu oan ñꢅi tꢎi cho ngưꢄi cũng chơi (nꢐu thua) ñꢌ
lꢀy lꢗi trót lꢈt sꢘ tiꢁn mꢀt, rꢙi nhꢔng thꢂ ñoꢗn tꢘng tiꢁn trꢢng trꢆn. Nhꢔng ngón nhà nghꢁ
này ñã ñꢗt ñꢐn mꢛc "quꢨ thuꢇt" vꢃi sꢏ thiên biꢐn vꢗn hoá, tꢜ thꢀp ñꢐn cao, tꢜ non ñꢐn già,
tꢜ ñơn giꢋn tꢃi tinh vi phꢛc tꢗp. Vũ Trꢈng Phꢕng ñã săn lùng tꢇn hang ꢅ cꢂa nhꢔng tꢎi ác,
ñiꢁu tra cꢣn kꢩ tꢜ bên trong nhꢔng tꢉ nꢗn xã hꢎi, tìm ra nhꢔng mꢣt trái cꢂa chꢐ ñꢎ thꢏc dân
nꢞa phong kiꢐn. Bꢠng con mꢢt sꢢc sꢋo, ông ñã lꢎt ñưꢆc tꢀt cꢋ sꢏ tinh vi cꢂa cꢄ bꢗc cũng
như ý nghĩa ñꢗo ñꢛc cꢂa hành vi ꢀy, vì tiꢁn mà con ngưꢄi sꢪn sàng chà ñꢗp lên nhau ñꢌ
sꢘng. Cái "tꢇp thꢌ nhân sꢏ" cꢂa làng bꢍp trong Cꢓm bꢚy ngưꢑi ñꢁu là nhꢔng tên bꢀt lương,
tàn ñꢎc ngày ñêm nghĩ ra nhꢔng mưu mô, gài thêm thꢇt nhiꢁu cꢗm bꢒy thâm ñꢎc ñꢌ làm
thꢍt con mꢙi, sꢘng trong cái guꢙng máy ꢀy có khi chꢖ vì mꢎt con mꢙi mà chúng sꢪn sàng
"ñâm lòi ruꢎt nhau".
Nꢐu như ꢡ phóng sꢏ Cꢓm bꢚy ngưꢑi vì tiꢁn mà ñꢎi quân trung thành cꢂa "thꢚn Đꢅ
Bác" sꢪn sàng giăng bꢒy ñꢌ tóm con mꢙi thì nhꢔng ngưꢄi phꢕ nꢔ trong Kꢛ nghꢁ lꢊy Tây
chꢀp nhꢇn lꢀy nhꢔng tên lê dương cũng vì tiꢁn. Hꢈ ñánh mꢀt cꢋ thꢌ xác lꢒn tâm hꢙn khi
hành cái nghꢁ "lꢀy Tây", hꢈ trꢡ nên trơ trꢩn, lꢘ bꢍch, hꢈ không ngꢚn ngꢗi phơi bꢚy cho mꢈi
ngưꢄi biꢐt nhꢔng mánh khóe, thꢂ ñoꢗn trong cái "kꢦ nghꢉ lꢀy Tây" cꢂa mình, nào giꢋ ghen
ñꢌ ñưꢆc chꢙng yêu, viꢐt nhꢔng lá thư tình giꢋ dꢘi nhꢠm "gãi vào tình cꢋm" ñꢌ móc hꢚu bao
cꢂa nhꢔng gã chꢙng Tây. Mꢘi quan hꢉ vꢆ chꢙng ꢡ làng me dꢏa trên giá trꢍ cꢂa ñꢙng tiꢁn,
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 16/2017
23
quꢋ thꢏc ñây là mꢎt hꢙi chuông cꢋnh tꢖnh vꢁ sꢏ băng hoꢗi cꢂa lꢘi sꢘng, cꢂa phꢝm giá con
ngưꢄi. Trong phóng sꢏ Lꢈc xì cũng vꢇy ông ñã nêu bꢇt sꢏ băng hoꢗi vꢁ ñꢗo ñꢛc, lꢘi sꢘng
cꢂa nhꢔng cô ñꢚu, gái nhꢋy, ñꢚm thꢇt, ñꢚm lai, gái ñĩ có giꢀy vì tiꢁn mà hꢈ không cꢚn ñꢐn
liêm sꢖ ꢡ ñꢄi.
Chꢘn quan trưꢄng vꢘn ñưꢆc xem là chꢘn uy nghiêm, ai cũng phꢋi kính nꢌ, nhưng ꢡ ñó
ñꢙng tiꢁn cũng ngꢏ trꢍ khiꢐn nhꢔng ông quan tìm mꢈi cách ñꢌ ăn tiꢁn cꢂa dân. Vꢃi nhꢔng
thꢂ ñoꢗn cưꢃp ngày hꢐt sꢛc tinh vi diꢧn ra theo mꢎt quy trình "quan huyꢉn ký công lꢉnh
cho lính ñi tuꢚn tra, nhꢇn lꢉnh tꢜ thưꢆng cꢀp viên lꢕc sꢏ già chuyꢌn mꢉnh lꢉnh này cho
thꢚy cai, thꢚy ñꢎi, lính cơ, lính lꢉ, ñꢎi quân thꢜa hành cái công cꢕ tham nhꢔng này chia
thành nhiꢁu ñꢆt, hàng ngũ chꢖnh tꢁ, trꢘng rong cꢄ mꢡ tiꢐn vào "trꢇn" theo ñúng luꢇt mà nhà
nưꢃc bꢋo hꢎ cho phép" [3, tr.536] mꢈi thꢂ ñoꢗn làm tiꢁn, xoay tiꢁn cꢂa bꢈn cai lꢉ ñã thuꢚn
thꢕc thành kꢦ xꢋo, tꢐt ñꢐn cũng là cơ hꢎi tꢘt ñꢌ chúng có dꢍp tꢘng tiꢁn trꢢng trꢆn.
