Motif trong truyện cổ tích "Hai cô gái và cục bướu" của Việt Nam và "Ông già và cục bướu" của Hàn Quốc từ góc nhìn so sánh
TRÖÔØNG ÑAÏI HOÏC ÑOÀNG THAÙP
Tap chí Khoa hoc so 38 (06-2019)
MOTIF TRONG TRUYỆN CỔ TÍCH
HAI CÔ GÁI VÀ CỤC BƯỚU CỦA VIỆT NAM
VÀ ÔNG GIÀ VÀ CỤC BƯỚU CỦA HÀN QUỐC TỪ GÓC NHÌN SO SÁNH
y Lê Diễm Quỳnh(*)
Tóm tắt
Trong kho tàng truyện cổ tích Hàn Quốc có rất nhiều câu chuyện tương đồng với truyện cổ tích Việt
Nam, phải chăng là do đặc trưng của tính quốc tế trong thể loại cổ tích. Để tìm sự tương đồng ấy, dựa
vào lí thuyết cấu trúc - chức năng của V.Ia. Propp, chúng tôi chọn so sánh vị trí các motif chính trong
hai truyện cụ thể “Hai cô gái và cục bướu” của Việt Nam và “Ông già và cục bướu” của Hàn Quốc.
Sở dĩ chúng tôi chọn hai truyện này là vì chúng có cùng thuộc kiểu truyện món quà của quỷ - một kiểu
truyện hấp dẫn và đang đặt ra nhiều vấn đề để nghiên cứu. Thông qua việc so sánh chúng tôi muốn tìm
ra điểm tương đồng và khác biệt của các motif đã vận hành như thế nào trong truyện cổ tích của hai
nước. Từ đó, rút ra những nhận xét khái quát nhất cho việc vận dụng lý thuyết thi pháp học truyện cổ
tích vào việc nghiên cứu đối tượng cụ thể.
Từ khóa: Motif, truyện cổ tích, Hai cô gái và cục bướu, Ông già và cục bướu.
1. Đặt vấn đề
so sánh với truyện cổ tích nước ta bởi có nhiều lí do:
Thứ nhất, cả hai quốc gia Việt Nam và Hàn
Quốc đều có nền văn hóa tương đồng nhau trong
bối cảnh văn hóa Đông Á. Điều này sẽ tạo điều
kiện thuận lợi để chúng tôi dễ dàng tiếp cận sự gặp
gỡ, tương đồng trong văn học và văn hóa hai nước.
Thứ hai, trong bối cảnh hiện nay, khi “làn
sóng” văn hóa Hàn ở Việt Nam ngày càng được
giao thoa và phát triển mạnh mẽ thì việc tìm hiểu
văn hóa nước bạn sẽ tạo được nhiều hiệu quả nhất
định trong việc giao lưu, hợp tác cùng phát triển.
Thứ ba, vấn đề nghiên cứu motif trong truyện
kể dân gian là vấn đề đặt ra nhiều góc độ lí luận
trong nghiên cứu văn học và folklore học. Do
đó, việc chọn vấn đề motif phối hợp với phương
pháp liên ngành sẽ tạo hiệu quả nhất định, mang
lại những đóng góp cho khoa học văn chương
nói chung.
Trên cơ sở đó, dựa vào lí thuyết cấu trúc chức
năng theo cách tiếp cận nghiên cứu motif truyện
kể dân gian của V.Ia. Propp, nằm trong công trình
Hình thái học truyện cổ tích thần kì (1928), V.Ia.
Propp cho rằng phương pháp cấu trúc - chức năng
trong nghiên cứu truyện kể dân gian là “một phương
pháp được thực hiện với sự kết hợp giữa hai đơn
vị cơ bản tạo nên truyện kể dân gian là chức năng
và motif và ông xác định 4 nguyên tắc cơ bản để
xây dựng nên một truyện cổ tích.
Giống như văn học thành văn, truyện cổ tích
cũng đặt ra nhiều vấn đề lí luận văn chương thu hút
sự quan tâm của nhiều chuyên gia văn học. Văn học
dân gian - trong đó có truyện cổ tích như là một
phương tiện kì diệu kết nối tâm hồn con người với
đời sống hiện thực của mỗi dân tộc. Không những
thế, những câu chuyện cổ tích còn được lưu truyền
từ thế hệ này sang đến thế hệ khác, từ quốc gia này
sang đến quốc gia khác mà không có sự giới hạn
không gian lẫn thời gian. Với tất cả các yếu tố đó
đã làm nên tính quốc tế - một đặc tính đặc trưng
cho thể loại.
Để làm rõ đặc trưng tính quốc tế trong truyện
cổ tích, chúng tôi muốn dựa vào hai phương diện
để nghiên cứu đó là kiểu truyện (type) và motif
trong truyện cổ tích. Kiểu truyện (type) chính là cái
khung bên ngoài của câu chuyện. Còn motif chính
là những viên gạch nhỏ để xây nên kiểu truyện.
Trong cùng một kiểu truyện sẽ có nhiều motif và
các motif ấy có thể được giữ nguyên hoặc biến đổi
tùy vào vị trí, cách sắp xếp của chúng trong từng
câu chuyện. Và mỗi một motif lại là một biểu tượng
về văn hóa - xã hội mà các tác giả dân gian ngụ ý
xây dựng nên. Điều đó tạo nên rét riêng biệt cho
từng bản kể của từng quốc gia.
