Hình tượng cái tôi công dân trong thơ bang giao thế kỷ X - XIV

Download

TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI

HÌNH TƯỢNG CÁI TÔI CÔNG DÂN TRONG

THƠ BANG GIAO THẾ KỈ X − XIV

Trꢀn Thꢁ The¹

Trưꢀng Đꢁi hꢂc Sư phꢁm Hà Nꢃi

Tóm tꢄt: Hình tưꢅng cái tôi trong thơ bang giao là sꢆ hoà hꢅp giꢇa chꢈt ngoꢁi giao và

chꢈt nhà thơ, giꢇa cái tôi chính trꢉ và cái tôi nghꢊ sĩ. Cái tôi trong thơ bang giao chꢉu sꢆ

quy ñꢉnh chung cꢋa cái tôi theo hꢂc thuyꢌt Nho gia vꢍa có ñꢎc trưng riêng do công viꢊc

bang giao chi phꢏi, xác lꢐp. Trong thơ bang giao Viꢊt Nam tꢍ thꢌ kꢑ X ñꢌn hꢌt thꢌ kꢑ XIV,

hình tưꢅng này thꢒ hiꢊn qua ý thꢓc trách nhiꢊm, bꢔn lĩnh, khí phách, trí tuꢊ cꢋa các nhà

thơ – sꢓ thꢕn Đꢁi Viꢊt.

Tꢍ khoá: bang giao, thơ sꢓ trình, thơ bang giao Viꢊt Nam, thꢌ kꢑ X ñꢌn thꢌ kꢑ XIV

1. Mꢂ ĐꢃU

Thơ bang giao tꢀ thꢁ kꢂ X − XIV là toàn bꢃ nhꢄng sáng tác trên hành trình ngoꢅi giao

giꢄa Viꢆt Nam và Trung Hoa cꢇa nhꢄng nhà ngoꢅi giao Đꢅi Viꢆt bao gꢈm thơ ñi sꢉ

phương Bꢊc và thơ tiꢁp khâm sꢉ Trung Quꢋc sang Viꢆt Nam. Hình tưꢌng cái tôi trong thơ

bang giao là sꢍ hoà hꢌp giꢄa chꢎt ngoꢅi giao và chꢎt nhà thơ, giꢄa cái tôi chính trꢏ và cái

tôi nghꢆ sĩ. Bên cꢅnh cái tôi cá nhân ñưꢌc xác lꢐp bꢑi hꢉng thú thi ca cꢇa ngưꢒi nghꢆ sĩ

trưꢓc vꢔ ñꢕp muôn màu cꢇa thiên nhiên trong không gian hai nưꢓc Viꢆt – Trung cùng

nhꢄng dꢍ cꢖm lo âu cꢇa ngưꢒi lꢄ khách tha hương khi ñꢋi diꢆn vꢓi "dꢏ cꢖnh" nơi "dꢏ quꢋc"

là cái tôi công dân, phꢐn sꢍ cꢇa mꢗi nhà ngoꢅi giao/ sꢉ thꢘn Đꢎt Viꢆt. Ngưꢒi công dân ñó

nhꢐn rõ trách nhiꢆm cꢇa kꢔ sĩ quân tꢙ vꢓi dân tꢃc và triꢚu ñꢅi: duy trì tình hꢄu hꢖo giꢄa hai

dân tꢃc Viꢆt − Trung, bꢖo vꢆ chꢇ quyꢚn lãnh thꢛ mà vꢜn giꢄ ñưꢌc thꢝ diꢆn quꢋc gia. Đi

liꢚn vꢓi trách nhiꢆm, ngưꢒi công dân Đꢅi Viꢆt luôn tꢞ rõ bꢖn lĩnh, trí tuꢆ khi sang sꢉ Trung

Hoa hay tiꢁp khâm sꢉ phương Bꢊc tꢅi quê nhà. Qua cái tôi công dân trong thơ bang giao

giai ñoꢅn thꢁ kꢂ X − XIV, hꢐu thꢁ không khꢞi không chiêm bái, ngưꢟng vꢠng tiꢚn nhân –

thi nhân/ sꢉ thꢘn/ nhà ngoꢅi giao Đꢅi Viꢆt; ñꢈng thꢒi, có cái nhìn tiꢆm cꢐn bꢉc tranh bang

giao Viꢆt − Trung ñương thꢒi.

Nhꢐn bài ngày 05.10.2016; gꢙi phꢖn biꢆn và duyꢆt ñăng ngày 25.10.2016

Liên hꢆ tác giꢖ: Trꢘn Thꢏ The; Email: [email protected]

TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 9/2016

2. NꢄI DUNG

2.1. Nhꢅng tiꢆn ñꢆ hình thành cái tôi công dân trong thơ bang giao giai ñoꢇn

thꢈ kꢉ X − XIV

Con ngưꢒi là tꢛng hoà cꢇa các mꢋi quan hꢆ xã hꢃi. Vì thꢁ nhìn nhꢐn hình tưꢌng con

ngưꢒi công dân trong thơ bang giao thꢁ kꢂ X − XIV, cꢘn khái quát vài nét vꢚ tình hình văn

hoá, lꢏch sꢙ, xã hꢃi, kinh tꢁ cꢇa Đꢅi Viꢆt, ñꢡc biꢆt là văn hoá bang giao giꢄa ngưꢒi Viꢆt và

ngưꢒi phương bꢊc khi ñó (ngưꢒi Nguyên, ngưꢒi Minh). Đây là nhꢄng yꢁu tꢋ cơ bꢖn chi

phꢋi ñꢁn tâm thꢁ, tư thꢁ mꢗi nhà ngoꢅi giao Lý − Trꢘn.