Cái tài cꢂa Vũ Trꢈng Phꢕng là ñã mꢅ phanh, phơi bꢚy ñưꢆc lꢘi sꢘng vì tiꢁn cꢂa nhiꢁu
hꢗng ngưꢄi, ꢡ nhiꢁu dꢗng vꢫ khác nhau. Điꢌm lꢗi nhꢔng sáng tác tꢜ tiꢌu thuyꢐt, ñꢐn truyꢉn
ngꢢn, kꢍch ngꢢn cꢂa ông ñꢁu nói lên mꢎt cách sâu sꢢc cái thꢐ lꢏc vꢗn năng cꢂa ñꢙng tiꢁn.
Tꢜ Giông tꢏ, Sꢏ ñꢜ, ñꢐn Bꢂ răng vàng, Ngưꢑi có quyꢅn, Mꢂt ñꢄng bꢓc..., hình ꢋnh hai
thꢠng con bꢀt hiꢐu trong Bꢂ răng vàng ñã vꢗch trꢚn cái tâm ñꢍa vô cùng ñꢎc ác, bꢕng dꢗ
ñꢌu cáng ti tiꢉn cꢂa chúng, bꢘ chꢐt nhưng không hꢁ ñau xót mà chꢖ bàn tính gia tài, thꢇm
chí còn bóp mꢙm bꢘ ñꢌ cꢘ lꢀy bꢎ răng vàng. Hay trong Ngưꢑi có quyꢅn, Vũ Trꢈng Phꢕng
phanh phui bꢋn chꢀt thꢏc cꢂa con ngưꢄi khi ñꢛng trưꢃc ñꢙng tiꢁn cái uy lꢏc cꢂa ñꢙng tiꢁn
ñã làm ñꢋo lꢎn tꢀt cꢋ. Câu chuyꢉn mꢎt anh ñꢐn thăm vꢆ ñꢫ nhưng chưa có tiꢁn cưꢃi ñã
ñưꢆc chꢍ ta cho mꢎt bài hꢈc vꢁ kim tiꢁn. Cái gì cũng tiꢁn và ñương nhiên ngưꢄi nào có tiꢁn
thì ñưꢆc quyꢁn làm chꢙng, làm cha ñꢛa bé mꢃi sinh. Có ngưꢄi ñã nhꢇn xét rꢠng: Vũ Trꢈng
Phꢕng nhìn thꢀy "chꢑ nào cũng cá lꢃn nuꢘt cá bé, trên lương tâm nào cũng giꢀu kín mꢎt
ñꢙng tiꢁn". Nꢐu cho rꢠng ñꢙng tiꢁn là hiꢉn thân cꢂa bao nꢑi khꢅ ñau trong xã hꢎi xét ra
cũng ñúng, ta nhꢃ lꢗi hình ꢋnh anh Tư phu xe trong Tôi kéo xe cꢂa Tam Lang, vì thiꢐu tiꢁn
ñóng thuꢐ xe, anh Tư bꢍ bꢈn cai xe ñánh ñꢇp dã man, sau trꢇn ñòn ñó anh chꢆt thꢀy xung
quanh anh là mꢎt xã hꢎi "chó ñꢌu", tꢀt cꢋ vì ñꢙng tiꢁn. Tꢕt hꢟn vào lꢘi sâu tha hóa, anh trꢡ
thành ma cô và khi có tiꢁn ñã lao vào trꢕy lꢗc, chính xã hꢎi bꢀt nhân ñã biꢐn ngưꢄi lao
ñꢎng thꢇt thà chꢀt phác thành kꢫ lưu manh. Trong phóng sꢏ cꢂa Vũ Trꢈng Phꢕng cũng vꢇy
con ngưꢄi bꢀt chꢀp mꢈi cách ñꢌ ñꢗt ñưꢆc mꢕc ñích cuꢘi cùng là ñꢙng tiꢁn. Vũ Trꢈng
Phꢕng ñã gióng lên hꢙi chuông hãy cꢛu lꢀy con ngưꢄi khꢤi tình trꢗng tha hóa, chꢖ còn cách
là thay ñꢅi môi trưꢄng xã hꢎi, giá trꢍ nhân văn cꢂa nhꢔng thiên phóng sꢏ chính là ꢡ chꢑ ꢀy,
nó góp phꢚn làm thꢛc tꢖnh lương tri con ngưꢄi, kêu gꢈi con ngưꢄi hành ñꢎng vì giá trꢍ cꢂa
chính mình.
24
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI
2.2. Đꢌng tiꢂn làm tha hóa mꢉi tꢀng lꢍp xã hꢎi
Viꢐt vꢁ cuꢎc sꢘng nghèo khꢅ, sꢏ tha hóa cꢂa tꢚng lꢃp dưꢃi ñáy, văn hꢈc hiꢉn thꢏc phê
phán 1930 – 1945 ñã có nhꢔng nhà văn xuꢀt sꢢc như Nguyꢧn Công Hoan, Ngô Tꢀt Tꢘ,
Nam Cao. Trong cái xã hꢎi thuꢎc ñꢍa ñꢚy bꢀt công tàn bꢗo, có biꢐt bao con ngưꢄi bꢍ tha
hóa, bꢍ xô ñꢝy vào vòng tꢎi lꢑi, hoꢣc xuꢘng vꢏc thꢟm cꢂa sꢏ xa ñꢈa. Hoàn cꢋnh ñã ñè bꢬp
cꢋ nhân tính và biꢐn nhân hình cꢂa anh cꢘ nông hiꢁn lành thành con quꢨ dꢔ cꢂa làng Vũ
Đꢗi (Chí Phèo – Nam Cao). Hoàn cꢋnh cũng xô ñꢝy nhꢔng thôn nꢔ hiꢁn lành như Tám
Bính (Bꢒ Vꢜ ꢊ Nguyên Hꢙng), Tiꢁn (Chuyꢁn ngưꢑi hàng xóm ꢊ Nam Cao) hay nhꢔng cô gái
quê (Tꢏi ba mươi.– Thꢗch Lam)... vào con ñưꢄng trꢕy lꢗc, sa ñꢈa. Thꢐ nhưng hꢈ không
chꢀp nhꢇn hoàn cꢋnh ñó mà phꢋn kháng ñòi quyꢁn sꢘng cꢂa mình. Còn cái "nhân
loꢗi’’trong phóng sꢏ Vũ Trꢈng Phꢕng không có ý thꢛc chꢘng lꢗi sꢏ tha hóa "ñã sa ngã mꢎt
lꢚn thì cꢛ sa ngã mãi". Sꢏ sa ngã như vꢇy có ý nghĩa như mꢎt sꢏ hꢂy diꢉt hoàn toàn nhân
cách, ñó là ñiꢁu "hãi hùng" nhꢀt cꢂa con ngưꢄi "tꢜ khi nó là con ngưꢄi" nói như cách cꢂa
Vũ Trꢈng Phꢕng. Quá trình bưꢃc vào thꢐ giꢃi tư sꢋn, thꢐ giꢃi cꢂa ñꢙng tiꢁn cũng ñꢙng thꢄi
là quá trình làm tha hoá con ngưꢄi, ñó cũng là cách ñꢌ Vũ Trꢈng Phꢕng phơi bꢚy thꢏc
trꢗng xã hꢎi. ꢓ loꢗi nhân vꢇt này ông ñã phát hiꢉn ra ñꢙng tiꢁn có sꢛc mꢗnh tha hoá mꢈi
tꢚng lꢃp trong xã hꢎi.
