Biến thể thành ngữ trong hành chức (Xét trên phương diện cấu trúc)

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN

TẠP CHÍ KHOA HỌC

ĐẠI HỌC SÀI GÒN

Số 74 (02/2021)

SAIGON UNIVERSITY

SCIENTIFIC JOURNAL

OF SAIGON UNIVERSITY

No. 74 (02/2021)

Email: [email protected] ; Website: http://sj.sgu.edu.vn/

BIẾN THꢀ THÀNH NGỮ TRONG HÀNH CHỨC

(XꢁT TRÊN PHƯƠNG DIꢂN CꢃU TRꢄC)

Idiom variations in communicative functions in terms of structures

TS. Trần Thị Lam Thủy⁽¹⁾, Ngô Hải Quân⁽²⁾

⁽¹⁾Trường Đại học Sài Gòn

⁽²⁾Học viên cao học Trường Đại học Sài Gòn

TÓM TẮT

Bꢀi bꢁo nꢀy tꢂp trung nghiên cꢃu vꢄ biꢅn thꢆ của thꢀnh ngꢇ trong quꢁ trꢈnh thꢉc hiꢊn chꢃc năng giao

tiꢅp ꢋ phương diꢊn cꢌu trꢍc. Kꢅt quả nghiên cꢃu cho thꢌy, khi tham gia vꢀo quꢁ trꢈnh giao tiꢅp, thꢀnh

ngꢇ cꢎ thꢆ biꢅn đꢏi ꢋ nhꢇng mꢃc đꢐ vꢀ dạng thꢃc khꢁc nhau. Cꢎ hai cꢌp đꢐ biꢅn thꢆ cơ bản lꢀ ngꢇ âm

vꢀ cꢌu trꢍc. ꢑ cꢌp đꢐ ngꢇ âm, biꢅn thꢆ thꢀnh ngꢇ dꢉa trên hiꢊn tưꢒng gần âm, chꢊch âm, hoꢓc thay đꢏi

thꢀnh tꢔ song giꢇ nguyên cꢌu trꢍc của thꢀnh ngꢇ gꢔc. ꢑ cꢌp đꢐ cꢌu trꢍc, thꢀnh ngꢇ gꢔc cꢎ thꢆ đưꢒc mꢋ

rꢐng hoꢓc thu hꢕp quy mô vꢀ sꢔ lưꢒng thꢀnh tꢔ trong thꢀnh ngꢇ biꢅn thꢆ.

Tꢀ khꢁa: biꢀn thꢁ thꢂnh ngꢃ, cꢄu trꢅc, thꢂnh ngꢃ biꢀn thꢁ, thꢂnh ngꢃ gꢆc

ABTRACT

This article focuses on the variations of idiomatic expressions in the process of implementing

communicative functions in terms of structures. Research results show that, when participating in the

communication, idioms can be changed in different levels and forms. There are two basic levels:

phonetics and syntax. At the phonetic level, idiom variations are based on near-homophones,

phonological deviations, or elemental changes that still preserve the structures of the original idioms. At

the syntactic level, the original idioms can be expanded or narrowed down to scales as well as numbers

of elements in variable idioms.

Keywords: idiom variation, structures, variable idioms, original idioms

tôi đã chọn Từ điꢁn thành ngꢃ, tục ngꢃ Việt

Nam trong hành chức của tác giả Đỗ Thị

Kim Liên làm tài liꢊu khảo sꢁt. Đây lꢀ cuꢔn

từ điꢆn thꢔng kê thành ngꢇ Viꢊt Nam đưꢒc

sꢗ dụng trong các tác phẩm văn học của mꢐt

sꢔ nhꢀ văn như Ma Văn Khꢁng, Nam Cao,

Vũ Bằng, Nguyên Hꢖng, v.v. Chính vì cuꢔn

từ điꢆn thꢔng kê thành ngꢇ trong các tác

phẩm văn học nên bảo đảm đưꢒc tính hành

chꢃc của thành ngꢇ, tính hꢊ thꢔng và chꢓt

chẽ vì thꢅ cũng rꢌt cao.

1. Đặt vấn đề

Thành ngꢇ vꢔn đưꢒc xem là dạng cụm

từ cꢔ định, có cꢌu trúc ngꢇ phꢁp tương đꢔi

ꢏn định. Tuy nhiên, trong thꢉc tꢅ giao tiꢅp,

thành ngꢇ tiꢅng Viꢊt đã cꢎ nhꢇng biꢅn đꢏi

vꢄ cꢌu trꢍc vô cùng phong phꢍ, đꢖng thời

tạo ra nhꢇng sắc thái ngꢇ nghĩa mới giꢍp

người sꢗ dụng đạt đưꢒc mục đꢘch giao tiꢅp

hiꢊu quả.

Đꢆ thꢌy đưꢒc biꢅn đꢏi cꢌu trúc của

thành ngꢇ tiꢅng Viꢊt trong hành chꢃc, chúng

Email: [email protected]n

31

SCIENTIFIC JOURNAL OF SAIGON UNIVERSITY

No. 74 (02/2021)

Chꢍng tôi đã khảo sꢁt toꢀn bꢐ cuꢔn từ

điꢆn của tác giả Đỗ Thị Kim Liên, thꢔng kê

tꢌt cả cꢁc đơn vị là thành ngꢇ. Sau đꢎ, đꢔi

chiꢅu với thành ngꢇ trong Từ điꢁn thành

ngꢃ tiꢀng Việt của tác giả Nguyễn Lân đꢆ

xác minh cꢌu trúc gꢔc của thành ngꢇ. Từ đꢎ

tìm ra nhꢇng thành ngꢇ có sꢉ biꢅn đꢏi vꢄ

mꢓt cꢌu trúc trong quá trình hành chꢃc.