Sở dĩ, bài viết chọn truyện cổ tích Hàn Quốc để
(*) Học viên cao học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân
văn, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh.
Một là, “chức năng của nhân vật là “đại lượng
bất biến” và là những thành tố nền tảng của một
67
TRÖÔØNG ÑAÏI HOÏC ÑOÀNG THAÙP
Tap chí Khoa hoc so 38 (06-2019)
truyện kể, chúng làm thành những bộ phận tạo phần mới lạ. “Kiểu truyện món quà của quỷ” có hai
thành chủ yếu của truyện cổ tích chứ không phải tuyến nhân vật đối lập nhau: một là tuyến nhân vật
motif. Chức năng là những hành động quan trọng hiền lành, tốt bụng; hai là tuyến nhân vật tham lam,
không thể gạt bỏ mà chỉ có thể thay thế.
độc ác và ba là chắc chắn phải có nhân vật “quỷ”
Hai là, mỗi truyện cổ tích đều có một số chức - nhân vật trung gian vừa đóng vai trò thiện, vừa
năng nhất định.
đóng vai trò ác. Chúng tôi tạm gọi chung là nhân
Ba là, trong truyện cổ tích, các chức năng vật thiện, nhân vật ác và nhân vật “quỷ”. Tuyến
của nhân vật luôn luôn nối tiếp theo một trình tự nhân vật thiện là người nghèo khó, hiền lành, thật
duy nhất.
thà chân chất. Còn tuyến nhân vật ác là người giàu
Bốn là, tất cả các truyện cổ tích thần kì đều có, tính tình kiêu căng, hống hách và tham lam. Hai
có chung một cấu trúc (bao gồm 31 chức năng)” tuyến nhân vật thiện và ác cùng có chung đặc điểm
[9, tr. 40-47].
là có một khuyết điểm trên cơ thể, là cục bướu.
Đồng thời, chúng tôi còn tham khảo bảng Vì gặp phải biến cố, nhân vật thiện phải đối mặt
mục lục motif truyện dân gian trên thế giới trong với bọn quỷ. Sau đó, nhân vật thiện không những
công trình Motif - index of folk - literature: a được bọn quỷ lấy đi cục bướu mà còn được chúng
classification of narrative elements in folktales, tặng thưởng. Còn nhân vật ác thì bắt chước nhân
ballads, myths, fables, mediaeval romances, vật thiện không những không thành công mà còn
exempla, fabliaux, jest-books, and local legends bị trừng phạt nặng nề. Truyện có sự xuất hiện của
của Stith Thompson (gồm sáu quyển) để tra cứu các nhiều yếu tố kì ảo, tạo cho câu chuyện giàu màu
loại motif khảo sát được trong truyện cổ tích Hai cô sắc li kì và hấp dẫn.
gái và cục bướu của Việt Nam và Ông già và cục
Ngoài bản kể Hai cô gái và cục bướu của Việt
bướu của Hàn Quốc để tìm xem mỗi một motif sẽ Nam và Ông già và cục bướu của Hàn Quốc thì
được xếp ở vị trí nào, mang mã số nào trong bảng trong công trình Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam,
mục lục tra cứu. Đây cũng là đóng góp mới của bài Nguyễn Đổng Chi cũng đã đưa ra những khảo dị
nghiên cứu vào việc dịch thuật và ứng dụng nghiên khác nhau cho truyện kể này, trong đó có bản kể
cứu. Riêng những vị trí có dấu (+) là những motif Hai cụ già và lũ quỷ của người Nhật. Điều này cũng
không tìm thấy trong thư mục của Stith Thompson nói lên được rằng đây là kiểu truyện có nhiều dị
và người viết tự đánh dấu, bổ sung vào bài viết.
Dựa vào nền tảng ấy, chúng tôi tiến hành
bản xuất hiện ở các nước Đông Á.
Truyện cổ tích Hai cô gái và cục bướu của
nghiên cứu, so sánh vị trí các motif chính trong Việt Nam [1, tr. 962] kể rằng, có một cô gái nghèo
hai truyện cổ tích Hai cô gái và cục bướu của Việt khó, từ khi sinh ra cô phải mang một cục bướu ở
Nam và Ông già và cục bướu của Hàn Quốc. Sở mặt. Tuy vậy, cô gái không buồn mà luôn lạc quan
dĩ chúng tôi chọn hai truyện này là vì chúng có vui sống. Cô có sở thích là hát nên suốt ngày cô
cùng chung hệ thống “kiểu truyện về món quà của đều ca hát vui vẻ. Một buổi trưa, cô đi kiếm củi với
quỷ”, một kiểu truyện tuy không phổ biến bằng bạn bè. Vì mải mê tìm hái nấm nên cô đã đi lạc vào
các “kiểu truyện người đội lốt”, “kiểu truyện người rừng sâu. Không may cho cô, trời mỗi lúc một tối
con riêng”… nhưng đây là kiểu truyện cũng đặt ra và dông gió nổi tới, cô không thể tìm đường quay
nhiều vấn đề mới cho việc nghiên cứu.