Nhân vꢇt cái Đũi trong (Cơm thꢕy cơm cô) bꢍ thꢠng Oꢟn hãm hiꢐp, và nhꢔng suy nghĩ,
nhꢔng hành ñꢎng cꢂa nó sau sꢏ kiꢉn hãm hiꢐp là mꢎt ví dꢕ minh chꢛng cho sꢏ tha hóa vꢁ
nhân cách. Cái vĩ ñꢗi cꢂa Vũ Trꢈng Phꢕng là ông ñã thꢟng thꢢn phanh phui tình trꢗng tha
hóa ñã làm sói mòn nhân tính con ngưꢄi, ñiꢁu ñó còn ñáng lên án gꢀp ngàn lꢚn tꢎi ác bóc
lꢎt con ngưꢄi "thì ra sau khi bꢍ cái tai hꢈa cꢂa chú Oꢟn, con bé lꢗi ñưꢆc lꢆi trông thꢀy vì
hiꢌu biꢐt "sꢏ ñꢄi" ñꢐn nꢑi mꢎt cô gái quê hiꢁn lành mà trꢡ lên mꢎt ꢋ thiꢉn nghꢉ trong viꢉc
khiêu dâm và mãi dâm" [3, tr.343]. Sau sꢏ hiꢐp dâm ñó nó chính thꢛc ra nhꢇp vào làng mãi
dâm. Sang ñꢐn ñꢄi chꢂ thꢛ hai, cái Đũi ñưꢆc ꢡ nhà giꢚu nhưng bà chꢂ thuꢎc hꢗng "keo
bꢝn" "chó ñꢌu" vꢃi câu nói ñꢚu môi "tiên sư cha" luôn dành cho cái Đũi và cái con sen tinh
ma quꢨ quái này ñã tiꢐn hành mꢎt kꢐ hoꢗch hành ñꢎng, hành vi trꢋ thù lên ñꢐn mꢛc vô
cùng hiꢌm ñꢎc, mà mꢕc tiêu cꢂa nó là khiêu dâm, làm hư hꢤng hai thiꢐu niên con chꢂ. Hơn
thꢐ nꢔa nó còn biꢐt cách "làm tiꢁn" mꢎt cách rꢀt chuyên nghiꢉp, mꢑi lá thư ñi, lá thư lꢗi vꢃi
nhân tình cꢂa cô con gái bà chꢂ "mꢃi mưꢄi ba nhưng lꢞa tình sꢃm bꢘc... nó lꢗi ñưꢆc mꢎt
hào ăn quà mꢤi cꢋ răng" [3, tr.345]. Còn vꢃi cꢇu con trai mưꢄi hai tuꢅi mà trong cꢣp sách
ñi nhà trưꢄng lúc nào cũng ñꢚy hình ꢋnh dâm dꢕc, nó ñã thꢌ hiꢉn trình ñꢎ cao tay hơn "cꢛ
rình nhꢔng lúc ñêm khuya, cꢇu mà cꢚm ñèn vào nhà sau thì trên tꢀm chõng tre hai cái ñùi
non trꢢng hꢐu cꢂa con sen, lꢗi phô ra như dꢀu xꢋo" [3, tr.345]. Cho ñꢐn khi cꢇu chàng
không chꢍu ñưꢆc nꢔa "rón rén ñꢌ tay vào cái ñùi non thì nó nhꢅm dꢇy ngay và ñưꢆc cꢇu ta
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 16/2017
25
bꢍt miꢉng bꢠng mꢎt ñꢙng bꢗc, mꢃi nꢞa tháng mà nó lꢀy ñưꢆc chín ñꢙng, chꢟng mꢀt mát gì,
lꢗi không phꢋi lao ñꢎng cꢏc nhꢈc, không phꢋi chꢍu sꢏ chꢞi rꢂa, ñánh ñꢇp; lương nꢞa tháng
ñó cũng gꢀp mưꢄi tám lꢚn cái lương tôi ñòi cꢂa nó. Nó không còn là mꢎt con bé yꢐu ñuꢘi,
hiꢁn lành, chꢀt phác nꢔa, sau cái phi vꢕ khiêu dâm thành công ñꢘi vꢃi hai ñꢛa con chꢂ,
chính nó ñã trꢡ thành "mꢎt ñꢛa hư hꢤng, giꢋ dꢘi, rꢀt nguy hiꢌm cho ñꢄi" [3, tr.352].