Thông qua thꢔng kê và so sánh, chúng tôi

sắp xꢅp các thành ngꢇ có biꢅn đꢏi vꢄ mꢓt

cꢌu trúc thành các loại biꢅn đꢏi khác nhau

đꢆ tìm ra nhꢇng đꢓc điꢆm, nguyên tắc và

nguyên nhân biꢅn đꢏi của các thành ngꢇ ꢌy.

2. Nguyên tắc và kết quả khảo sát

các dꢌu hiꢊu ngôn ngꢇ, chúng tôi cꢔ gắng

phân loại mꢐt cách chính xác nhꢌt có thꢆ

theo cꢁc nguyên tắc:

- Khảo sát trꢉc tiꢅp trên sách từ điꢆn –

đảm bảo tính chính xác trung thꢉc;

- Khảo sát theo trình tꢉ sắp xꢅp trong

sách từ đầu đꢅn cuꢔi;

- Kê khai mỗi đơn vị thành ngꢇ mꢐt

lần duy nhꢌt – đảm bảo tính chính xác,

tránh sꢉ lꢓp đi lꢓp lại;

- Thꢔng kê theo thành ngꢇ gꢔc và sắp

xꢅp theo thꢃ tꢉ bảng chꢇ cꢁi;

- Sắp xꢅp thꢀnh ngꢇ vꢀo cꢁc nhꢎm

biꢅn thꢆ theo cꢁc đꢓc điꢆm giꢔng nhau vꢄ

cꢌu trúc hoꢓc vꢄ ngꢇ nghĩa.

Dưới đây lꢀ bảng hꢊ thꢔng cꢁc cꢌp đꢐ

vꢀ trường hꢒp biꢅn thꢆ của thꢀnh ngꢇ trong

hꢀnh chꢃc qua khảo sꢁt:

Trên thꢉc tꢅ sꢔ lưꢒng thành ngꢇ biꢅn thꢆ

ꢋ Từ điꢁn thành ngꢃ, tục ngꢃ Việt Nam trong

hành chức của tác giả Đỗ Thị Kim Liên rꢌt

phong phꢍ vꢀ đa dạng. Tuy nhiên căn cꢃ vào

Bảng 1. Tꢏng hꢒp cꢁc dạng biꢅn thꢆ thꢀnh ngꢇ vꢄ mꢓt cꢌu trúc

TT

Cấp độ

Dạng biến thể

1) Biꢅn thꢆ gần âm, chꢊch âm

2) Biꢅn thꢆ thay đꢏi thành tꢔ

Số lượng Tỉ lệ (%)

43

3.87

24.2

Ngꢇ âm và

thành tꢔ

1

269

1) Biꢅn thꢆ mꢋ rꢐng

657

63

59.13

5.67

3.69

3.44

2) Biꢅn thꢆ thu hꢕp

2

Cꢌu trúc

3) Tách thành ngꢇ thành nhiꢄu vꢅ

4) Thay đꢏi trꢂt tꢉ các thành tꢔ

41

38

Cꢐng:

1111

100.0

Qua khảo sꢁt, chꢍng tôi đã thꢔng kê

đưꢒc 1111 đơn vị thành ngꢇ cꢎ biꢅn thꢆ.

Sꢉ phân chia của chúng tôi có thꢆ còn

mang tꢘnh tương đꢔi song bước đầu đã cho

thꢌy cꢌu trꢍc của biꢅn thꢆ thꢀnh ngꢇ trong

hành chꢃc là rꢌt đa dạng, diễn ra ꢋ nhiꢄu

cꢌp đꢐ khꢁc nhau.

3.1. Biꢂn thꢃ thꢄnh ngꢅ ꢆ cꢇp đꢈ ngꢅ

âm vꢄ thꢄnh tꢉ

3.1.1. Biꢀn thꢁ ngꢃ âm cꢇa thꢂnh ngꢃ

Biꢅn thꢆ ngꢇ âm của thꢀnh ngꢇ thường

chꢙ diễn ra trên mꢐt hoꢓc hai thꢀnh tꢔ của

thꢀnh ngꢇ. Đây lꢀ hiꢊn tưꢒng chꢊch âm, trại

âm hoꢓc gần âm. Tuy nhiên ꢚ nghĩa vꢀ cꢌu

trꢍc của thꢀnh ngꢇ hoꢀn toꢀn không cꢎ sꢉ

thay đꢏi. Tuy nhiên, giꢇa thꢀnh ngꢇ gꢔc vꢀ

3. Biến thể cấu trúc của thành ngữ

tiếng Việt trong hành chức

32

TRẦN THỊ LAM THỦY - NGÔ HẢI QUÂN

TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC SÀI GÒN

thꢀnh ngꢇ biꢅn thꢆ cꢎ thꢆ khác nhau vꢄ sắc

thái phong cách do sắc thái phong cách của

biꢅn thꢆ ngꢇ âm của từ đưꢒc thay thꢅ mang

lại. Chꢛng hạn: trở/giở mặt như bꢂn tay,

ân/ơn sâu nghĩa nặng, buồn như chꢄu/trꢄu

cắn; chôn nhau/rau cắt rꢆn, gà trꢆng/sꢆng

nuôi con, giơ cao đánh sẽ/khẽ, trường/tràng

giang đại hải, dát/nhát như cáy, v.v.