2. Nội dung
về và đành tìm một chỗ để trú. Thế là cô tìm thấy
một gốc cây to, cô ở lại trong đó. Trời càng về tối,
“Kiểu truyện món quà của quỷ” là kiểu truyện lúc này cô nghe thấy tiếng hát rất vui và cô đã lần
nằm trong nhóm truyện cổ tích thần kì, thường sử theo tiếng hát đó. Không ngờ đó là tiếng hát của
dụng hai motif quan trọng là “motif tặng thưởng” bọn quỷ, cô nấp sau gốc cây và vui hát theo bọn
và “motif trừng phạt”. Có thể nói hai motif trên là chúng. Bọn quỷ phát hiện, lần ra đó là tiếng hát của
hai motif chính không thể thiếu trong bất kì nhóm cô nên đã bắt cô ra ngoài vui đùa cùng bọn chúng
truyện cổ tích thần kì nào. Về tên gọi của kiểu Ban đầu cô cảm thấy sợ hãi nhưng rồi lấy lại bình
truyện có hàm chứa tên gọi của nhân vật khi nghe tĩnh và lấy hết can đảm để vui hát theo chúng. Hát
qua chắc hẳn chúng ta sẽ thấy khá “đáng sợ” và có được một lúc thì trời sắp sáng bọn quỷ phải quay
68
TRÖÔØNG ÑAÏI HOÏC ÑOÀNG THAÙP
Tap chí Khoa hoc so 38 (06-2019)
về rừng. Vì mê tiếng hát của cô nên bọn chúng rủ không những không có tiền bạc mà còn phải nhận
cô đi về cùng. Cô gái nhà nghèo không chịu đi, để tới hai cục bướu trên mặt.
lấy làm tin, bọn quỷ đã lấy cục bướu của cô gái để
Thông qua nội dung của cả hai truyện, ta có
làm tin. Thế là sáng hôm đó, cô quay trở về, vui thể thấy sự tương đồng trong kết cấu và hệ thống
mừng vì có khuôn mặt đẹp. Cô gái nhà nghèo kể motif đã tạo nên cốt truyện. Đồng thời, theo lí
lại mọi chuyện cho mọi người nghe. Tin đồn lan thuyết Cấu trúc - chức năng của V.Ia.Propp, một
sang cạnh làng bên, làng đó cũng có một cô gái motif sẽ có thể đóng vai trò là nhiều chức năng
là con nhà phú hộ cũng có cục bướu giống cô gái nhưng đồng thời một chức năng có thể được tạo
nhà nghèo. Nghe chuyện, cô gái nhà giàu bèn lân la nên bởi nhiều motif. Chức năng của nhân vật đúng
dò hỏi và bắt chước đến đó mong được lấy đi cục như ông nói là bất biến, là nền tảng của một truyện
bướu. Nhưng vì tính tình gắt gỏng, khó chịu nên kể. Mỗi nhân vật đều có một chức năng quan trọng
cô gái nhà giàu đã mắng chửi bọn quỷ, làm chúng theo một trình tự duy nhất để làm nên cốt truyện
tức giận. Song, cô gái nhà giàu lại không hát được cổ tích thần kì. “Kiểu truyện món quà của quỷ” có
càng làm phật ý bọn chúng. Thế là, bọn quỷ đem cấu tạo theo mô hình nhân vật thiện là người hiền
cục bướu của cô gái nhà nghèo đính thêm vào mặt lành, có cục bướu trên cơ thể → gặp bọn quỷ → cư
của cô gái nhà giàu làm cô đành phải nhận hai cục xử bằng tấm lòng chân thật của mình → gặp may
bướu trên mặt.
mắn lấy đi cục bướu → nhân vật ác là người có
Còn truyện Ông già và cục bướu của Hàn tính cách kiêu kì, cũng có cục bướu trên cơ thể →
Quốc [8, tr. 409] kể rằng trong một làng núi xa bắt chước nhân vật thiện nhưng không thành công
xôi có một ông già hiền hậu, có một cục bướu to ở → bị trừng phạt.