Không thꢌ tìm thꢀy ꢡ nó "nhꢔng dꢀu vꢐt cũ cꢂa mꢎt cô gái nhà quê, ngoan ngoãn hay
làm có nhꢔng ưꢃc mơ bình dꢍ" [3, tr.352]. Giꢄ ñây ưꢃc muꢘn khao khát cháy bꢤng cꢂa nó
là ñưꢆc làm mꢎt cô ñꢚu "danh giá" và tꢜ ñó leo lên ñꢍa vꢍ cao hơn làm bà Phán, bà Kí trong
xã hꢎi trưꢡng giꢋ. Bên cꢗnh con Đũi, Vũ Trꢈng Phꢕng còn ñꢁ cꢇp ñꢐn sꢘ phꢇn, tâm tính
cꢂa nhiꢁu ñꢛa trꢫ khác trong Cơm thꢕy cơm cô, nhꢔng ñꢛa trꢫ nhà quê vꢘn hiꢁn lành chꢀt
phác, bꢡi chúng thưꢄng xuyên bꢍ lăng nhꢕc, bꢍ ñꢘi xꢞ tàn bꢗo, hành vi tꢏ vꢉ bꢋn thân ñã
khiꢐn chúng trꢡ nên lưu manh, côn ñꢙ: "Có nhꢔng thꢠng nhꢤ bꢤ thuꢘc ñꢎc ñꢍnh giꢐt chꢐt cꢋ
nhà bà chꢂ. Có nhꢔng anh bꢐp nhꢅ ñꢄm vào nꢙi cá kho. Có nhꢔng thꢠng xe ñưꢆc ngꢂ
giưꢄng Hꢙng Kong vꢃi bà chꢂ. Có nhꢔng quân ñꢘt nhà cꢂa chꢂ..." [3, tr.352].
Và cao hơn, có nhꢔng thꢠng lꢇp mưu ñem cꢛt chó bôi lên phꢋn ngꢂ, làm cho hai bꢘ
con chꢂ nhà chꢞi bꢃi lꢒn nhau. Sꢏ tha hóa trong nhân cách không phꢋi là trưꢄng hꢆp riêng
lꢫ, cá biꢉt mà trꢡ lên phꢅ biꢐn trong tꢚng lꢃp cơm thꢚy cơm cô. Giꢄ ñây tâm hꢙn hꢈ cꢠn
cꢑi, héo úa, bꢋn chꢀt hiꢁn lành chꢀt phác cꢂa ngưꢄi nông dân mꢀt ñi, thay vào ñó là nhꢔng
thꢂ ñoꢗn hꢬp hòi, toan tính và ñꢎc ác. ꢓ lĩnh vꢏc tiꢌu thuyꢐt, Vũ Trꢈng Phꢕng ñã ñꢁ cꢇp
ñꢐn vꢀn ñꢁ con ngưꢄi tha hóa như mꢎt quy luꢇt nghiꢉt ngã trong xã hꢎi cũ, nó ñang có
nguy cơ phꢅ biꢐn trong xã hꢎi thꢏc dân nꢞa phong kiꢐn lúc bꢀy giꢄ, ñang giꢐt chꢐt dꢚn bao
nhiêu con ngưꢄi lương thiꢉn. Mꢍch (tiꢌu thuyꢐt Giông tꢏ) ban ñꢚu là cô gái quê hiꢁn lành,
chꢀt phác, giꢋn dꢍ, chung tình nhưng tꢜ khi bꢍ Nghi Hách làm nhꢕc, Thꢍ Mꢍch trꢡ thành
mꢎt nhân vꢇt dâm ñãng, và có nhꢔng cꢞ chꢖ vô duyên ñáng ghét cꢂa mꢎt ngưꢄi ñang ꢡ
cꢋnh nghèo khꢅ bꢑng ñưꢆc sꢘng trong cꢋnh giꢚu có phong lưu, và kꢐt cꢕc Thꢍ Mꢍch trꢡ
thành mꢎt thiꢐu phꢕ loꢗn luân dâm ñãng, Thꢍ Mꢍch cũng giꢘng như Long, như Phúc, như
Huyꢁn... khá giꢘng nhau trên con ñưꢄng sꢘ phꢇn. Long (Giông tꢏ) vꢘn là "ñꢛa trꢫ mꢙ côi
vô thꢜa nhꢇn" trꢡ thành thư ký làm công, mꢎt thanh niên có ñꢗo ñꢛc, trꢈng danh dꢏ. Phúc
(Trúng sꢏ ñꢂc ñꢃc) là mꢎt viên chꢛc thꢀt nghiꢉp, nhꢒn nhꢕc, có hꢈc vꢀn, ham hiꢌu biꢐt.
Huyꢁn (Làm ñĩ) nguyên là "cô gái con nhà tꢞ tꢐ, có hꢈc, thông minh". Thꢐ nhưng, cuꢎc
sꢘng vꢃi bao nhiêu tꢀn bi kꢍch trꢃ trêu dꢙn ñꢝy hꢈ, tꢜ vꢫ ngoài ñꢐn tâm tính ñã ñꢅi khác trꢡ
thành mꢎt kꢫ khꢘn nꢗn, ñꢙi trꢕy. Kꢐt cꢕc Long tꢏ tꢞ sau mꢎt buꢅi hành lꢗc thác loꢗn, Phúc
sa ñꢈa trong cꢋnh giꢚu sang, Huyꢁn bưꢃc vào con ñưꢄng làm ñĩ. Sáng tác cꢂa Vũ Trꢈng
Phꢕng là tꢘ cáo, phơi bꢚy nhꢔng cái xꢀu xa, nhꢔng mꢣt trái trong xã hꢎi, ñꢙng tiꢁn ñã làm
cho con ngưꢄi mꢀt hꢐt nhân tính.
26
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI
Vꢃi tính chꢀt phê phán, tꢘ cáo mꢗnh mꢩ, phóng sꢏ cꢂa Vũ Trꢈng Phꢕng không chꢖ ñꢁ
cꢇp ñꢐn sꢏ tha hóa biꢐn chꢀt cꢂa bꢈn tôi ñòi, nhꢔng kiꢐp ngưꢄi "dưꢃi ñáy" mà còn liên tiꢐp
phóng ra nhꢔng bꢛc chân dung vꢁ các ông chꢂ, bà chꢂ, qua cánh cꢞa ꢀy ngưꢄi ñꢈc nhꢇn ra
mꢎt sꢏ thꢇt hãi hùng vꢁ bꢋn chꢀt suy ñꢙi, sꢏ băng hoꢗi ñꢗo ñꢛc cꢂa giꢃi chꢂ nhà. Đây là
lꢃp ngưꢄi có cuꢎc sꢘng phong lưu sang trꢈng, nhưng bꢋn tính cꢂa hꢈ lꢗi vô cùng thꢀp hèn.