Năm 938, vꢓi chiꢁn thꢊng Bꢅch Đꢢng, ñꢎt nưꢓc ta thoát khꢞi ách ñô hꢃ 1000 năm cꢇa

phong kiꢁn Trung Quꢋc, bưꢓc vào kꢂ nguyên mꢓi – kꢂ nguyên ñꢃc lꢐp, tꢍ chꢇ. Giai ñoꢅn

lꢏch sꢙ tꢀ thꢁ kꢂ X ñꢁn thꢁ kꢂ XIV là chꢡng ñưꢒng ñꢘu tiên kꢝ tꢀ năm 939, Ngô Quyꢚn

xưng vương dꢍng nưꢓc cho ñꢁn năm 1414 – thꢒi kì nưꢓc ta rơi vào ách cai trꢏ cꢇa nhà

Minh. Đây là giai ñoꢅn bao gꢈm sꢍ hưng vong cꢇa sáu triꢚu ñꢅi: Ngô, Đinh, Tiꢚn Lê, Lý,

Trꢘn, Hꢈ, nhưng thưꢒng ñưꢌc gꢠi là thꢒi ñꢅi Lý − Trꢘn. Giai ñoꢅn này có nhꢄng thꢊng lꢌi

tiêu biꢝu, chꢣng hꢅn, năm 967 Đinh Bꢃ Lĩnh dꢕp loꢅn 12 sꢉ quân chꢎm dꢉt nꢅn cát cꢉ;

năm 981 Lê Hoàn ñánh tan quân Tꢋng giꢄ vꢄng ñꢃc lꢐp chꢇ quyꢚn dân tꢃc và cùng vꢓi

viꢆc ñꢤy mꢅnh phát triꢝn kinh tꢁ, văn hoá, xã hꢃi..., chꢁ ñꢃ phong kiꢁn Viꢆt Nam dꢘn dꢘn

ñưꢌc ꢛn ñꢏnh. Đꢁn thꢒi Lý − Trꢘn, nhà nưꢓc phong kiꢁn ñưꢌc xây dꢍng theo quy mô ngày

càng lꢓn và vꢄng mꢅnh vꢚ mꢠi mꢡt.

Đi liꢚn vꢓi chính sách ñꢋi nꢃi, ñꢋi ngoꢅi là vꢎn ñꢚ quꢋc gia ñꢅi sꢍ, liên quan ñꢁn vꢐn

nưꢓc sinh tꢈn. Bꢏi cꢔnh bang giao vꢓi thiên triꢚu mꢎy thꢁ kꢂ ñꢘu cꢇa cha ông ta có lúc

hanh thông hꢄu hꢖo, có nhꢄng khi cam go, quyꢁt liꢆt. Ví như vꢓi ngưꢒi Nguyên, sau chiꢁn

thꢊng lꢘn thꢉ nhꢎt, Đꢅi Viꢆt ꢑ hoàn cꢖnh ngꢡt nghèo. Đꢡc biꢆt tꢀ 1258 ñꢁn 1284, cha ông

ta thưꢒng phꢖi nhún nhưꢒng, hoà hoãn vꢓi Mông Cꢛ ñꢝ cꢇng cꢋ lꢍc lưꢌng. Khách sꢉ Bꢊc

quꢋc ñưꢌc "tiꢁp ñãi nꢈng hꢐu, nꢅp ñꢈ tiꢁn cꢋng theo quy ñꢏnh mꢃt nưꢓc thꢘn phꢥc" [1].

Tuy vꢐy, sau ba lꢘn ngưꢒi Nguyên ñꢅi bꢅi trưꢓc Đꢅi Viꢆt, không khí bang giao ñꢛi màu:

giao hꢖo thân thiꢆn. Khi triꢚu Minh trꢏ vì Trung Hoa, câu chuyꢆn hai nưꢓc lꢅi ñꢛi chiꢚu, rơi

vào căng thꢣng. Mꢃt lꢦ, vì nhà Minh không nguôi dã tâm xâm lưꢌc, lꢦ khác, thꢍc cꢖnh

triꢚu Trꢘn ñã ꢑ vãn hꢈi. Nhà Minh thưꢒng ra nhiꢚu yêu sách vô cùng xꢎc xưꢌc. Triꢚu Hꢈ

nꢊm ngôi ngꢊn ngꢇi, tình hình không sáng sꢇa hơn. Điꢚu ñó ñưꢌc minh chꢉng bꢢng viꢆc

ngưꢒi Minh kéo quân vào nưꢓc ta cuꢋi 1406, rꢈi dân tꢃc ta lꢅi rơi vào vòng nô lꢆ hai thꢐp

niên. Trong giai ñoꢅn này, nhiꢚu khi nhún nhưꢒng ñꢚ cao "Hán ân" nhưng cha ông ta kiên

quyꢁt, cꢉng rꢊn giꢄ vꢄng chꢇ quyꢚn, ñꢃc lꢐp dân tꢃc và thꢝ diꢆn quꢋc gia như: không quì

lꢅy khi nhꢐn chiꢁu chꢂ cꢇa thiên triꢚu, không sang chꢘu, bác bꢞ nhꢄng yêu sách vô lí cꢇa

phương Bꢊc. Thꢐm chí khi cꢘn thiꢁt sꢧn sàng sꢙ dꢥng cꢖ sꢉc mꢅnh quân sꢍ. Ví như ñꢃi

TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI

quân Sát Thát cꢇa nhà Trꢘn ñã ba lꢘn ñánh bꢅi cuꢃc chiꢁn tranh xâm lưꢌc cꢇa ñꢁ chꢁ Mông

Cꢛ hùng mꢅnh bꢐc nhꢎt ñương thꢒi vào các năm 1258, 1285, 1288. Năm 1313, khi quan lꢅi

phương bꢊc vùng biên xâm lưꢌc Đꢅi Viꢆt, quân ñꢃi nhà Trꢘn ñã tiꢁn sâu vào ñꢎt Trung

Hoa thꢖo phꢅt các ñꢅo quân Nguyên ñꢝ ñòi lꢅi ngưꢒi, lꢎy lꢅi ñꢎt. Điꢚu ñó cho thꢎy sꢍ kiên

quyꢁt cꢉng rꢊn bꢎt phꢥc cꢇa triꢚu ñình Đꢅi Viꢆt trong quan hꢆ vꢓi Trung Hoa xuꢎt phát tꢀ

tiꢚm lꢍc quân sꢍ và sꢍ cưꢒng thꢏnh cꢇa thꢁ nưꢓc.