dưới cằm. Như thường lệ, hằng ngày ông thường
Xét theo cấu trúc gồm 31 đơn vị chức năng
đi vào rừng để kiếm củi. Nhưng vào ngày hôm ấy, do Propp đưa ra thì kiểu truyện trên có các đơn vị
do gánh củi nặng mà trời lại nhá nhem tối nên ông chức năng sau: Chức năng thử thách của người cho
không quay về nhà nổi. Ông đành trú vào một túp (Đ)(nhân vật thiện phải lạc đường trong rừng) →
lều xiêu vẹo bên đường. Để quên đi nỗi sợ, ông nằm Phản ứng của nhân vật chính (G) (nhân vật thiện
ca hát một mình. Bỗng ông nghe có tiếng nói vọng gặp bọn quỷ) → Sự khắc phục tai họa hay khắc
lại. Ông bật ngồi dậy và nhìn ra ngoài thì thấy một phục sự thiếu thốn (L) (nhân vật thiện tìm chỗ trú
bầy yêu tinh Tokkebi. Ông vô cùng sợ hãi nhưng và vượt qua nỗi sợ hãi) → Phản ứng của nhân vật
bầy yêu tinh thích tiếng hát của ông nên yêu cầu chính (G) (nhân vật thiện đối mặt với bọn quỷ) →
ông ở lại. Vì thế, ông già đành ở lại ca hát vui đùa thử thách của người cho (Đ) (bọn quỷ lấy đi cục
với chúng. Đến sáng, lũ yêu tinh phải về hang. Nó bướu cho nhân vật thiện) → Trở về (↓) (Nhân vật
thích giọng hát của ông nên hỏi bí quyết là gì. Lũ thiện trở về làng → Sự chuyển (T) (Nhân vật thiện
yêu tinh nhìn vào ông và tưởng là bí quyết hát hay mang một diện mạo mới được lấy đi cục bướu) →
là từ cục bướu to. Ông già cũng đành nói lừa bọn sự dò la (v) (nhân vật ác dò la bắt chước nhưng
chúng. Không ngờ, tên đầu sỏ trong bầy yêu tinh không thành công) → sự vạch mặt (O) (nhân vật
đã lấy cục bướu của ông và đổi cho ông nhiều vàng ác bị bọn quỷ nhận ra) → sự trừng trị (H) (nhân
bạc châu báu. Từ đó, ông mất đi cục bướu và trở vật ác chịu sự trừng phạt). Chính từ các chức năng
nên giàu có. Tin đồn lan sang làng bên, ở đấy cũng này, mà các motif chính được tìm thấy và vận hành
có một ông già có cục bướu dưới cằm. Vì bản tính như sau:
tham lam và cũng vì muốn mất đi cục bướu nên
ông già tham lam đã bắt chước đi vào rừng như ông
già hiền hậu. Cuối cùng, ông già tham lam cũng
2.1. Motif cục bướu
P1927+: Cục bướu nổi trên mặt.
“Motif cục bướu” chính là motif chính để dẫn
gặp được bọn yêu tinh và đòi đổi cục bướu để lấy tới nút thắt cho “kiểu truyện về món quà của quỷ”.
vàng bạc. Do hôm trước cục bướu của ông già hiền Cả hai tuyến nhân vật trong hai câu chuyện Hai cô
hậu vẫn không phát ra tiếng hát nên bọn yêu tinh gái và cục bướu và Ông già có bướu đều bị khuyết
tức giận quăng trả lại vào mặt ông già tham lam điểm là có cái bướu trên cơ thể. Hình ảnh cái bướu
thêm một cục bướu nữa. Thế là, ông già tham lam trong kiểu truyện này là hình ảnh quan trọng, thiếu
69
TRÖÔØNG ÑAÏI HOÏC ÑOÀNG THAÙP
Tap chí Khoa hoc so 38 (06-2019)
đi hình ảnh này hoặc thay thế bằng hình ảnh khác hợp: (1) bọn quỷ phá hại dân làng nên bị nhân vật
ắt sẽ thay đổi toàn bộ nội dung câu chuyện. Cục người hùng trừng trị. (2) bọn quỷ tặng thưởng cho
bướu của các nhân vật trong truyện là khuyết điểm nhân vật thiện. Hình ảnh “bọn quỷ” thường được
trên cơ thể họ. Nhân đây nhân gian muốn gửi gắm tái hiện qua các câu chuyện cổ tích Việt Nam như
vào truyện, mỗi con người sinh ra không ai là hoàn Anh học trò và ba con quỷ; Chàng đốn củi và con
hảo cả. Có người thì có khuyết điểm nhỏ, có người tinh; Hai cô gái và cục bướu; Mụ yêu tinh và bầy
có cả những khuyết điểm lớn trên cơ thể. Thông trẻ; Thạch Sanh; Sự tích cây nêu ngày tết… Còn ở
thường khi cơ thể con người bị một khuyết điểm Hàn Quốc, trong các câu chuyện cổ người ta không
dị dạng nào đó, chúng ta thường rất tự ti. Cũng vì gọi là quỷ mà thường gọi là yêu tinh hay còn gọi là
lẽ đó, nhân dân muốn gửi đến chúng ta hãy luôn yêu tinh Tokkebi. “Tokkebi thường không phải là
lạc quan, vui sống thì chính chúng ta sẽ che lấp đi yêu tinh gây hại mà thích liên hệ và trêu đùa cùng
khuyết điểm ấy. Cục bướu chính là “cục thịt thừa, với con người. Chúng có nhân hình và tính cách
mềm nổi lên trên một bộ phận trong cơ thể” [6, tr. hiền lành giúp đỡ người hiền và trừng trị kẻ xấu.
94]. Bướu có thể tiến triển lành tính (bướu lành) Chúng thuộc loại linh hồn âm tính, thích bóng tối
hoặc ác tính (ung thư). Vì thế nó không những làm và ghét ẩm ướt, sáng sủa” [5, tr. 45]. Đây là hình
cho cơ thể con người về mặt ngoại hình trở nên ảnh rất đặc biệt chỉ xuất hiện trong truyện cổ Hàn
dị dạng mà còn ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức Quốc mà không có ở các truyện cổ tích khác. Đối
khỏe. Do đó, các nhân vật trong truyện đều muốn với các quốc gia khác thì hình ảnh “yêu tinh” rất
chữa trị cái bướu của họ. Tuy nhiên, các nhân vật đáng sợ nhưng hình ảnh Tokkebi ở Hàn Quốc thì
thiện thì không muốn vụ lợi hay toan tín mà luôn vô cùng đáng yêu đó là loài yêu tinh không phải là
vui sống, chấp nhận đối mặt khuyết điểm của mình. do linh hồn của người chết mà là sự biến đổi linh
Ngược lại, nhân vật ác thì vô cùng toan tính, luôn hồn của một số loài như cây cối, động vật... “Chúng
muốn mình đạt được cả hai vừa muốn chữa trị cái luôn mang theo bên mình một cái chày/cái chùy
bướu, vừa muốn được bọn quỷ cho nhiều vàng bạc gọi là Tokkebi Bangmang-i (tạm dịch: cây gậy của
để giàu có.