Tꢘ cáo mꢣt trái cꢂa xã hꢎi qua các tꢉ nꢗn, Vũ Trꢈng Phꢕng không quên tꢀn công bꢈn giꢚu
có ñꢎc ác, nhꢔng kꢫ gây ra ñau khꢅ trꢏc tiꢐp cho nhꢔng ngưꢄi dân nghèo.
Ngưꢄi ñꢈc dưꢄng như không thꢌ quên ñưꢆc hình ꢋnh bà chꢂ con sen Đũi (Cơm thꢕy
cơm cô) vꢃi ngoꢗi hình "chân ñi giꢚy ñꢚm, ñꢚu thì ñꢌ tóc ñuôi gà, mà quꢚn áo thì là áo
khách!" (...) "má nó ñã răn reo, nó lꢗi chát phꢀn bꢏ khꢢp cꢋ" [3, tr.342]. Nó thꢌ hiꢉn sꢏ
kꢉch cꢥm, lꢘ lăng như ngꢚm báo cho ñꢎc giꢋ biꢐt thꢐ giꢃi nꢎi tâm không lꢀy gì làm tꢘt ñꢬp.
Trong mꢢt mꢕ, nhꢔng trꢫ em bꢀt hꢗnh không hꢁ gꢆi lòng trꢢc ꢝn, mà ngưꢆc lꢗi chúng chꢖ là
nhꢔng món ñꢙ "mua ñi bán lꢗi" nhꢠm mꢕc ñích duy nhꢀt là ñꢌ sinh lꢆi cho chúng. Con mꢕ
me Tây già nua, vô duyên ꢀy chính là nguyên nhân ñꢝy cái Đũi tꢎi nghiꢉp vào con ñưꢄng
hư hꢤng khi nó mꢃi chꢖ mưꢄi ba tuꢅi. Nhưng cuꢎc ñꢄi sen Đũi vꢒn chưa hꢐt bꢀt hꢗnh, thoát
khꢤi mꢕ chꢂ ñĩ thõa, quái ác ꢀy, nó lꢗi rơi vào tay mꢎt bà chꢂ keo bꢝn, hèn mꢗt ñꢐn hꢐt chꢑ
nói. Chꢖ vào ngày thꢛ ba kꢌ tꢜ khi Đũi xin vào làm viꢉc, nó ñã bꢍ bà ta cꢘc cho ba cái bươu
ñꢚu kèm mꢎt bài dꢗy bꢋo mà có lꢩ nó sꢩ nhꢃ suꢘt ñꢄi: "Tiên sư cha con ranh con, chưa chi
ñã giꢡ ngay nhꢔng thói trꢎm cꢢp! Liꢧn thꢍt cꢂa bà mưꢄi hai miꢐng mà dám thꢈc ngay ñũa
vào ăn vꢕng mꢀt ba miꢐng! Bà ñã ñꢐm rꢙi bà mꢃi cꢀt ñi, dꢧ mày tưꢡng bà không biꢐt ñꢀy
à!" [3, tr.344]. Và tꢜ ñó Đũi âm thꢚm rút ra chân lý hꢐt sꢛc ñau ñꢃn: "càng nhꢔng quân
giꢚu có thì lꢗi càng keo bꢝn, chó ñꢌu không ra loài ngưꢄi" [3, tr.344].
Vũ Trꢈng Phꢕng vꢃi Cơm thꢕy cơm cô ñã khám phá ñưꢆc bao sꢏ thꢇt phũ phàng ꢝn
chꢛa trong tꢜng tꢐ bào gia ñình cꢂa cái tꢚng lꢃp ñưꢆc xem là cao sang ñó. Qua lꢄi kꢌ cꢂa
bꢈn "cơm thꢚy cơm cô", thꢐ giꢃi chꢂ nhà hiꢉn lên thꢇt tꢚm thưꢄng. Đꢘi vꢃi hꢈ, miꢐng ăn,
tiꢁn là trên hꢐt quan hꢉ máu mꢂ chꢖ là thꢛ yꢐu: mꢎt gia ñình nꢈ có sáu ngưꢄi, ñꢐn bꢔa hꢈ
ăn cơm vꢃi nhau nhưng mꢑi ngưꢄi ñꢁu có niêu cơm và thꢛc ăn riêng. Mꢎt hôm, ngưꢄi bꢘ
vô tình ăn "nhꢚm"mꢎt miꢐng trꢋ rươi, ngưꢄi con ñi làm vꢁ thꢀy thiꢐu ñã gꢢt ꢚm lên, gꢈi bꢘ
là thꢠng nꢈ thꢠng kia: "Thꢠng thuê gác ngoài, thꢠng thuê gác trong mà... nhꢚm kꢌ cũng lꢗ"
[3, tr.332]. Lꢗi có mꢎt ông chꢂ nuôi chó thì tꢞ tꢐ nhưng nuôi bꢘ thì vô ñꢗo ñꢛc, chó thì suꢘt
ngày ăn thꢍt vꢃi súp còn bꢘ thì áo nâu, quꢚn vá làm lꢕng suꢘt ngày. Ông bꢘ ñánh chó vì
trúng kꢐ ñꢛa ꢡ, thꢐ là ông con chꢞi "tiên sư bꢘ". Quꢋ là ñꢙng tiꢁn ñã xé toang tꢀm màn tình
cꢋm giꢋ tꢗo bao phꢂ gia ñình, biꢐn nhꢔng quan hꢉ ꢀy thành tiꢁn nong bꢀt nhân bꢗc bꢩo.