Qua khảo sꢁt, hiꢊn tưꢒng biꢅn thꢆ ngꢇ

âm đưꢒc vꢂn dụng dꢉa trên cꢁc cơ sꢋ sau:

Bảng 2. Cꢁc trường hꢒp biꢅn thꢆ ꢋ cꢌp đꢐ ngꢇ âm

Vꢁ dꢂ

TT

Cơ sꢀ biến thể

Âm biến thể

Thꢃnh ngữ gốc Thꢃnh ngữ biến thể

Biꢅn thꢆ dꢉa trên

biꢅn âm vùng miꢄn

hoàn sinh

hườn sanh



1

2

cải tử hoꢂn sinh

lặng như tờ

cải tử hườn sanh

Từ gần âm

ắng như tờ

lặng  ắng

So sꢁnh cꢌu trꢍc giꢇa thꢀnh ngꢇ gꢔc vꢀ

câu hỏi đꢓt ra là “sꢉ thay đꢏi như vꢂy có ý

nghĩa gꢈ cho thꢀnh ngꢇ trong hành chꢃc hay

không?”. Chúng tôi thꢌy rằng, cũng như hiꢊn

tưꢒng biꢅn đꢏi ngꢇ âm của từ trong các

phương ngꢇ khác nhau, viꢊc thay đꢏi vỏ ngꢇ

âm của mꢐt thành tꢔ trong thành ngꢇ theo

phương ngꢇ lꢀ điꢄu hiꢆn nhiên. Bꢋi vì, cꢃ

gꢓp từ đꢎ thꢈ người vùng/miꢄn nào sẽ phát

âm theo cách phát âm của vùng miꢄn đꢎ mꢀ

không hꢄ lꢀm thay đꢏi bản chꢌt chꢃc năng

hay ꢚ nghĩa của thành ngꢇ. Như vꢂy, viꢊc

biꢅn đꢏi này giúp cho thành ngꢇ cũng trꢋ nên

phong phꢍ hơn trong hꢀnh chꢃc. Và rõ ràng,

với tính chꢌt này, thành ngꢇ sẽ đưꢒc sꢗ dụng

rꢐng rãi và thuꢂn tiꢊn hơn, cꢎ đời sꢔng phong

phꢍ hơn; vꢈ thꢅ càng có vai trò lớn hơn trong

hoạt đꢐng giao tiꢅp.

biꢅn thꢆ, chꢍng tôi nhꢂn thꢌy hầu như không

cꢎ sꢉ thay đꢏi cꢌu trúc tꢏng thꢆ và kꢅt cꢌu

ngꢇ pháp. Ví dụ: con trời con phật  con

giời con phật. Ta dễ dàng nhꢂn thꢌy sꢉ khác

biꢊt giꢇa trời và giời, xuꢌt phát từ cách phát

âm phꢏ thông (trời) vꢀ cꢁch phꢁt âm phương

ngꢇ ꢋ mꢐt sꢔ vùng thuꢐc miꢄn Bắc (giời).

Tương tꢉ như vꢂy, ta cũng cꢎ cꢁc thꢀnh ngꢇ

như ăn nhờ ở đậu và ăn nhờ ở đỗ.

Vꢄ cơ sꢋ của cꢁc âm biꢅn thꢆ, chúng

tôi nhꢂn thꢌy có mꢌy lꢘ do sau đây:

Thứ nhꢄt, các âm bị biꢅn thꢆ là do các

phát âm vùng miꢄn. Loại biꢅn âm nꢀy cꢎ

25/43 trường hꢒp, chiꢅm gần 58.1% (theo

kꢅt quả khảo sꢁt).

Thứ hai, là loại biꢅn âm do các âm có

cách phát âm gần giꢔng nhau vꢀ nghĩa

cũng tương đương nhau, hoꢓc gần nhau.

Loại biꢅn thꢆ ngꢇ âm nꢀy lꢀ 16/43 trường

hꢒp, chiꢅm khoảng 41.9% (theo kꢅt quả

khảo sꢁt).

Vì nhꢇng sꢉ biꢅn đꢏi này chꢙ xảy ra ꢋ

mꢐt thꢀnh tꢔ nhꢌt định nên cꢌu trúc thành

ngꢇ gꢔc vẫn đưꢒc đảm bảo như cũ, đꢖng thời

không có bꢌt cꢃ sꢉ xáo trꢐn nào vꢄ trꢂt tꢉ

các thành tꢔ trong thành ngꢇ gꢔc. Cꢎ mꢐt

3.1.2. Biꢀn thꢁ thay đổi thành tꢆ

Biꢅn thꢆ thay đꢏi thꢀnh tꢔ lꢀ hiꢊn

tưꢒng biꢅn đꢏi mꢐt thꢀnh tꢔ trong thꢀnh

ngꢇ gꢔc, tạo ra mꢐt thꢀnh ngꢇ mới nhưng

không cꢎ sꢉ biꢅn đꢏi vꢄ cꢌu trꢍc. Qua khảo

sꢁt, đây lꢀ loại biꢅn thꢆ cꢌu trúc có sꢔ

lưꢒng lớn nhꢌt trong tꢌt cả các loại biꢅn thꢆ

cꢌu trúc thành ngꢇ. Cꢁc yꢅu tꢔ đưꢒc dùng

đꢆ thay thꢅ trong thành ngꢇ biꢅn thꢆ cꢎ đꢓc

điꢆm tương đương với các yꢅu tꢔ trong

33

SCIENTIFIC JOURNAL OF SAIGON UNIVERSITY

No. 74 (02/2021)

thành ngꢇ gꢔc vꢄ quy mô, sꢔ lưꢒng, vꢄ từ

loại vꢀ chꢃc năng cꢍ phꢁp.

Chꢛng hạn: nhanh như sóc  nhanh

hơn sóc.

“Như” vꢀ “hơn” lꢀ nhꢇng từ cùng loại

(cùng lꢀ hư từ, có chꢃc năng so sꢁnh). Trong

đꢎ, “hơn” cꢎ ꢚ nhꢌn mạnh vꢄ mꢓt mꢃc đꢐ,

còn “như” lꢀ so sꢁnh ngang bằng. Dạng này

cũng lꢀ mꢐt biꢅn thꢆ phꢏ biꢅn trong thành

ngꢇ Viꢊt Nam. Bảng tóm tắt dưới đây cho

thꢌy nhꢇng đꢓc điꢆm chung nhꢌt của loại

biꢅn thꢆ thành ngꢇ thay đꢏi thành tꢔ.