Kinh tꢁ phát triꢝn, chính trꢏ ꢛn ñinh, quân sꢍ vꢄng mꢅnh, ngoꢅi giao linh hoꢅt kꢁt hꢌp

khí thꢁ hào hùng cꢇa thꢒi ñꢅi ñánh Tꢋng dꢕp Nguyên là nhꢄng tiꢚn ñꢚ cơ bꢖn tꢅo nên tâm

thꢁ, tư thꢁ cꢇa kꢔ sĩ/ nhà ngoꢅi giao Đꢅi Viꢆt. Bàn vꢚ khí tiꢁt cꢇa kꢔ sĩ ñương thꢒi, nhà

nghiên cꢉu lꢏch sꢙ, văn hoá Lê Quý Đôn viꢁt: "Đꢎy là nhꢄng con ngưꢒi trong trꢔo, cꢉng

rꢊn, cao thưꢌng, thanh liêm, có phong ñꢃ quân tꢙ nho sĩ thꢒi Tây Hán, thꢐt không phꢖi

ngưꢒi tꢘm thưꢒng có thꢝ theo kꢏp ñưꢌc. Bꢑi vì nhà Trꢘn ñãi ngꢃ sĩ phu rꢃng rãi mà không

bó buꢃc, hoà nhã mà có lꢨ ñꢃ, cho nên nhân vꢐt trong mꢃt thꢒi có chí khí tꢍ lꢐp, hào hiꢆp,

cao siêu, vꢄng mꢅnh vưꢌt ra ngoài thói thưꢒng, làm rꢅng danh sꢙ sách, trên không hꢛ vꢓi

trꢒi dưꢓi không thꢕn vꢓi ñꢎt" [2].

2.2. Cái tôi công dân trong thơ bang giao giai ñoꢇn X − XIV

2.2.1. Cái tôi mang trꢊng trách quꢋc gia

Đꢝ ñꢖm bꢖo cho ñꢃc lꢐp chꢇ quyꢚn cꢇa dân tꢃc, viꢆc bang giao rꢎt hꢆ trꢠng. Nhiꢆm vꢥ

lꢏch sꢙ trꢠng ñꢅi này ñưꢌc quꢋc gia, dân tꢃc giao cho các nhà ngoꢅi giao gánh vác. Tính

chꢎt công viꢆc tuy khác nhau: cꢋng nꢅp, viꢁng tang, mꢀng thꢠ, chúc mꢀng thiên tꢙ lên

ngôi, hay tiꢁp ñón sꢉ thꢘn thiên triꢚu sang phong vương nhưng ñã ñưꢌc cꢙ ñi sꢉ Trung

Hoa hay ñón khâm sꢉ phương Bꢊc ñꢚu phꢖi làm tròn sꢉ mꢆnh ngoꢅi giao: duy trì tinh thꢘn

hoà hiꢁu giꢄa hai dân tꢃc, ñꢝ vua ñưꢌc thư lòng vꢚ mꢡt bꢊc, nhân dân an yên làm ăn trong

ꢎm no, hꢅnh phúc... Các nhà ngoꢅi giao Đꢅi Viꢆt hiꢝu rõ công viꢆc mà mình ñꢖm trách.

Hình ꢖnh nhà ngoꢅi giao Đꢅi Viꢆt ñưꢌc khꢊc hoꢅ trong thơ trưꢓc hꢁt là chân dung cꢇa

nhꢄng chính khách trên tay cꢘm cꢒ tiꢁt ngꢠc, hai vai gánh nꢡng sꢉ mꢆnh núi sông, ruꢛi

rong trên mꢠi nꢔo ñưꢒng xa xôi vꢅn dꢡm tꢓi thiên triꢚu. Cái tôi "hùng tâm tráng chí", ñưꢌc

thꢝ hiꢆn mꢃt cách cꢥ thꢝ qua ý thꢉc trách nhiꢆm cꢇa mꢗi sꢉ thꢘn vꢓi vꢐn mꢆnh dân tꢃc và

triꢚu ñꢅi. Do không chꢎp nhꢐn có mꢃt "vùng trꢒi ngoài trꢒi" nên sau ba lꢘn ñꢅi bꢅi, ngưꢒi

Nguyên vꢜn nuôi ý ñꢏnh mang quân "ñiꢁu phꢅt" Đꢅi Viꢆt lꢘn nꢄa. Trꢠng trách ngưꢒi ñi sꢉ

vì thꢁ luôn trĩu nꢡng. Nhiꢆm vꢥ cꢇa các sꢉ thꢘn giai ñoꢅn này là bꢖo vꢆ thành quꢖ cꢇa

chiꢁn công dân tꢃc, duy trì mꢋi quan hꢆ bang giao hꢄu hꢖo giꢄa hai nưꢓc Viꢆt − Trung,

tránh cho nhân dân nhꢄng cuꢃc can qua ñꢛ máu. Ý thꢉc trách nhiꢆm vꢓi quꢋc gia dân tꢃc

luôn thưꢒng trꢍc trong tâm can cꢇa mꢗi sꢉ thꢘn tꢀ lúc uꢋng chén rưꢌu tiꢨn ñưa, giong

buꢈm ñi sꢉ ñꢁn ꢖi Nam Quan và dꢢng dꢡc trong suꢋt hành trình Hoàng Hoa vꢅn dꢡm.

TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 9/2016

Đưꢌc mꢆnh danh là nhà thơ cꢇa "Mai rꢀng", "Hꢅc bꢝ" luôn say mê cái ñꢕp, Nguyꢨn Trung

Ngꢅn ít khi cꢖm hꢉng vꢚ chuyꢆn quꢋc gia ñꢅi sꢍ; tuy nhiên, trong hoàn cꢖnh ñꢡc biꢆt, ông

thưꢒng biꢝu lꢃ trꢍc tiꢁp tâm trꢅng. Ngay câu thơ mꢑ ñꢘu bài Vĩnh Bình trꢁi sơ phát, Giꢓi

Hiên ñã ñinh ninh vꢚ trách nhiꢆm sꢉ sꢍ cꢇa mình – trách nhiꢆm cꢇa ngưꢒi ñem chuông ñi

ñánh nưꢓc ngưꢒi: "Vương sꢆ thông mang cꢔm ñꢁn lao/ Hiꢒu phong xuy lꢃ bát chinh bào"

(Viꢆc vua viꢆc nưꢓc bꢐn rꢃn ñâu dám ngꢅi khó nhꢠc/ Gió sꢓm hꢊt sương thꢎm ưꢓt chinh

bào). Trên ñưꢒng tꢀ kinh thành Thăng Long lên biên giꢓi trưꢓc quang cꢖnh ñꢎt nưꢓc tươi

ñꢕp, nhân dân an yên làm ăn trong thanh bình, hꢅnh phúc Nguyꢨn Trung Ngꢅn ñã ý thꢉc

rꢎt rõ trách nhiꢆm cꢇa ngưꢒi quân tꢙ: "Quân ân vꢉ hiꢊu quyên trꢕn báo/ Nhꢈt giꢖi ninh tꢍ

vꢁn lí hành" (Giang Ôn dꢉch − Ơn vua chưa gꢊng báo ñáp ñưꢌc mꢖy may/ Mꢃt mình cũng

ñâu dám tꢀ chuyꢁn ñi vꢅn dꢡm).

Vꢓi khát vꢠng hoà bình dân tꢃc, ñꢃi quân Sát Thát hùng mꢅnh cꢇa nhà Trꢘn ñã cꢘm vũ

khí kiên cưꢒng tranh ñꢎu ñꢝ giꢄ vꢄng tꢀng tꢎc ñꢎt cꢇa Tꢛ quꢋc trong cuꢃc vꢆ quꢋc anh

hùng. Nhưng ngưꢒi Viꢆt cũng sꢧn sàng dꢋc hꢁt sông trꢒi ñꢝ "rꢙa giáp binh" nꢁu ñꢋi

phương biꢁt trân trꢠng cái "hꢄu hꢅn" cꢇa giang sơn. Song Nguyꢨn Trung Ngꢅn còn yêu cꢘu

cao hơn thꢁ − phꢖi ñꢅt ñꢁn tinh thꢘn bình ñꢣng, hꢄu hꢖo: "Hꢈ Viꢆt cùng chung nꢚn giáo

hoá, phong tꢥc và cùng là anh em". Khi uꢋng rưꢌu, giao tình văn chương cùng ngưꢒi bꢅn

Mꢅc Cꢙu Cao ꢑ Ung Châu, thi nhân hꢠ Nguyꢨn vꢜn không quên ý thꢉc trách nhiꢆm cꢇa sꢉ

thꢘn: "Nghĩ tương huân nghiꢊp thù tiꢗn trái/ Khꢘng vꢉ ưu nguy phꢙ thꢏn tân" (Hoꢁ Nhân

Kiꢊt vꢐn − Nghĩ ñem huân nghiꢆp báo ñꢚn nꢌ trưꢓc/ Há vì lo sꢌ nguy hiꢝm mà phꢥ tꢎc

lòng). Cũng có khi ý thꢉc trách nhiꢆm kꢔ sĩ thꢝ hiꢆn ꢑ sꢍ thꢊng thꢁ giꢄa con ngưꢒi phꢐn sꢍ

vꢓi con ngưꢒi thi nhân trong mꢗi sꢉ thꢘn: "Dꢉch trình cương bꢉ mai hoa quꢔn/ Bꢈt phóng

thiꢗn tâm ñꢄc tꢆ do" (Đưꢒng ñi sꢉ vꢀa bꢏ hoa mai quyꢁn rũ/ Không buông thꢖ theo lòng

thiꢆn cũng ñưꢌc phút tꢍ do). Nhꢐn trꢠng trách ngoꢅi giao, Nguyꢨn Trung Ngꢅn ñành tꢅm

gác cái thú nhàn du trưꢓc phong cꢖnh nưꢓc non tươi ñꢕp kꢝ cꢖ chút thư thái "buông thꢖ"

nơi cꢙa thiꢚn. Vꢐy là dù say mê cꢖnh ñꢕp, ngưꢒi thơ Nguyꢨn Trung Ngꢅn không quên con

ngưꢒi công dân phꢐn sꢍ cꢇa mình. Nhiꢚu khi ý thꢉc trách nhiꢆm cꢇa bꢚ tôi mang mꢃt tình

ñiꢆu khác trong bài Nhàn cư phꢙng Đꢎng ñꢁi phu (Nguyꢨn Trung Ngꢅn). Ông không can

tâm dꢍ vào hàng nhꢄng kꢔ "ñꢃi mũ mꢡc áo" mà chꢂ nghênh ngang vô tích sꢍ "ăn không"

lꢃc vua. Đꢋi vꢓi Nguyꢨn Trung Ngꢅn thì ñi sꢉ không phꢖi là chuyꢆn mꢀng vì ñưꢌc "vinh

thân phì gia" cũng không chꢂ là cuꢃc du lãm thoꢖ thú nhàn du mà là trách nhiꢆm báo ñꢚn

vua ñꢝ vua ñưꢌc thư lòng vꢚ mꢡt Bꢊc.