Tokkebi), có thể hóa ra nhiều phép thuật nhưng
Lí giải ý nghĩa của motif này ta có thể thấy đồng thời cũng là vũ khí”. [6, tr. 62]. Hình ảnh yêu
nhân dân hai nước đã có sự gặp gỡ trong đạo lí tinh Tokkebi có tính cách giống con người, rất hài
“ở hiền gặp lành”, “người ngay thì gặp lòng trời” hước và đáng yêu và chúng trở thành một trong tám
trong Tam giáo Nho - Phật - Đạo. Chính đạo đức linh vật kì bí của quốc gia Hàn Quốc. Hình ảnh yêu
con người sẽ quyết định hành vi của họ. Xét về vị tinh Tokkebi xuất hiện rất phổ biến trong các câu
trí motif đây là motif đóng vai trò quan trọng và chuyện dân gian Hàn Quốc như Heugbu và Nolbu;
xuất hiện xuyên suốt trong toàn bộ cốt truyện.
2.2. Motif gặp bọn quỷ
Yêu tinh Tokkebi đãng trí; Không thể tin được đàn
bà… Cụ thể ở hai truyện Hai cô gái và cục bướu và
Ông già và cục bướu của truyện cổ tích Việt Nam
H1233.4.4: Bọn quỷ có nhiệm vụ viện trợ.
Trong “kiểu truyện về món quà của quỷ” thì và Hàn Quốc rơi vào trường hợp thứ hai: nhân vật
“motif gặp bọn quỷ” là cũng là một trong những chính hiền lành được bọn quỷ giúp đỡ.
motif không thể thiếu trong việc mở ra nút thắt cho
Trong truyện cổ tích các nước châu Âu,
câu chuyện. Cấu tạo mô hình này như sau nhân vật thường xuất hiện nhân vật người khổng lồ hay quái
hiền lành → đối mặt với biến cố → gặp phải bọn vật. Còn với cư dân các nước Đông Á thường nhắc
quỷ. Cả hai truyện Hai cô gái và cục bướu và Ông đến hình ảnh “quỷ” hay “yêu tinh”. Vì cùng chịu
già và cục bướu đều đề cập đến motif này một cách ảnh hưởng bởi Tam giáo Nho - Phật - Đạo. Họ quan
trùng khớp nhau qua tình tiết nhân vật thiện và nhân niệm ngoài thế giới con người còn có cả thế giới
vật ác đều phải đối mặt với bọn quỷ.
Thần Phật, linh hồn và ngạ quỷ nhằm để khuyên
Nhân vật quỷ thường xuất hiện rất đáng sợ răn con người hướng thiện, tránh ác. Ai làm việc
trong những câu chuyện cổ tích. Chúng thường có tốt sẽ được Thần Phật phù hộ. Ngược lại, những
hình hài dị dạng, đa phần là có tính hung ác, làm hại ai làm việc xấu xa, độc ác sẽ bị bọn quỷ trừng trị.
dân lành. Chúng thường xuất hiện trong hai trường Hình tượng “quỷ” cũng từ đây mà có. Nhà Phật,
70
TRÖÔØNG ÑAÏI HOÏC ÑOÀNG THAÙP
Tap chí Khoa hoc so 38 (06-2019)
cũng quan niệm có sáu cõi luân hồi và “quỷ” là cõi chúng như những người bình thường, cùng vui đùa
thứ năm trong sáu cõi này. Họ cho rằng “quỷ” là ca hát với họ. Vì thế, họ đã gặp được may mắn là
người làm việc ác, không thể siêu thoát và chuyên chữa khỏi cục bướu. Ngược lại, tuyến nhân vật ác
đi phá phách người khác. Cũng vì thế, trong nếp vì bản tính kiêu căng, tham lam nên họ phải trừng
sống tinh thần người dân thường rất sợ chúng, họ trị thích đáng.
quan niệm rằng phải thờ cúng Phật, Tiên, Thần
Như vậy, “motif thử thách” đã đặt ra cho số
trong nhà để phù hộ xua đuổi chúng. Ngoài ra, phận nhân vật (nhân vật người hiền lành) phải đối
họ còn dùng những vật thiêng dân gian như treo mặt với thử thách bằng chính tấm lòng của mình.