Bảng 3. Tꢏng hꢒp cꢁc trường hꢒp thay thꢅ từ trong thành ngꢇ gꢔc bằng mꢐt từ mới khác

Vꢁ dꢂ

TT

Cơ sꢀ biến thể

Thꢃnh ngữ gốc

Thꢃnh ngữ biến thể

như điên như cuồng (dại  cuꢖng)

ăn no ngꢇ ꢇm (kĩ  ꢌm)

như điên như dại

Từ đꢖng nghĩa, gần

nghĩa

1

2

3

ăn no ngꢇ kĩ

ăn ngon ngꢇ kĩ (no  ngon)

Từ địa phương

Từ cùng từ loại

rừng xanh, nꢅi đỏ rừng xanh, rꢅ đỏ

ăn bꢃa hôm lo bꢃa mai

ăn bꢃa nay lo bꢃa

mai

(nay  hôm: hai từ cùng từ loại  cùng

là danh từ chꢙ thời gian; gần nghĩa)

Từ đꢖng nghĩa Hꢁn

Viꢊt – thuần Viꢊt

4

bình chân như vại bằng chân như vại

Dạng biꢅn thꢆ thay thꢅ thành tꢔ trong

biꢅn thꢆ hoꢀn toꢀn không lꢀm thay đꢏi so

với thành ngꢇ gꢔc. Sau khi đã thay thꢅ

thành tꢔ mới cho thành ngꢇ thì ta vẫn có

cꢌu trúc thành ngꢇ như ban đầu: [động từ

+ tính từ + động từ + tính từ] và quy mô

(sꢔ lưꢒng thành tꢔ) của thành ngꢇ cũng

không thay đꢏi.

Mꢓt khác, xem xét các biꢅn thꢆ thành

ngꢇ loại nꢀy, ta cũng nhꢂn thꢌy, viꢊc thay

thꢅ thành tꢔ trong thành ngꢇ gꢔc thông

thường chꢙ xảy ra ꢋ thành tꢔ phụ chꢃ

không xảy ra ꢋ thành tꢔ chính. Chꢛng hạn,

trong thành ngꢇ: ăn bꢃa nay, lo bꢃa mai, ꢚ

nghĩa cơ bản của thành ngꢇ là sꢉ viꢊc ăn.

Thꢅ nên ăn không thꢆ thay đꢏi đưꢒc vì nꢅu

thay đꢏi từ ăn sẽ chắc chắn lꢀm thay đꢏi

nghĩa cơ bản của thành ngꢇ.

thành ngꢇ gꢔc bằng mꢐt thành tꢔ mới đꢆ

tạo ra thành ngꢇ mới vꢄ cơ bản không lꢀm

thay đꢏi cꢌu trúc của thành ngꢇ. Các thành

tꢔ thay thꢅ thường là nhꢇng từ cùng loại

(cùng trên mꢐt trục đꢔi vị với từ đưꢒc thay

thꢅ). Trên thꢉc tꢅ, các từ đưꢒc thay thꢅ

thường có liên hꢊ rꢌt gần gũi với từ đưꢒc

thay thꢅ.

Chꢛng hạn, xét thꢀnh ngꢇ: ăn tꢂn phá

hại  ăn hoang phá hại thì tàn và hoang là

hai thành tꢔ của mꢐt từ ghép đꢛng lꢂp tan

hoang/ tàn hoang. Như vꢂy, tàn và hoang

hoàn toàn có thꢆ thay thꢅ cho nhau trong

cùng mꢐt vị trí và mꢐt vai trò ngꢇ pháp.

Tương tꢉ như vꢂy ta có các thành ngꢇ

còn lại như: ăn no ngꢇ kĩ  ăn ngon ngꢇ

kĩ. No và ngon đꢄu là từ đơn tiꢅt vꢀ đꢄu là

tính từ. Vꢈ vꢂy cꢌu trꢍc của thꢀnh ngꢇ

3.2. Biꢂn đꢊi cꢇu trꢋc thꢄnh ngꢅ

3.2.1. Thay đổi trật tꢈ thꢂnh tꢆ

34

TRẦN THỊ LAM THỦY - NGÔ HẢI QUÂN

TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC SÀI GÒN

Thay đꢏi trꢂt tꢉ thꢀnh tꢔ trong thꢀnh ngꢇ

lꢀ hꢈnh thꢃc đảo vị trꢘ của cꢁc thꢀnh tꢔ trong

thꢀnh ngꢇ nhằm nhꢌn mạnh yꢅu tꢔ nꢀo đꢎ

trong thꢀnh ngꢇ mới. Qua khảo sꢁt, chꢍng tôi

cꢎ cꢁc dạng cꢌu trꢍc đưꢒc tạo nên từ viꢊc thay

đꢏi vị trꢘ cꢁc thꢀnh tꢔ trong thꢀnh ngꢇ như sau:

Bảng 4. Tꢏng hꢒp cꢁc dạng cꢌu trúc thành ngꢇ biꢅn thꢆ thay đꢏi trꢂt tꢉ các thành tꢔ