Không dꢜng lꢗi ꢡ ñó, trong Cơm thꢕy cơm cô Vũ Trꢈng Phꢕng còn cho ta chꢛng kiꢐn
chân dung cꢂa nhꢔng tên tư sꢋn bꢂn xꢖn, bꢚn tiꢉn, ñꢌu giꢋ mꢎt cách kỳ lꢗ "dꢣn con sen ñi
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 16/2017
27
mua mꢎt hào thꢍt quay thì phꢋi mua hai lꢚn, mꢑi lꢚn mꢎt gói năm xu, ñꢌ cho nhà hàng phꢋi
thêm thì mua ñưꢆc rꢫ" [3, tr.344]. Mꢘi quan hꢉ giꢔa vꢆ và chꢙng, cách ñꢘi xꢞ cꢂa hꢈ thꢇt
thô bꢖ, hãy xem cuꢎc khꢝu chiꢐn ñꢗi kꢍch liꢉt: "ông gꢈi bà bꢠng nhꢔng tên giꢘng vꢇt, và bà
lꢀy nhꢔng chꢑ hiꢌm trong thân thꢌ ngưꢄi ñàn bà ra ñꢣt danh tꢜ (nom) và trꢗng tꢜ (adjectif)
lꢗi cho cái mꢣt phúc hꢇu cꢂa ông" [3, tr.344]. Chân dung nhꢔng ông chꢂ, bà chꢂ trong
phóng sꢏ Vũ Trꢈng Phꢕng thꢇt ña dꢗng, kꢫ thì táng tꢇn lương tâm, lꢜa lꢈc, bán rꢫ sꢏ trinh
tiꢐt cꢂa nhꢔng ngưꢄi con gái quê mùa, kꢫ thì nanh nꢈc, gian ác trong nhꢔng cách trꢜng
phꢗt ñáng ghê sꢆ. Nhưng hꢈ ñꢁu giꢘng nhau ꢡ cách ñꢘi xꢞ tàn nhꢒn vꢃi con ꢡ, nhân cách
cꢂa nhꢔng con ꢡ bꢍ băng hoꢗi mꢎt phꢚn do chꢂ quan nhưng phꢚn lꢃn do hoàn cꢋnh sꢘng,
do bꢍ chꢂ "chꢞi mꢢng thì nhiꢁu và ñưꢆc thương thì rꢀt ít" nên bꢈn ñꢚy tꢃ nꢋy sinh tâm lý
muꢘn trꢋ thù nhꢔng kꢫ hành hꢗ, bóc lꢎt hãm hꢗi ñꢄi chúng. Chưa hꢐt, lꢗi có nhꢔng chꢂ nhà
có quan hꢉ dâm bôn vꢃi ñꢛa ꢡ "có nhꢔng con sen ñưꢆc ông chꢂ quý hơn vꢆ. Có nhꢔng
thꢠng nhꢤ ñưꢆc kỳ lưng cho các tiꢌu thư, thꢠng xe ñưꢆc ngꢂ giưꢄng Hꢙng Kong vꢃi bà
chꢂ..." [3, tr.372].
Nhꢔng cꢋnh vô luân ñꢙi bꢗi như thꢐ là mꢎt minh chꢛng hùng hꢙn cho sꢏ băng hoꢗi vꢁ
ñꢗo ñꢛc, nhân cách cꢂa bꢈn quan tham, có quyꢁn, có tiꢁn..., thuꢎc tꢚng lꢃp ñưꢆc xem là
nhân vꢇt trung tâm cꢂa xã hꢎi ñô thꢍ ñương thꢄi.
2.3. Đꢌng tiꢂn ñã phá vꢏ mꢐi quan hꢑ vꢒng chꢓc trong gia ñình
Trong Cꢓm bꢚy ngưꢑi, Vũ Trꢈng Phꢕng không chꢖ nhìn hiꢉn tưꢆng cꢄ bꢗc tꢜ bꢋn chꢀt
cꢂa nó, cũng không chꢖ ñơn thuꢚn ñꢁ cꢇp ñꢐn vꢀn ñꢁ cꢄ gian bꢗc lꢇn, mà qua ñó tác giꢋ
dꢏng lꢗi mꢎt phꢚn thꢏc trꢗng xã hꢎi, tác hꢗi cꢂa cꢄ bꢗc ñꢘi vꢃi xã hꢎi và xa hơn nꢔa là tình
trꢗng tha hóa cꢂa mꢎt bꢎ phꢇn con ngưꢄi trong xã hꢎi. Đꢙng thꢄi lên tiꢐng cꢋnh tꢖnh lꢘi
sꢘng vì ñꢙng tiꢁn. Ông ñã tꢤ thái ñꢎ phꢒn uꢀt cꢏc ñiꢌm ñꢘi vꢃi hiꢉn tưꢆng xã hꢎi ñó. Cꢄ
bꢗc ñã len lꢤi vào nhiꢁu gia ñình, làm lung lay mꢘi quan hꢉ bꢁn chꢢc gia ñình. Mꢎt ñꢛa con
ñưꢆc ăn hꢈc tꢞ tꢐ ñã không ngꢚn ngꢗi biꢐn bꢘ mình thanh "mòng" chꢖ vì ông bꢘ luôn sꢪn
sàng ñánh bꢗc nhưng lꢗi rꢀt chi li vꢃi con. Tham Vân (Cꢓm bꢚy ngưꢑi) sinh ra trong mꢎt
gia ñình giꢚu có, con "cꢕ Phán thưꢆng hꢗng ñã vꢁ hưu, hưu bꢅng hàng tháng rꢀt to, và bà
mꢒu anh, mꢎt ngưꢄi mꢬ ñꢋm, ñã mꢎt tay tꢇu nꢅi mꢀy tòa nhà lꢎng lꢒy" [3, tr.57], hơn nꢔa