Dưꢓi thꢒi Lý − Trꢘn, vua ñꢅi diꢆn cho non sông xã tꢊc, cho ñꢎt nưꢓc cho dân tꢃc; cho

nên "báo ñꢚn ơn vua", phò tá hꢁt lòng ñꢝ vua có thꢝ rꢇ áo khoanh tay trꢏ vì cũng chính là

ñꢅt ñꢁn thꢒi ñꢅi thanh bình, dân ꢎm no... Dù mang nꢡng tình nhà, nhưng Doãn Ân Phꢇ vꢜn

ý thꢉc rꢎt rõ trách nhiꢆm cꢇa kꢔ hát bài ca Hoa trình. Vì thꢁ kꢁt thúc cuꢃc chia tay ñꢘy lưu

luyꢁn lꢅi là mꢃt sꢍ khꢣng ñꢏnh dꢉt khoát: "Ta cꢘm cꢒ tiꢁt mao, ngưꢒi vꢚ coi viꢆc gꢋi quꢅt/

TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI

Xưa nay trung hiꢁu khó vꢕn toàn ñưꢌc cꢖ hai". Rꢈi ñây tình nhà sꢦ trĩu nꢡng trên vai ngưꢒi

xa xꢉ tuy nhiên hình ꢖnh sꢉ thꢘn tay cꢘm "cꢒ tiꢁt" và sꢍ tri ngꢃ "xưa nay trung hiꢁu khó

vꢕn toàn cꢖ hai" ñã thꢝ hiꢆn sꢍ lꢍa chꢠn dꢉt khoát vꢓi chꢄ trung. Song có lꢦ ý thꢉc trách

nhiꢆm cꢇa kꢔ sĩ trong thơ bang giao X − XIV, ñưꢌc thꢝ hiꢆn tꢐp trung nhꢎt ꢑ bài Hoꢁ thơ

Trùng Quang ñꢌ cꢇa Nguyꢨn Biꢝu. Nhꢐn nhiꢆm vꢥ ñi sꢉ 1413, Nguyꢨn Biꢝu ñã dành trꢠn

mꢃt bài thơ tꢡng vꢏ vua ñáng kính ñꢈng thꢒi cũng tꢞ trách nhiꢆm cꢇa kꢔ sĩ vꢓi vꢓi quꢋc gia

dân tꢃc: "Đưꢀng mây gió kꢉ lꢕn lꢕn trꢔi/ ꢚi tuyꢌt cꢀ mao thꢓc thꢓc pha/ Há mꢃt cung tên

lꢛng chí trꢜ/ Bꢃi ngưꢀi vàng sꢄt ñúc gan già/ Hꢝ mình vꢔ thiꢌu tài chuyên ñꢏi/ Dꢉch lꢃ ba

ngàn dám ngꢁi xa". Hình ꢖnh sꢉ thꢘn tay cꢘm cꢒ tiꢁt mao vưꢌt qua nhꢄng khó khăn khꢊc

nghiꢆt vꢚ thꢒi tiꢁt, ñưꢒng sá xa xôi và khát vꢠng nhꢐp thꢁ hành ñꢅo, chí "tang bꢈng hꢈ thꢂ"

ñã thꢝ hiꢆn mꢃt cách sâu sꢊc sinh ñꢃng ý thꢉc trách nhiꢆm cꢇa ngưꢒi quân tꢙ vꢓi giang sơn

xã tꢊc. Ngưꢒi tưꢓng sĩ ñó ñâu sꢌ ñưꢒng xa nguy hiꢝm chꢂ sꢌ mình không có tài chuyên ñꢋi

làm ꢖnh hưꢑng ñꢁn quꢋc gia dân tꢃc... Chính nꢗi thꢕn ñó làm cho con ngưꢒi trách nhiꢆm

cꢇa Nguyꢨn Biꢝu thꢝ hiꢆn cꢥ thꢝ, sâu ñꢐm.

Vꢓi tư tưꢑng Đꢅi Hán, ngưꢒi Hoa coi mình là trung tâm, nên dù cꢙ nhꢄng sꢉ ñoàn ñꢁn

Đꢅi Viꢆt nhưng vꢜn vꢓi tư cách cꢇa mꢃt nưꢓc thiên triꢚu sang phong vương cho vua Viꢆt

hay yêu cꢘu vua sang chꢘu hoꢡc ñưa ra nhꢄng yêu sách bꢊt dân ta phꢖi phꢥc tùng. Vꢚ phía

Viꢆt Nam ñó là mꢃt thꢙ thách: Làm thꢁ nào ñꢝ vꢜn thꢝ hiꢆn ñưꢌc sꢍ mꢁn khách nhưng vꢜn

giꢄ vꢄng ñꢃc lꢐp chꢇ quyꢚn ñꢎt nưꢓc? Các vꢏ vua, tưꢓng lĩnh xꢉ ta cũng ñã giꢖi quyꢁt

ñưꢌc nhiꢆm vꢥ khó khăn ñó bꢢng ý thꢉc trách nhiꢆm cꢇa mꢗi nhà ngoꢅi giao/sꢉ thꢘn: duy

trì hoà bình hꢄu hꢖo. Dù ñꢚ cao thiên triꢚu hay nhún nhưꢒng mꢚm mꢞng, hoꢡc luyꢁn lưu

trong các cuꢃc chia tay chꢇ − khách, cuꢋi mꢗi bài thơ khi tiꢨn khâm sꢉ Trung Hoa vꢚ nưꢓc

các nhà ngoꢅi giao ñꢎt Viꢆt không quên nhꢊc nhꢑ các sꢉ thꢘn Thiên triꢚu vꢚ ưꢓc vꢠng hoà

bình thꢏnh trꢏ cꢇa nhân dân Nam Viꢆt: "Nguyꢊn tương thâm ý vꢉ biên cương/ Phân minh tꢈu

ngã hoàng" (Vương lang quy – Ngô Chân Lưu − Xin ñem cái ý sâu xa vì cõi biên cương

này/ Tâu thꢐt minh bꢅch vꢓi hoàng ñꢁ chúng ta); "Cꢔm chúc tꢓ hiꢗn quân phiꢌm ái/ Hꢔo vꢉ

noãn dꢆc Viꢊt thương sinh" (Tꢎng Bꢄc sꢓ Sài Trang Khanh, Lý Văn Chꢈn ñꢘng – Trꢘn

Quang Khꢖi − Dám mong bꢋn vꢏ sꢉ giꢖ tài giꢞi có lòng yêu thương công bꢢng rꢃng lꢓn/