Cấu trúc

STT Cấu trúc gốc

Tỉ lệ

Vꢁ dꢂ

biến đổi

ByAx

AyBx

xABy

yxAB

ABxy

AxyB

1

2

3

4

5

6

AxBy

29/38 ꢉ hợp tâm đầu  tâm đầu ꢉ hiệp

4/38 nay đây mai đó  nay đó mai đây

2/38 đổ dầu vꢂo lửa  dầu đổ vꢂo lửa

1/38 trẻ người non dạ  non người trẻ dạ

1/38 chăn bông gꢆi nệm  chăn gꢆi nệm bông

1/38 nặng như đá đeo  nặng như đeo đá

Tꢏng hꢒp ban đầu cho chꢍng tôi 38

thꢆ phꢏ biꢅn của thành ngꢇ trong hành

chꢃc. Đây lꢀ cꢁch thꢃc thêm yꢅu tꢔ (từ,

cụm từ) và thành ngꢇ gꢔc. Qua khảo sát,

chꢍng tôi thu đưꢒc 629 thành ngꢇ trên tꢏng

sꢔ 1070 thành ngꢇ chiꢅm gần 60% sꢔ

thành ngꢇ cꢎ biꢅn thꢆ. Cꢁc thꢀnh ngꢇ biꢅn

đꢏi theo cách thꢃc mꢋ rꢐng cꢌu trꢍc cũng

có nhꢇng dạng khꢁc nhau. Vꢄ cơ bản, chꢍng

tôi nhꢂn thꢌy có hai dạng phꢏ biꢅn.

3.2.2.1. Thêm một từ hoặc một sꢆ từ mới

Ví dụ: khuôn mꢓt trái xoan (thành ngꢇ

gꢔc: mặt trái xoan, cꢎ nghĩa: người phụ nꢇ

có khuôn mꢓt thon thả, như hꢈnh quả

xoan); khỏe như con trâu (thành ngꢇ gꢔc:

khỏe như trâu, có nghĩa: rꢌt to khỏe, lꢀm

viꢊc hùng hục như trâu); mắt như hai cái

hạt nhãn (thành ngꢇ gꢔc: mắt hạt nhãn, có

nghĩa: hai mắt tròn, đen nhꢁy); mꢌt cả ăn

cả ngủ (thành ngꢇ gꢔc: mꢄt ăn mꢄt ngꢇ, có

nghĩa: lo lắng, suy nghĩ nhiꢄu, không ăn

uꢔng gꢈ đưꢒc).

trường hꢒp thay đꢏi vị trꢘ thꢀnh tꢔ trong

thꢀnh ngꢇ, đưa vꢄ 06 dạng cꢌu trꢍc cơ

bản. Trên thꢉc tꢅ, đây lꢀ loại thành ngꢇ có

quy mô và sꢉ ꢏn định nhꢌt vꢄ mꢓt thành

tꢔ. Nghĩa lꢀ sꢔ lưꢒng các thành tꢔ trong

thành ngꢇ không có sꢉ thay đꢏi trong các

biꢅn thꢆ khi hành chꢃc. Cꢁc yꢅu tꢔ từ ngꢇ

trong loại thành ngꢇ này có tính chꢌt khái

quát rꢌt cao. Vꢈ vꢂy, dù cꢎ thay đꢏi trꢂt tꢉ

các thành tꢔ theo bꢌt cꢃ cꢌu trúc nào thì

nghĩa của thành ngꢇ cũng không thay đꢏi.

Viꢊc thay đꢏi trꢂt tꢉ các thành tꢔ trong

thành ngꢇ mꢐt cách dễ dàng giúp cho

thành ngꢇ trꢋ nên linh hoạt và phù hꢒp

hơn với nhiꢄu văn cảnh. Đꢖng thời nꢎ

giꢍp người sꢗ dụng có thꢆ cꢔ tình tạo ra

sꢉ khác biꢊt trong viꢊc sꢗ dụng ngôn ngꢇ

của mình.

3.2.2. Mở rộng cꢄu trꢅc thꢂnh ngꢃ

Mꢋ rꢐng thành ngꢇ là mꢐt dạng biꢅn

35

SCIENTIFIC JOURNAL OF SAIGON UNIVERSITY

No. 74 (02/2021)

Bảng 5. Bảng phân tích tꢏng quꢁt trường hꢒp thêm thꢀnh tꢔ mới trong thành ngꢇ gꢔc

Thành ngữ

STT Thành ngữ gốc

Loại từ và vị trí thêm

So sánh cấu trúc

biến thể

Thay đꢏi cꢌu trúc so với

ban đầu. Tăng sꢔ âm tiꢅt

trong thành ngꢇ biꢅn thꢆ.

Làm rõ cꢌu trúc chꢙ kꢅt

quả “A thꢈ “mới” B”.

“mới”  chꢙ kꢅt quả

an

nghiệp

cư

lạc an cư mới lạc

nghiệp

 giới từ thêm vào

giꢇa hai vꢅ của thành

ngꢇ

1

Thay đꢏi từ cꢌu trꢍc

khꢛng định sang cꢌu trúc

phủ định.

kẻ ăn ꢆc, người ăn ꢆc đâu mꢄ “đâu mꢀ”  xen giꢇa

2

3

đổ vỏ

đổ vỏ?

2 vꢅ của thành ngꢇ

Thay đꢏi cꢌu trúc và kꢅt

cꢌu ngꢇ phꢁp, nhꢌn

mạnh đꢐng từ đꢃng đầu

thꢀnh ngꢇ.