quả bầu, cây xương rồng khô hay trấn các lá bùa Thử thách “bọn quỷ” cũng chính là thử thách của
bình an ở các góc nhà để xua đuổi ma quỷ. Các tín Thần linh, lòng trời dành cho họ. Người ngay thẳng,
ngưỡng ấy có từ ngàn xưa là vì đời sống người dân thật thà cho dù có gặp “bọn quỷ” hung dữ tới đâu
thường sống vây quanh là cây cối rậm rạp, thường cũng không làm hại được mình. Motif còn nhằm ẩn
phải đi rừng để mưu sinh. Do đó, họ sáng tác nên dụ cho ý nghĩa, bất kì ai trong chúng ta đều ít hay
những câu chuyện cổ có các yếu tố li kì là để khắc nhiều cũng phải đối mặt với những biến cố trong
phục nỗi sợ hãi của mình. Ở Việt Nam, do chịu cuộc đời. Điều quan trọng chính là bản thân ta đã
ảnh hưởng đậm nét của tư tưởng Phật nên các câu đối mặt và vượt qua nó như thế nào, người ngay
chuyện cổ tích thần kì thường có sự xuất hiện của thì được lòng trời, “ở hiền gặp lành”, “ở ác gặp
các yếu tố thần kì như Thần, Bụt, ma quỷ. Ngược ác”. Tư tưởng của truyện cho thấy tư duy sáng tác
lại, Hàn Quốc chịu ảnh hưởng sâu đậm của Nho truyện cổ tích đã tiến dần sang một bước cao hơn so
giáo nên họ không chú trọng vào yếu tố thần kì mà với các thể loại tự sự khác trong văn học dân gian.
sáng tạo một hình ảnh nhân vật hơn với thế giới
Đi kèm với “motif thử thách” là “motif tiếng
hiện thực của con người. Vì lí do đó, mà hình ảnh hát”, “motif tiếng hát” cũng thường xuất hiện trong
nhân vật “quỷ” trong truyện cổ tích của hai nước các câu chuyện cổ tích như tiếng hát của Trương
có phần khác nhau trong cách thể hiện. Xét về vị Chi làm say lòng Mị Nương trong truyện Trương
trí chức năng của motif đây cũng là motif đóng vai Chi của truyện cổ tích Việt Nam hay tiếng hát của
trò quan trọng để mở nút thắt, tạo ra kết thúc có chàng trai nhà nghèo làm công chúa Thủy phủ say
hậu cho toàn bộ câu chuyện.
mê trong Cô gái con Thần nước mê chàng đánh
cá… Chính tiếng hát là phương tiện thần kì để xóa
2.3. Motif thử thách và motif tiếng hát
H220: Thử thách; H80: Thử thách bằng bỏ khoảng cách địa vị của con người, ngược lại
biểu hiện; J2461.2.1+: Tiếng hát của con người. chúng kết nối tâm hồn họ đến gần nhau hơn. Và
“Thử thách” là motif hầu như không thể thiếu motif này lại một lần nữa được lặp lại trong hai
trong rất nhiều truyện cổ tích trên thế giới. Motif câu chuyện Hai cô gái và cục bướu và Ông già và
vừa tạo màu sắc kì ảo cho câu chuyện, vừa có những cục bướu của hai quốc gia Việt Nam và Hàn Quốc.
đóng góp trong việc thể hiện giá trị văn hóa cho Tiếng hát của các nhân vật thiện - biểu tượng cho
mỗi câu chuyện. Ứng với kiểu truyện về món quà nghệ thuật - đã làm cho “bọn quỷ” thích thú, vì nó
của quỷ, theo lẽ thường motif này có cấu tạo như xua đi khoảng cách giữa hai thế lực “người” và
sau nhân vật hiền lành phải lạc đường trong rừng “quỷ dữ” với ngụ ý nghệ thuật sẽ làm cho tâm hồn
→ gặp phải bọn quỷ → chống chọi nỗi sợ hãi, vượt con người trở nên thánh thiện, đến gần với cái đẹp
qua thử thách. Tuy nhiên, đối với thử thách trong hơn. Do đó, các tác giả bình dân cũng là người có
truyện Hai cô gái và cục bướu và Ông già và cục tâm hồn bay bổng. Các yếu tố chân, thiện, mĩ được
bướu mà bài viết đề cập thì thử thách không gay hòa quyện vào các tình tiết, đó là những nét đẹp mà
gắt. Nhân vật không phải chống chọi hay đấu tranh thể loại truyện cổ tích muốn hướng tới.
với nhiều thử thách. Ở đây, truyện đề cao lòng dũng
Xét về vị trí chức năng, đây là motif xuất
cảm và cách ứng xử của nhân vật. Tùy vào bản tính hiện phổ biến và được di chuyển trong nhiều cốt
của nhân vật mà họ tự tạo cái kết cho riêng mình. truyện khác nhau. Tùy vào kiểu truyện mà “motif
Cụ thể, nhân vật thiện trong cả hai truyện đều đối thử thách” được thể hiện với một cách riêng, tạo
mặt với bọn quỷ và cư xử tốt với “bọn quỷ”, xem sự đa dạng cho các câu chuyện cổ tích.
71
TRÖÔØNG ÑAÏI HOÏC ÑOÀNG THAÙP
Tap chí Khoa hoc so 38 (06-2019)
2.4 Motif tặng thưởng
của họ là vụ lợi. Nhân vật vừa mong muốn được
chữa trị cục bướu, vừa mong muốn được vụ lợi.
Vì “tham thì thâm”, họ đã tự mình “đánh mất cả
chì lẫn chài” (như ông già tham lam trong Ông già
và cục bướu trong truyện cổ tích Hàn Quốc). Còn
nhân vật trong Hai cô gái và cục bướu (Việt Nam)
do có thái độ hống hách, đối xử kiêu kì, khinh mạ
bọn quỷ nên đã bị chúng trừng phạt bằng cách ném
một cục bướu nữa vào mặt.