Hãy che chꢑ cho thương sinh nưꢓc Viꢆt); "Đꢑnh ngꢇ nguyꢊn ôn Trung Thꢏng chiꢌu/ Miꢞn

giao ưu quꢏc mꢟi như ñàm" (Tꢏng Bꢄc sꢓ Mã Hꢅp Mưu, Kiꢗu Nguyên Lãng – Trꢘn Khâm

− Xin hãy ôn lꢅi lꢒi nói "chuông vꢅc" trong tꢒ chiꢁu năm Trung Thꢋng/ Đꢝ tránh cho nhau

khꢞi mꢋi phiꢚn "lo nưꢓc" luôn luôn nung ñꢋt trong lòng)... Vꢓi nhꢄng lꢒi thꢂnh cꢘu nhꢕ

nhàng mà thꢎm thía trong câu thơ mang hình thꢉc cꢘu khiꢁn, các vꢏ vua quan, tưꢓng lĩnh

thꢒi Lý − Trꢘn ñã làm tròn trách nhiꢆm sꢉ sꢍ cꢇa mình.

Vꢐy là, dù ñi sꢉ hay tiꢁp sꢉ, cái tôi công dân trách nhiꢆm luôn ñưꢌc mꢗi thi nhân −

nhà ngoꢅi giao Đꢅi Viꢆt khꢊc ghi. Nó luôn thưꢒng trꢍc trong tâm can mꢗi nhà ngoꢅi giao −

TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 9/2016

thi nhân nưꢓc Nam. Và trong hoàn cꢖnh bang giao nhiꢚu thăng trꢘm giꢄa hai dân tꢃc

Viꢆt − Trung, ngưꢒi quân tꢙ Đꢅi Viꢆt ñã dùng bꢖn lĩnh, trí tuꢆ cꢇa mình ñꢝ giꢄ trꢠn trách

nhiꢆm kꢔ sĩ.

2.2.2. Cái tôi bꢌn lĩnh, trí tuꢍ

Cái tôi công dân không chꢂ ꢑ ý thꢉc trách nhiꢆm trưꢓc quꢋc gia dân tꢃc mà còn thꢝ

hiꢆn ꢑ bꢖn lĩnh, khí phách, trí tuꢆ cꢇa nhꢄng nhà ngoꢅi giao.

Bꢖn lĩnh khí phách Đꢅi Viꢆt thꢝ hiꢆn trưꢓc tiên ꢑ tinh thꢘn dũng cꢖm cꢇa mꢗi sꢉ thꢘn

khi vưꢌt qua mꢠi khó khăn gian khꢛ "trꢖi gió tꢊm mưa", "nꢍc ñi rét lꢅi" nhiꢚu năm trên

ñưꢒng dài muôn dꢡm. Dꢜu rꢢng trên ñưꢒng ñi sꢉ vào ra vùng cꢙa quꢂ, ñꢋi diꢆn vꢓi thiên

nhiên biên giꢓi hoang vu, vꢊng bóng chân ngưꢒi, thꢒi tiꢁt khꢊc nghiꢆt, ñꢏa hình hiꢝm trꢑ,

có lúc bꢏ mꢊc kꢕt ꢑ nơi dã quán dài ngày chꢒ ñꢌi mꢞi mòn mà "ngꢍa trꢅm không ñꢁn"... sꢉ

thꢘn ñꢎt Viꢆt không khꢞi không buꢈn, không cô ñơn và nhiꢚu dꢍ cꢖm vꢚ sꢍ bꢎt trꢊc sꢦ ñꢁn

vꢓi mình. Nhưng sau tꢎt cꢖ, hꢠ luôn ñꢚ cao viꢆc ñi sꢉ, coi khó khăn nguy hiꢝm là chuyꢆn

ñương nhiên không có gì phꢖi sꢌ, ñó chꢣng qua chꢂ như mꢃt thꢉ thuꢋc thꢙ, mꢃt chꢎt xúc

tác tôi luyꢆn thêm con ngưꢒi bꢖn lĩnh khí phách ꢑ mꢗi sꢉ thꢘn. Vì thꢁ mꢗi lꢘn nhꢊc ñꢁn

khó khăn là mꢃt lꢘn sꢉ thꢘn khꢣng khái tꢍ nguyꢆn dꢎn thân, coi ñó là trách nhiꢆm "tiên ưu

hꢐu lꢅc" cꢇa kꢔ sĩ nam nhi. ꢩ bài Phù Lưu dꢉch sau cái bꢊt tay tiꢨn biꢆt ñꢘy lưu luyꢁn là

cꢖm hꢉng dꢎn thân, bꢖn lĩnh khí phách sꢉ thꢘn: "Hoꢁ ñình ñông vꢂng xuân phong nhuyꢞn/

Thꢐp lí yên hoa tꢏng mã ñꢗ" (Tꢀ Hoꢅ ñình nhìn vꢚ hưꢓng ñông, ngꢠn gió xuân thꢛi êm

nhꢕ/ Mưꢒi dꢡm khói hoa ñꢚu tiꢨn ñưa vó ngꢍa lên ñưꢒng). Tꢀ trꢅi Vĩnh Bình ra ñi, sꢉ thꢘn