“thì”  giới từ thêm

vꢀo ngay sau đꢐng từ

chính của thành ngꢇ

ăn thꢇng nồi ăn thì thꢇng

trôi rꢀ nồi trôi rꢀ

Qua Bảng 5, ta thꢌy nhóm biꢅn thꢆ này

Đây lꢀ nhꢇng thꢀnh ngꢇ biꢅn thꢆ theo

cách chêm xen từ ngꢇ mới vào cꢌu trúc

thành ngꢇ gꢔc. Dạng biꢅn thꢆ nꢀy cꢎ sꢔ

lưꢒng không nhiꢄu song lại mang lại cho

thành ngꢇ mới nhꢇng tꢘnh năng vꢀ ꢚ nghĩa

rꢌt thiꢅt thꢉc. Nꢅu thêm thꢀnh tꢔ mới vꢀo

thꢀnh ngꢇ không bị quy định bꢋi vị trꢘ

thꢀnh tꢔ đưꢒc thêm vꢀo thꢈ chêm xen thꢀnh

tꢔ lại cꢎ vị trꢘ giꢇa thꢀnh ngꢇ. Vꢈ thꢅ, yꢅu

tꢔ đưꢒc chêm xen trꢋ thꢀnh trung tâm vꢀ

cꢎ nghĩa nhꢌn mạnh cho thꢀnh ngꢇ mới.

chủ yꢅu thêm cꢁc hư từ. Do có sꢉ gia tăng

sꢔ lưꢒng thành tꢔ nên nhóm biꢅn thꢆ này

lꢀm thay đꢏi cꢌu trúc tꢏng thꢆ và liên kꢅt

ngꢇ pháp trong thành ngꢇ, tꢌt nhiên có tạo

ra nhꢇng sꢉ thay đꢏi vꢄ sắc thꢁi ꢚ nghĩa.

Các từ loại đưꢒc thêm vào trong nhóm

biꢅn thꢆ này chủ yꢅu lꢀ cꢁc hư từ, các trꢒ từ

tình thái làm bꢏ nghĩa cho cꢁc danh từ,

đꢐng từ hay/ hoꢓc tính từ chính.

3.2.2.2. Biꢀn thꢁ chêm xen thꢂnh tꢆ/

từ/ cụm từ mới trong thꢂnh ngꢃ gꢆc

Bảng 6. Biꢅn thꢆ chêm xen thành tꢔ mới trong thành ngꢇ gꢔc

TT

Thꢃnh ngữ gốc

Thꢃnh ngữ biến thể

ba hồn còn đꢁ nhưng chín chêm xen nhꢇng cụm từ cꢎ

phách không đâu nghĩa tꢈnh thꢁi

hai tay bắt được hai con cá chêm xen cụm từ bꢏ nghĩa

Từ ngữ được chêm xen

1

ba hồn chín vía

2

3

bắt cá hai tay

cá lớn nuꢆt cá bé

cá bé phải đꢃ cá lớn nuꢆt

chêm xen cụm từ chꢙ tꢈnh thꢁi

chêm cụm giới từ

vừa đánh trꢆng vừa đánh trꢆng đꢃ cho nꢁ ăn

ăn cướp

4

5

cướp

đỏ mặt tía tai

đỏ tía mặt tía tai

xen thêm tꢘnh từ

36

TRẦN THỊ LAM THỦY - NGÔ HẢI QUÂN

TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC SÀI GÒN

Chúng tôi thꢌy có mꢐt sꢔ đꢓc điꢆm của

thꢀnh ngꢇ biꢅn thꢆ bằng hꢈnh thꢃc chêm

xen như sau:

Nhìn chung, nhꢇng từ, cụm từ đưꢒc

thêm vào thành ngꢇ gꢔc đꢆ tạo ra biꢅn thꢆ

rꢌt phong phꢍ, đa dạng. Các từ ngꢇ thêm

vꢀo đôi khi lꢀ chủ thꢆ phꢁt ngôn như “tôi”

đꢆ nhꢌn mạnh đꢅn sꢉ tꢁc đꢐng của sꢉ viꢊc

hoꢓc cụ thꢆ hóa chủ thꢆ của sꢉ viꢊc đưꢒc

nhắc đꢅn trong thành ngꢇ.

Thứ hai, biꢅn thꢆ thành ngꢇ dạng này

hầu hꢅt có sꢉ thay đꢏi vꢄ cꢌu trúc. Có hai

trường hꢒp thay đꢏi liên quan đꢅn cꢌu trúc:

Một là, thay đꢏi quy mô nhưng không

phá vỡ cꢌu trꢍc cơ bản hai vꢅ của thành ngꢇ.

Hai là, thay đꢏi quy mô đꢖng thời phá

vỡ cꢌu trúc, phá vỡ sꢉ cân bằng hai vꢅ của

thành ngꢇ.

Thứ nhꢄt, từ, ngꢇ đưꢒc dùng đꢆ chêm

xen thường là nhꢇng tính từ, có tác dụng

bꢏ nghĩa cho danh từ hoꢓc cụm danh từ

trong thành ngꢇ gꢔc. Ngoài ra còn chêm

xen, danh từ chꢙ lưꢒng, danh từ chꢙ đơn vị,

danh từ chꢙ loại có tính chꢌt cụ thꢆ hóa cụm

danh từ hoꢓc danh từ chủ ngꢇ vꢀ đꢖng thời

có ý nhꢌn mạnh tính cụ thꢆ của sꢉ vꢂt, sꢉ

viꢊc đưꢒc nꢎi đꢅn trong thành ngꢇ. Bên

cạnh đꢎ, cũng cꢎ nhiꢄu thành ngꢇ chêm

xem nhꢇng từ, ngꢇ chꢙ tình thái, thꢆ hiꢊn

thꢁi đꢐ, cꢁch đꢁnh giꢁ của người nói vꢄ sꢉ

vꢂt, sꢉ viꢊc trong văn bản.