Đây cũng là motif phổ biến được lặp lại trong
nhiều truyện. Lí giải cho sự có mặt của motif này,
ta có thể thấy, để có được lợi ích mà mình muốn -
con người chúng ta thường đánh mất cả lí trí của
mình, bất chấp tất cả (ngay cả việc vào rừng để gặp
bọn quỷ) để vụ lợi cho bản thân. Đây là bản tính
xấu mà con người dù ở thời nào vẫn luôn bị mắc
phải. Cả hai truyện một lần nữa lại gặp gỡ nhau ở
quan điểm đạo đức kẻ tham lam độc ác ắt bị trừng
phạt. Những mong muốn vụ lợi bất chính cho cá
nhân đều sẽ bị thất bại. Điều duy nhất còn mãi với
lẽ đời đó là giá trị đạo đức, lối sống thuận theo tự
nhiên và sẵn sàng đối mặt với bất cứ thử thách nào
trong cuộc đời.
Về vị trí chức năng “motif bắt chước không
thành công” và “motif trừng phạt” luôn được tiếp
nối song song cùng nhau theo diễn biến của chức
năng nhân vật. Một lần nữa hai motif này cùng
góp phần tạo kết thúc có hậu cho câu chuyện. Đây
cũng là một minh chứng cho kiểu tư duy gắn với
hiện thực hóa con người, đánh dấu “bước trưởng
thành” lịch sử xã hội.
Truyện cổ tích Hai cô gái và cục bướu (Việt
Nam) và Ông già và cục bướu (Hàn Quốc) đều
có cùng “kiểu truyện về món quà của quỷ” và có
những motif hoàn toàn trùng khớp nhau. Lí giải sự
trùng khớp này với hai nguyên nhân sau: thứ nhất,
vì hai quốc gia Việt Nam và Hàn Quốc đều chịu ảnh
hưởng của văn hóa chữ Hán và có những đặc điểm
tương đồng nhau trong tam giáo Nho - Phật - Đạo;
thứ hai, theo quan điểm của Propp về chức năng của
các motif trong truyện cổ tích sở dĩ có điểm giống
nhau “không phải ở chỗ di chuyển - tiếp nhận mà
là do có những nguyên tắc chung trong cách sáng
tác văn học dân gian, cụ thể ở đây là mối quan hệ
giữa truyện cổ tích với hiện thực đời sống và trong
sự thống nhất với cội nguồn lịch sử của chúng” [3,
tr. 75]. Đồng thời hai đơn vị motif và chức năng có
Q23: Phần thưởng đảm bảo chuyển đổi.
“Motif tặng thưởng” thường xuất hiện theo
công thức nhân vật vượt qua thử thách → được
ban thưởng → thay đổi số phận. Motif cho thấy
bước chuyển biến nhân vật tự mình chống chọi và
vượt qua thử thách chứ không nhờ vào sự giúp đỡ
của các lực lượng siêu nhiên. Truyện Hai cô gái
và cục bướu (Việt Nam) và truyện Ông già và cục
bướu (Hàn Quốc) nhân vật hiền lành đều được tặng
thưởng là lấy đi cục bướu.
Trong truyện Hai cô gái và cục bướu (Việt
Nam) cô gái được lấy đi cục bướu nhưng không
được đổi bằng vàng bạc, châu báu như truyện Ông
già và cục bướu (Hàn Quốc). Do đặc trưng của văn
học dân gian là có tính truyền miệng nên mỗi câu
chuyện đến với mỗi quốc gia sẽ trở thành một dị
bản với những tình tiết truyện khác nhau. Nhưng
cả hai truyện đều có sự giống nhau trong việc chọn
“motif tặng thưởng”. Nhân vật hiền lành thì gặp
may mắn, nhân vật tham lam độc ác thì sẽ bị trừng
trị. Một lần nữa cả hai quốc gia lại gặp gỡ nhau
trong quan niệm Phật giáo “gieo nhân nào gặt quả
ấy” đề cao tư tưởng nhân nghĩa “ở hiền gặp lành”,
“ở ác gặp ác”; kết cục số phận của con người đều
do đạo đức quyết định. Vì chịu ảnh hưởng sâu sắc
tư tưởng Nho giáo nên cả hai quốc gia gán mọi kết
quả của đời sống con người cho về tính chất mệnh
trời và lòng người.
Về vị trí chức năng của “motif tặng thưởng”,
tùy vào cốt truyện mà motif này sẽ được sắp xếp
các vị trí khác nhau sao cho phù hợp với tình tiết
câu chuyện. Đây là motif được sử dụng phổ biến
trong tất cả các truyện cổ tích, góp phần vào việc
mở nút cho nhân vật khi vượt qua thử thách, đặc
biệt tạo kết thúc có hậu cho thể loại cổ tích.
2.5 “Motif bắt chước không thành công”
và “motif trừng phạt”
J2411+: Bắt chước không thành công;
Q200: Hành động bị trừng phạt.