Nguyꢨn Trung Ngꢅn ñã cꢖm nhꢐn hꢁt thꢖy nhꢄng khó khăn hiꢝm nguy cꢇa ngưꢒi hát bài ca

Hoa trình: "Hiꢒu phong suy lꢃ bát chinh bào/.../ Tiêu tiêu Hꢛ mã kiꢌt cung ñao" (Sáng sꢓm

ñã phꢖi bưꢓc chân ra, gió lùa nhꢄng giꢠt sương móc thꢎm ưꢓt cꢖ áo chinh bào/.../Nghe

tiꢁng ngꢍa Hꢈ kêu khiꢁn lòng rùng rꢌn mà cung ñao ñeo trong mình dưꢒng như phát tiꢁng

kêu). Tuy nhiên khó khăn ñó càng hun ñúc vꢔ ñꢕp khí phách, bꢖn lĩnh ꢑ sꢉ thꢘn Nguyꢨn

Trung Ngꢅn. Lên chơi lꢘu Nhꢅc Dương, mꢃt thꢊng cꢖnh ꢑ Hꢈ Nam Trung Quꢋc, Nguyꢨn

Trung Ngꢅn không khꢞi có cꢖm giác cô ñơn, lꢅc lõng trưꢓc thiên nhiên rꢌn ngꢌp, hay sꢍ

biꢁn ñꢛi khôn lưꢒng cꢇa cꢖnh vꢐt, cũng như sꢍ ngꢊn ngꢇi cꢇa ñꢒi ngưꢒi so vꢓi thꢒi gian vũ

trꢥ. Vꢐy mà kꢁt thúc bài thơ lꢅi là hình ꢖnh sꢉ thꢘn: "Đꢃc bão tiên ưu hꢐu lꢁc tâm" (Nhꢁc

Dương lâu − Ngưꢒi sꢉ thꢘn bao giꢒ cũng ôm mꢃt tꢎm lòng tiên ưu hꢐu lꢅc). Hình tưꢌng

thơ có sꢍ vꢐn ñꢃng tích cꢍc: mꢗi khi chꢅm ñꢁn ñꢏa hꢅt cꢇa khó khăn câu thơ lꢅi ñꢤy sang

danh giꢓi cꢇa trách nhiꢆm, khí phách. Tꢉ thơ vì thꢁ mà hào hùng, nhꢒ ñó khí phách bꢖn

lĩnh sꢉ thꢘn thꢝ hiꢆn rõ. Nhưng có lꢦ khí phách bꢖn lĩnh cꢇa ngưꢒi ñi sꢉ thꢝ hiꢆn ñꢕp nhꢎt

là hình ꢖnh "chim bꢢng" vưꢌt bꢝ nam: "An ñꢄc nam chi kim hꢇu tiꢊn/ Bꢠng phong vꢁn lí

quá Nam minh" (Nhꢁc Dương lâu, kì nhꢉ, Nguyꢨn Trung Ngꢅn − Nay ưꢓc gì cành nam

TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI

ñưꢌc thuꢐn tiꢆn/ Cánh bꢢng theo gió muôn dꢡm vưꢌt bꢝ nam). Sꢉ thꢘn An Nam tꢍa như

cánh chim bꢢng lưꢓt gió muôn dꢡm sang sꢉ Yên kinh vꢓi tư thꢁ kiêu hãnh, ñưꢒng bꢆ.

Mꢃt chiꢚu kích khác cꢇa con ngưꢒi bꢖn lĩnh khí phách là thái ñꢃ lꢅc quan khi mꢗi nhà

ngoꢅi giao coi chuyꢆn ñi sꢉ là viꢆc giꢖn ñơn, nhꢕ nhàng như mꢃt chuyꢁn viꢨn du thám

hiꢝm, mꢃt chuyꢁn ñi chơi thăm thú: "Giang sơn kì tuyꢊt ngã tư du" (Hoàng Hꢁc lâu,

Nguyꢨn Trung Ngꢅn − Núi sông kì tuyꢆt ta ñã ñꢁn chơi ñây"; "Như kim bꢈt phꢙ bình sinh

du" (Đăng Hoàng Lâu tꢡu bút thꢉ bꢄc sꢓ thꢉ giꢔng Dư Gia Tân, Phꢅm Sư Mꢅnh – Chuyꢁn

ñi chơi này hꢣn không phꢥ chí bình sinh); "Liên bꢔ tân thi kí viꢞn du" (Hoàng Châu thꢓ

Vương Bꢛng Trai vꢐn, Nguyꢨn Quý Ưng − Hꢧng làm mꢃt bài thơ ñꢝ ghi nhꢓ chuyꢁn viꢨn

du), "Sơn hà kì tuyꢊt kí tꢠng du" (Hoꢁ Đꢁi Minh sꢓ Dư Qúi, kì nhꢉ, Phꢅm Sư Mꢅnh – Nơi

non sông tuyꢆt ñꢕp nhꢓ ñã ñꢁn dꢅo chơi)... Có bꢖn lĩnh khí phách mꢗi sꢉ thꢘn mꢓi coi

chuyꢆn ñi sꢉ nhiꢚu gian nan như mꢃt sꢍ "mꢑ rꢃng thꢍc ñơn cho nhꢄng giác quan" (chꢄ

dùng cꢇa Nguyꢨn Tuân).

Bꢖn lĩnh, khí phách, trí tuꢆ cꢇa nhà ngoꢅi giao Viꢆt Nam có lꢦ ñưꢌc thꢝ hiꢆn rõ nhꢎt ꢑ

nhꢄng bài "tꢤu bút". Đi sꢉ là công viꢆc ñáng tꢍ hào nhưng cũng nhiꢚu khó khăn, thꢙ thách.