3.2.3. Tách thꢂnh ngꢃ thꢂnh nhiều vꢀ

Bảng 7. Tꢏng hꢒp cꢁc trường hꢒp tꢁch thꢀnh ngꢇ thành nhiꢄu vꢅ

Vꢁ dꢂ

Thꢃnh ngữ biến thể

Cơ sꢀ tꢄch thꢃnh ngữ

trong biến thể

TT

Thꢃnh ngữ gốc

Tꢁch thꢀnh ngꢇ thꢀnh hai vꢅ,

1

thêm chủ thꢆ vꢀo đꢆ cụ thꢆ hꢎa kẻ ăn ꢆc người đổ vỏ

ăn ꢆc đꢃ anh phải đổ vỏ

sꢉ viꢊc

Giꢇ lại vꢅ đầu, phꢁt triꢆn thꢀnh

ăn vụng khéo chùi mép

mꢐt thꢀnh ngꢇ mới

ăn vụng còn đánh trꢆng

khua chiêng

2

3

4

Cả thꢀnh ngꢇ gꢔc trꢋ thꢀnh

bám lꢄy phao

như người rơi xuꢆng nước

bám lꢇy mꢈt cái phao

mꢐt vꢅ trong thꢀnh ngꢇ mới

Tạo cꢌu trꢍc lꢓp đꢆ nhꢌn mạnh

bán trôn nuôi miệng

ꢚ cần diễn tả

bán miệng dưới nuôi

miệng trên

ꢑ dạng biꢅn thꢆ này, các thành ngꢇ

gꢔc đưꢒc sꢗ dụng hꢅt sꢃc linh hoạt. Người

dùng có thꢆ chꢙ lꢌy mꢐt vꢅ của thành ngꢇ

rꢖi thêm nhꢇng từ ngꢇ theo ý riêng của

mꢈnh đꢆ tạo ra nhꢇng nét nghĩa mới. Vꢄ

mꢓt cꢌu trúc, có thành ngꢇ đưꢒc tăng lên

vꢄ quy mô, phá vỡ cꢌu trꢍc ban đầu của

thành ngꢇ gꢔc; có thành ngꢇ (sꢔ ít) lại

giảm vꢄ quy mô - dung lưꢒng - so với

thành ngꢇ gꢔc. Sꢉ tăng lên hay giảm đi vꢄ

quy mô cũng không hꢄ bị quy định, ràng

buꢐc bꢋi bꢌt cꢃ quy tắc, quy định nào.

Có thꢆ nói viꢊc sꢗ dụng các vꢅ, các

phần của thành ngꢇ đꢆ tạo ra các phát ngôn

mới đã đem đꢅn mꢐt khả năng vô cùng linh

hoạt cho hành chꢃc của thành ngꢇ.

3.2.4. Thu hẹp cꢄu trúc thành ngꢃ

Thu hꢕp thành ngꢇ ꢋ đây hiꢆu theo

37

SCIENTIFIC JOURNAL OF SAIGON UNIVERSITY

No. 74 (02/2021)

nghĩa lꢀ sꢉ cắt giảm các yꢅu tꢔ trong cꢌu

trúc tꢏng thꢆ của thành ngꢇ gꢔc. Qua

khảo sꢁt, thꢔng kê, chꢍng tôi cꢎ bảng tꢏng

hꢒp sau:

Bảng 8. Tꢏng hꢒp cꢁc trường hꢒp biꢅn thꢆ thu hꢕp cꢌu trúc thành ngꢇ

TT

Thành ngữ gốc

ba que xỏ lá

Thành ngữ biến thể

ba que

Yếu tố bị lược bỏ

1

Vꢅ sau của thꢀnh ngꢇ

cꢂ cuꢆng chꢀt đꢀn đít vẫn còn

cay

cꢂ cuꢆng chꢀt vẫn còn cay Thꢀnh phần bꢏ ngꢇ

2

3

4

5

cá đã cắn câu

cá cắn câu

đặt đầu lên thớt

cãi chày

Phụ từ chꢙ thời gian

Danh từ chꢘnh

cá nằm trên thớt

cãi chꢂy cãi cꢆi

Vꢅ sau của thꢀnh ngꢇ

Cꢎ thꢆ thꢌy, cꢎ khꢁ nhiꢄu trường hꢒp

thành ngꢇ gꢔc đưꢒc rút gọn lại trong ngꢇ

cảnh sꢗ dụng. Chꢛng hạn: treo đầu dê bán

thịt chó  treo dê bán chó, (vꢘ dụ: “Hai

vầng nhꢂt nguyꢊt chꢎi lòa đâu dung lũ treo

dê bꢁn chꢎ” - Nguyễn Đꢈnh Chiꢆu, Văn tꢀ

nghĩa sĩ Cần Giuộc); hoꢓc:

lợn lành chꢃa thành lợn què  lợn

lành thành lợn què;

lꢅng bꢅng như ngậm hột thị  như

ngậm hột thị;

ngꢇ gꢔc. Đôi khi lꢀ cꢁch nꢎi rꢍt gọn

mang tính vùng miꢄn - phương ngꢇ. Hai

mươi mꢆt ngày (cách nói trong ngôn ngꢇ

phꢏ thông); hăm mꢆt ngꢂy (các nói rút

gọn hăm cꢎ nghĩa lꢀ hai mươi, cũng như

băm lꢀ ba mươi - băm mꢆt). Cách thu

hꢕp thành ngꢇ như vꢂy tạo cho thành

ngꢇ có cꢌu trúc ngắn gọn, súc tích, dễ

nói, dễ nhớ và mang sắc thái dân gian

nhiꢄu hơn.