sꢩ "là chꢙng mꢎt mꢦ nhân", ꢀy vꢇy mà Tham Vân vꢒn tìm mꢈi cách ñꢌ "nꢗo" tiꢁn tꢜ ngưꢄi
cha thân yêu bꢡi "ông cꢕ ñưa tiꢁn cho mình thì tꢤ ý xót xa mà ñꢐn khi ngꢙi vào ñám bꢗc
trăm này ñꢐn chꢕc khác chꢟng lꢀy làm tiꢐc" [3, tr.58]. Nhưng thꢏc chꢀt, dù có cꢘ gꢢng viꢉn
lý lꢩ ñꢌ khꢤa lꢀp cho bꢋn thân bao nhiêu thì Tham Vân hiꢉn nguyên hình là mꢎt kꢫ mꢄ mꢢt
vì tiꢁn và vô cùng táng tꢇn lương tâm khi bꢚy mưu biꢐn "ông thân" thành "mòng", hꢢn ñã
chꢂ ñꢎng "rưꢃc" bꢍp vꢁ "mong ngài xꢐp cho mꢎt ngưꢄi có vꢫ như ông Tham, ông Phán,
ñúng chiꢁu thꢛ bꢝy sang bên tôi có hàng. Chính ông thân tôi là mòng, chꢢc chꢢn lꢢm" [3,
28
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI
tr.58]. Và chính hꢢn làm hưꢃng ñꢗo ñꢌ "thꢍt" bꢘ, lꢀy tiꢁn chia nhau, lꢗi còn hꢖ hꢋ giꢃi thiꢉu
cái ông ñꢐn "giꢐt bꢘ nó ñꢌ cꢛu con", cái ông Tham Ngꢈc giꢋ danh, chuyên gia làng bꢍp ñꢀy
là ân nhân. Xét cho cùng, sꢛc tàn phá dꢔ dꢎi cꢂa cꢄ bꢗc bꢍp là do lòng tham, do sꢛc mꢗnh
cꢂa ñꢙng tiꢁn, và ñiꢁu quan trꢈng là nó có sꢛc tàn phá dꢔ dꢎi ñꢐn nhân cách con ngưꢄi, dù
là kꢫ giăng bꢒy hay nꢗn nhân sa bꢒy, cuꢘi cùng ñꢁu có chung sꢘ phꢇn là bꢍ thꢚn ñꢤ ñen
biꢐn hꢈ thành nhꢔng con bꢗc mꢀt hꢐt tính ngưꢄi. Ngưꢄi ñꢈc hꢟn không thꢌ quên sꢛc cám
dꢑ cꢂa ñꢙng tiꢁn qua quân bài ñꢤ ñen còn mꢗnh hơn cꢋ tiꢐng gꢈi, cꢋ ưꢃc muꢘn cꢂa ngưꢄi
mꢬ ñang hꢀp hꢘi muꢘn gꢣp ñꢛa con trai rꢛt ruꢎt ñꢫ ra cꢂa mình lꢚn cuꢘi trong Thanh niên
trꢈy lꢓc cꢂa Nguyꢧn Đình Lꢗp:
− Cꢇu! Cꢇu! Cꢕ nguy mꢀt, cꢇu vꢁ ngay cho...
− Vꢁ! Vꢁ! Bꢋo không tìm thꢀy.
− Nhưng, cꢕ nguy mꢀt! Cꢕ ñꢍnh nói gì vꢃi cꢇu...
− Mꢣc! Tiên sư bꢘ mày! Có vꢁ không?...
− ꢊ Đóng hꢎ cꢞa lꢗi! Ai hꢤi bꢋo tôi không có [4].
Dù là ai ñi chăng nꢔa, khi bưꢃc chân vào vòng cꢄ bꢗc, thì ñꢁu bꢍ lꢀy ñi nhân tính.
Ngưꢄi chú hꢈ bꢙi An (Cꢓm bꢚy ngưꢑi) cꢚm tiꢁn ra tꢖnh không phꢋi là ñꢌ ñánh bꢗc mà
chính là ñꢌ cꢢt thuꢘc chꢗy chꢔa cho con ꢡ quê nhà ñang trong cơn nguy kꢍch, cꢇn kꢁ cái
chꢐt. Nhưng máu ñꢤ ñen cùng vꢃi sꢏ nhꢒn tâm không thương xót gì ñꢐn sꢏ sꢘng cꢂa ñꢛa
con ñau yꢐu khiꢐn ông rơi vào "cái bꢒy"cꢂa chính ñꢛa cháu hꢈ mình. Hình ꢋnh nhân vꢇt
thua cháy túi "rũ rưꢆi như con chim bꢍ ñꢗn" lꢂi thꢂi ra vꢁ vào sáng hôm sau ñã ñꢌ lꢗi nhiꢁu
ám ꢋnh. Bꢙi An ñã bꢍ sꢛc mꢗnh cꢂa nhꢔng ñꢙng tiꢁn lôi cuꢘn ñꢐn mꢛc táng tꢇn lương tâm,
vì tiꢁn hꢢn bꢀt chꢀp cꢋ ñꢗo lý, quyꢐt chiꢐm ñoꢗt ñꢐn cùng không ñꢐm xꢖa gì ñꢐn sꢏ sꢘng
cꢂa ngưꢄi em hꢈ. "Thôi, chꢟng qua là sꢘ nó chꢐt, nó có vô phúc thì mꢃi sinh vào làm con
lão ta!..." [3, tr.83]. Trưꢃc câu nói dưꢄng như vô cꢋm ꢀy ta lꢗi nhꢇn ra mꢎt ñiꢁu, ñꢛng
trưꢃc ñꢙng tiꢁn mꢈi tình cꢋm ñꢁu bꢍ triꢉt tiêu. Con ngưꢄi chꢖ tꢙn tꢗi trong quan hꢉ "khôn
sꢘng dꢗi chꢐt".