Cả hai nhân vật tham lam trong cả hai truyện
đều gắn với “motif bắt chước không thành công”
và “motif trừng phạt” sau “motif tặng thưởng”, với
mô hình nhân vật hiền lành thực hiện thành công
→ nhân vật tham lam, độc ác dò la → bắt chước
không thành công → bị trừng phạt. Sở dĩ, họ bắt
chước không thành công vì động cơ bắt chước
72
TRÖÔØNG ÑAÏI HOÏC ÑOÀNG THAÙP
Tap chí Khoa hoc so 38 (06-2019)
mối quan hệ chặt chẽ với nhau, tức là một cốt truyện đó, lí thuyết cấu trúc - chức năng vận dụng vào bài
có thể kết hợp nhiều motif và một motif đều có thể nghiên cứu đã phần nào khái quát được vì sao trong
di chuyển trong nhiều cốt truyện khác nhau. Cứ như nhiều bản kể khác nhau của kho tàng truyện cổ tích
vậy, sự di chuyển của các motif trong cùng một kiểu thế giới chúng ta vẫn hay bắt gặp những cốt truyện
truyện dẫn đến sự tương đồng nhau của cùng một giống nhau. Và vì sao tính quốc tế lại trở thành một
cốt truyện. Tuy nhiên, các motif có thể khác nhau đặc trưng riêng biệt cho thể loại cổ tích.
là do đặc trưng văn hóa riêng của mỗi quốc gia.
3. Kết luận
Tìm hiểu và đối sánh kho tàng truyện cổ nước
ta với kho tàng truyện cổ các nước Đông Á, đó là
Qua việc so sánh các motif chính trong truyện một vấn đề thú vị đang ngày càng được mở rộng,
cổ tích Hai cô gái và cục bướu (Việt Nam) và Ông góp phần thể hiện tinh thần giao lưu văn hóa Đông
già và cục bướu (Hàn Quốc) chúng tôi đã phần nào Á và mang lại những đóng góp thiết thực không
chỉ ra được những đặc điểm tương đồng trong cả những cho lĩnh vực văn học mà còn cho cả tinh
hai cốt truyện trên nhiều phương diện. Bên cạnh thần hợp tác quốc tế của từng quốc gia./.
Tài liệu tham khảo
[1]. Nguyễn Đổng Chi (2015), Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam, Tập I, NXB Trẻ, Thành phố Hồ
Chí Minh.
[2]. Chu Xuân Diên (2001), Văn hóa dân gian - Mấy vấn đề phương pháp luận và nghiên cứu thể
loại, NXB Giáo Dục, Hà Nội .
[3]. La Mai Thi Gia (2016), Motif trong truyện kể dân gian: Lí thuyết và ứng dụng, NXB Hội nhà
văn, Hà Nội.
[4]. Nguyễn Bích Hà (2010), Giáo trình văn học dân gian Việt Nam, NXB Đại học sư phạm, Hà Nội.
[5]. Phan Thị Thu Hiền (2017), Giáo trình văn học Hàn Quốc, NXB Đại học Quốc gia Thành phố
Hồ Chí Minh.
[6]. Phan Thị Thu Hiền (2017), Dạo bước vườn văn Hàn Quốc, NXB Tổng hợp, Thành phố Hồ
Chí Minh.
[7]. Quang Hùng (2007), Từ điển Tiếng Việt, NXB Từ điển Bách Khoa, Hà Nội.
[8]. Đặng Văn Lung (chủ biên) (1998), Truyện cổ Hàn Quốc, NXB Văn hóa dân tộc.
[9]. V. IA. Propp (2003). Tuyển tập V.IA.Propp (Nhiều tác giả dịch), Tập I, NXB Văn hóa dân tộc
- Tạp chí Văn hóa - Nghệ thuật, Hà Nội.
[10]. Trần Ngọc Thêm (2000), Cơ sở văn hóa Việt Nam, NXB Giáo Dục, Hà Nội.
[11]. Nguyễn Trường Tân (2011), Tìm hiểu văn hóa Hàn Quốc, NXB Văn hóa - Thông tin, Hà Nội.
THE MOTIF IN VIETNAM FAIRYTALE “TWO GIRLS AND LUMP”
AND “OLD MAN AND A LUMP” OF KOREA: A COMPARATIVE ANALYSIS
Summary
Korean fairytale treasure has many similar stories to those of Vietnam. Is it due to the universal
characteristic of the fairy genre? To address this question, basing on Propp's structure-function theory,
we chose to compare the position of the main motifs in two specific stories of “Two girls and tumors” in
Vietnam and “Old man and tumors” in Korea. These two stories are chosen because they are both about
the type of the devil’s gift - an interesting story type, which provokes enormous research. We aimed to
discover the similaries and differences of motifs inherent in fairy tales from the two countries; thereby
coming to general conclusions in using fairytale theory to study specific subjects.
Keywords: Motifs, fairytale, “Two girls and a lump”; “Old Man and a lump”.
Ngày nhận bài:18/4/2019; Ngày nhận lại: 03/6/2019; Ngày duyệt đăng: 20/6/2019.
73
7 trang
17540
Free
Bạn đang xem tài liệu "Motif trong truyện cổ tích "Hai cô gái và cục bướu" của Việt Nam và "Ông già và cục bướu" của Hàn Quốc từ góc nhìn so sánh", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- motif_trong_truyen_co_tich_hai_co_gai_va_cuc_buou_cua_viet_n.pdf