Cꢁc thꢀnh tꢔ thường đưꢒc rꢍt gọn của

thành ngꢇ có thꢆ là vị ngꢇ, bꢏ ngꢇ, trạng

ngꢇ, v.v. Dưới đây lꢀ bảng tꢏng hꢒp cꢁc

yꢅu tꢔ thường đưꢒc tꢙnh lưꢒc trong thꢀnh

ngꢇ biꢅn thꢆ:

ba bảy hai mươi mꢆt ngày  ba bảy

hăm mꢆt ngày;

Nhꢇng yꢅu tꢔ bị lưꢒc đi thường là

hư từ, không thay đꢏi ꢚ nghĩa của thành

Bảng 9. Tꢏng hꢒp cꢁc yꢅu tꢔ thường đưꢒc tꢙnh lưꢒc trong thꢀnh ngꢇ biꢅn thꢆ

Vꢁ dꢂ

TT

Yếu tố tỉnh lược

Đꢐng từ/ ngꢇ

Thꢃnh ngữ gốc

chạy như ma đuổi

Thꢃnh ngữ biến thể

như ma đuổi

như tiên

1

2

3

4

Tꢘnh từ/ ngꢇ

Giới từ/ ngꢇ

Danh từ/ ngꢇ

đẹp như tiên

đen như thui

đen thui

đầu đội trời chân đạp đꢄt

đội trời đạp đꢄt

38

TRẦN THỊ LAM THỦY - NGÔ HẢI QUÂN

TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC SÀI GÒN

Cꢎ thꢆ thꢌy, thꢀnh ngꢇ biꢅn thꢆ đã

đưꢒc thu hꢕp quy mô và cꢌu trꢍc hơn so

với thꢀnh ngꢇ gꢔc. Điꢄu nꢀy cho phép

người sꢗ dụng cꢎ thꢆ vꢂn dụng trong nhiꢄu

tꢈnh huꢔng giao tiꢅp với nhiꢄu ꢚ nghĩa khꢁc

nhau.

hiꢊu quả giao tiꢅp cao nhꢌt, người sꢗ dụng

có thꢆ thay đꢏi cꢌu trúc thành ngꢇ theo ý

của mꢈnh. Đꢎ thꢉc sꢉ là nhꢇng sáng tạo

cho thꢌy các giá trị tiꢄm ẩn phong phú và

đa dạng của thành ngꢇ. Có thꢆ thꢌy nhꢇng

ꢚ nghĩa chủ yꢅu sau đây của thꢀnh ngꢇ

biꢅn thꢆ vꢄ cꢌu trꢍc:

4. Ý nghĩa của việc tạo biến thể

Kꢅt quả nghiên cꢃu trên cho thꢌy biꢅn

thꢆ của thành ngꢇ tiꢅng Viꢊt trong hành

chꢃc rꢌt phong phꢍ vꢀ đa dạng. Đây lꢀ mꢐt

hiꢊn tưꢒng phꢏ biꢅn đã diễn ra trong quá

trình sꢗ dụng thꢀnh ngꢇ của người Viꢊt. Cꢎ

lẽ, cũng như bꢌt cꢃ yꢅu tꢔ nào trong hꢊ

thꢔng ngôn ngꢇ nói chung và tiꢅng Viꢊt

nói riêng, viꢊc các yꢅu tꢔ ngôn ngꢇ liên tục

có sꢉ biꢅn đꢏi là mꢐt quy luꢂt khách quan

của ngôn ngꢇ học.

Xét đꢅn ꢚ nghĩa của viꢊc tạo biꢅn thꢆ

thành ngꢇ vꢄ mꢓt cꢌu trúc phải đꢓt trong

cꢁc văn cảnh cụ thꢆ. Qua quꢁ trꢈnh khảo sꢁt

thꢀnh ngꢇ trong cuꢔn Từ điꢁn thành ngꢃ,

tục ngꢃ Việt Nam trong hành chức của tác

giả Đỗ Thị Kim Liên, chúng tôi nhꢂn thꢌy

rꢌt rõ tꢘnh linh đꢐng của thành ngꢇ trong

hành chꢃc. Trong sꢗ dụng ngôn ngꢇ, đꢆ đạt

1) Tạo thêm tꢘnh cân đꢔi cho thành

ngꢇ;

2) Tạo thêm nhịp điꢊu cho thành ngꢇ;

3) Tạo ra mꢔi liên kꢅt vꢄ ngꢇ âm hoꢓc

ngꢇ pháp cho thành ngꢇ trong văn cảnh;

4) Thêm các yꢅu tꢔ bꢏ nghĩa cho thành

ngꢇ gꢔc;

5) Làm cho thành ngꢇ trꢋ nên ngắn

gọn sꢍc tꢘch hơn.

Trong thꢉc tꢅ các thành ngꢇ biꢅn thꢆ

sẽ thường không xuꢌt hiꢊn ꢋ mꢐt hình thꢃc

duy nhꢌt. Nꢎi cꢁch khꢁc, mꢐt thꢀnh ngꢇ cꢎ

thꢆ cꢎ nhiꢄu dạng thꢃc khꢁc nhau. Điꢄu

nꢀy cho phép thꢀnh ngꢇ tham gia vꢀo nhiꢄu

ngꢇ cảnh giao tiꢅp khꢁc nhau trong đời

sꢔng giao tiꢅp của người Viꢊt; giꢍp thꢀnh

ngꢇ thꢉc hiꢊn khả năng hꢀnh chꢃc mꢐt

cꢁch linh hoạt, đa dạng vꢀ phong phꢍ.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Nguyễn Đꢈnh Hiꢄn. (2018). Tìm hiꢆu thành ngꢇ, tục ngꢇ tiꢅng Viꢊt dưới gꢎc nhꢈn của quy

luꢂt vꢂn đꢐng và phát triꢆn. Tạp chí Nghiên cứu nước ngoꢂi, tꢂp 34, sꢔ 1 (2018),

tr.91-105.

Nguyễn Lân. (1989). Từ điꢁn thành ngꢃ và tục ngꢃ Việt Nam. Hà Nꢐi: NXB Văn hꢎa.

Đỗ Thị Kim Liên. (2015). Từ điꢁn thành ngꢃ tục ngꢃ Việt Nam trong hành chức. Hà Nꢐi:

NXB Khoa học Xã hꢐi.

Ngày nhꢂn bài: 28/12/2020

Biên tꢂp xong: 15/02/2021

Duyꢊt đăng: 20/02/2021

39