Trong cái xã hꢎi cꢄ bꢗc, mꢈi quan hꢉ ñꢁu liên quan ñꢐn tiꢁn, "mꢣt trꢄi chính là ñꢙng
xu, ñꢙng xu ñã gꢆi lên trong lòng ngưꢄi mꢎt mꢘi thù ghét ñê hèn bꢝn thꢖu"(M.Gorki). Nꢐu
Tham Vân sꢪn sàng làm "thꢍt"cꢋ bꢘ ñꢫ cꢂa mình thì cũng có lúc anh bꢍ ngưꢄi khác "thꢍt"
lꢗi, "anh còn nꢥ thꢍt cꢋ ông cꢕ ñꢌ lꢀy tiꢁn nuôi gái thì gái nó rꢀt có thꢌ thꢍt anh là nhân tình
ñꢌ lꢀy tiꢁn nuôi thân" [3, tr.127], "mꢫng" cꢂa Vân là Dung, ꢋ quan hꢉ vꢃi anh cũng chꢖ vì
tiꢁn. Dung trꢡ thành "chim mꢙi" ñi săn "mòng" cho Sinh cũng vì tiꢁn. Và Vân cũng là mꢎt
"mòng"mà Dung ñưa vào kꢐ hoꢗch cꢂa mình, quan hꢉ tình cꢋm cꢂa hꢈ chꢖ là cái bꢁ ngoài,
ꢝn sâu bên trong là sꢏ bꢍp bꢆm, giꢋ tꢗo, tꢀt cꢋ nhꢔng con ngưꢄi này ñꢁu ñꢛng trong vòng
quay cꢂa ñꢙng tiꢁn. Đꢙng tiꢁn có sꢛc chi phꢘi mꢗnh mꢩ, dìm sâu hꢈ vào vũng bùn cꢂa tꢎi
lꢑi và kꢐt cꢕc là sꢏ lꢕi tàn, băng hoꢗi, tha hóa vꢁ nhân cách.
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 16/2017
29
Vũ Trꢈng Phꢕng có cuꢎc ñꢄi quá ngꢢn ngꢂi nhưng gia tài ông ñꢌ lꢗi không hꢁ nhꢤ.
Trên dưꢃi 10 năm trong nghiꢉp văn chương, ông ñã ñꢌ lꢗi 11 tiꢌu thuyꢐt, 4 phóng sꢏ dài, 2
vꢡ kꢍch dài, cùng nhiꢁu truyꢉn ngꢢn, kꢍch, phóng sꢏ ngꢢn và bút ký, tiꢌu luꢇn. Nhưng ñiꢁu
quan trꢈng không chꢖ là sꢘ lưꢆng, mà ñáng nói là ꢡ chꢀt lưꢆng, ông ñã ghi ñưꢆc dꢀu ꢀn
riêng cꢂa mình trong nꢁn văn hꢈc Viꢉt Nam hiꢉn ñꢗi. Ngày nay, ñꢈc lꢗi Vũ Trꢈng Phꢕng ta
ñꢙng tình vꢃi nhꢇn ñꢍnh "Tài nghꢉ ông không làm bꢠng sꢏ bꢢt chưꢃc. Nó làm bꢠng kinh
nghiꢉm cá nhân và nꢑ lꢏc cá nhân". Chính vì vꢇy, như Trương Tꢞu xác ñꢍnh: "Trong ñô
thành văn hꢈc Viꢉt Nam hiꢉn ñꢗi, ông giꢔ riêng mꢎt ngꢈn cꢄ mà chính tay ông ñã dꢉt
thành, ông ñã chiꢐm riêng ñưꢆc mꢎt ghꢐ ngꢙi" [5, tr.49].
3. KꢔT LUꢕN
Nhìn chung, phóng sꢏ cꢂa Vũ Trꢈng Phꢕng ñꢁ cꢇp ñꢐn nhiꢁu vꢀn ñꢁ, trong ñó, thông
qua các nhân vꢇt thuꢎc ñꢂ hꢗng ngưꢄi, chꢂ yꢐu là tꢚng lꢃp tiꢌu tư sꢋn, thꢍ dân, nhà văn ñã
khꢢc hꢈa rõ nét bꢎ mꢣt xꢀu xa thꢘi nát cꢂa xã hꢎi thꢏc dân phong kiꢐn coi ñꢙng tiꢁn là thꢐ
lꢏc vꢗn năng. Sꢩ là thiꢐu sót lꢃn khi tìm hiꢌu sꢛc mꢗnh tꢘ cáo, phê phán lꢃn lao trꢇt tꢏ, ñꢗo
ñꢛc xã hꢎi và nhân cách con ngưꢄi ñương thꢄi trong các sáng tác cꢂa Vũ Trꢈng Phꢕng nói
chung, phóng sꢏ cꢂa ông nói riêng nꢐu bꢤ qua chꢂ ñꢁ ñꢣc sꢢc này.
TÀI LIꢖU THAM KHꢗO
1. Nguyꢧn Đăng Mꢗnh, Trꢚn Hꢔu Tá (1995) (sưu tꢚm, tuyꢌn chꢈn), Tuyꢔn tꢙp Vũ Trꢀng Phꢈng
(tꢇp 1), Nxb Văn hꢈc.
2. Lê Bá Hán, Trꢚn Đình Sꢞ, Nguyꢧn Khꢢc Phi (2006), Tꢘ ñiꢔn thuꢙt ngꢉ văn hꢀc, Nxb Giáo dꢕc.
3. Tôn Thꢋo Miên (2004) (biên soꢗn và giꢃi thiꢉu), Toàn tꢙp Vũ Trꢀng Phꢈng, Nxb Văn hꢈc.
4. Bꢗch Liên (2003) (sưu tꢚm, tꢇp hꢆp), Nguyꢝn Đình Lꢓp tác phꢞm, Nxb Văn hóa Thông tin.
5. Tác giꢍ trong nhà trưꢑng (2006), Nxb Văn hꢈc.
6. Nguyꢧn Ngꢈc Thiꢉn, Hà Công Tài (2007) (tuyꢌn chꢈn và giꢃi thiꢉu), Vũ Trꢀng Phꢈng vꢅ tác
gia và tác phꢞm, Nxb Giáo dꢕc.
THE POWER OF MONEY IN THE REPORT OF VU TRONG PHUNG
Abstract: The price of money is one of the main topics of the reports of Vu Trong Phung.
It was not only the special detail but also took responsibility for denouncing the terrible
society in Viet Nam at that time. Thanks to his representative reports, Vu Trong Phung
showed the power of money. For example, money made people alienated by raising
money in terrible ways. In addtion, money fell out the relationship of family members...
and so on.
Keywords: The power of money, the alienation, the report of Vu Trong Phung
10 trang
17040
Free
Bạn đang xem tài liệu "Chủ đề đồng tiền trong phóng sự Vũ Trọng Phụng", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- chu_de_dong_tien_trong_phong_su_vu_trong_phung.pdf