Có lꢦ vꢎt vꢖ và nguy hiꢝm nhꢎt là cuꢃc ñꢎu trí vꢓi triꢚu ñình phương Bꢊc, sơ hꢑ mꢃt chút

là tính mꢅng bꢏ ñe doꢅ, Tꢛ quꢋc bꢏ lâm nguy. Nhưng vꢓi tꢎm lòng yêu nưꢓc nꢈng nàn,

niꢚm tꢍ hào cao ñꢃ vꢚ triꢚu ñꢅi Lý − Trꢘn kꢁt hꢌp vꢓi bꢖn lĩnh vꢄng vàng và tài mưu lưꢌc,

các sꢉ thꢘn ñã vưꢌt qua thꢙ thách mꢃt cách vinh quang. Nhꢄng vꢘn thơ ñꢋi ñáp, hoꢅ vꢐn

cꢇa sꢉ thꢘn Đꢅi Viꢆt ñã làm cho vua quan thiên triꢚu nꢝ sꢌ, khâm phꢥc. ꢪng ñꢋi nhanh

linh hoꢅt câu hꢞi hiꢝm hóc cꢇa Thiên triꢚu ñã khó nhưng ñꢋi ñáp mà thành thơ hay cꢖ nꢃi

dung và nghꢆ thuꢐt thì không phꢖi ai cũng làm ñưꢌc. Vꢐy mà các sꢉ thꢘn Đꢅi Viꢆt ñã hoàn

thành xuꢎt sꢊc yêu cꢘu ñó.

Năm 1335, Nguyꢨn Cꢋ Phu ñi sꢉ nhà Nguyên, trưꢓc yêu cꢘu cꢇa quan Thiên triꢚu,

ông ñã ꢉng khꢤu mꢃt bài thơ cꢛ phong Bꢄc sꢓ ꢓng tꢑnh ñưꢀng mꢊnh, tꢉch thưꢅng phú thi

ngay giꢄa tiꢆc rưꢌu. Dù bài thơ mang ñꢐm tính xã giao, thù tꢅc nhưng cũng ñã thꢝ hiꢆn rõ

khí phách, bꢖn lĩnh và trí tuꢆ Đꢅi Viꢆt: "Thánh triꢗu thiên tꢢ chí minh triꢌt/ Cꢝ quăng phꢙ

bꢐt câu lương hiꢗn/.../ Khꢣi duy ngã bꢏi thꢙ kì tꢓ/ Hà hoang lꢁc nghiꢊp trưꢀng miên miên"

(Thiên tꢙ cꢇa thánh triꢚu rꢎt sáng suꢋt/ Nhꢄng kꢔ phò ta thân cꢐn ñꢚu là bꢐc hiꢚn lương/.../

Nào chꢂ có lꢓp chúng tôi mꢓi ñưꢌc ban ơn huꢆ/ Nhꢄng nơi xa xôi hꢔo lánh cũng mãi mãi

an cư lꢅc nghiꢆp). Con ngưꢒi công dân bꢖn lĩnh, khí phách, trí tuꢆ thꢒi ñꢅi Lý − Trꢘn ñưꢌc

thꢝ hiꢆn sinh ñꢃng qua bài Bꢄc sꢓ ñăng Hoàng Lâu tꢡu bút thꢉ Bꢄc sꢓ thꢉ giꢔng Dư Gia

Tân khi Phꢅm Sư Mꢅnh ñi sꢉ năm 1345. Bài tꢤu bút mang hơi thꢑ hào hùng chói lꢠi cꢇa

"Hào khí Đông A" ba lꢘn ñánh thꢊng quân Nguyên − Mông. Khi lên lꢘu, các sꢉ thꢘn Đꢅi

Viꢆt giai ñoꢅn X – XIV không chꢂ thꢝ hiꢆn khát vꢠng "ñăng cao vꢠng viꢨn", hay so tài thơ

ca vꢓi ngưꢒi xưa mà luôn gꢙi gꢊm ý thꢉc trách nhiꢆm và bꢖn lĩnh sꢉ thꢘn cũng như tinh

TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 9/2016

thꢘn thꢒi ñꢅi. Vì thꢁ vꢜn có nhꢄng câu thơ buꢈn khi nhꢓ xưa nhìn nay, cꢖnh vꢐt nơi xꢉ

ngưꢒi tác ñꢃng ñꢁn nꢗi hương quan ꢑ mꢗi ngưꢒi xa xꢉ nhưng kꢁt thúc bài thơ, ñiꢝm nhꢎn

cꢇa bài thơ, tình ñiꢆu chính cꢇa bài thơ vꢜn là niꢚm vui, niꢚm tꢍ hào toát lên tꢀ tư cách,

bꢖn lĩnh sꢉ thꢘn thꢒi ñꢅi Lý − Trꢘn.

Lꢘu Hoàng Hꢅc là danh thꢊng nꢛi tiꢁng cꢇa Trung Hoa. Tương truyꢚn, thi tiên Lý

Bꢅch tꢓi Hoàng lâu cũng ñꢏnh thꢙ bút, nhưng khi ñꢠc thơ Thôi Hiꢆu ñꢚ trên vách rꢈi, ông

ñã ngꢙa mꢡt, cꢎt lꢒi than, nhꢊn lꢅi hꢐu thꢁ rꢢng: "Nhãn tiꢗn hꢇu cꢔnh ñꢁo bꢈt ñꢄc,/ Thôi

Hiꢊu ñꢗ thi tꢁi thưꢅng lꢕu (Trưꢓc mꢊt thꢎy cꢖnh không tꢖ ñưꢌc/ Vì Thôi Hiꢆu ñã nói hꢁt

trong bài thơ ñꢚ trên lꢘu). Thiên hꢅ cꢉ ngꢟ, sau giai tác cꢇa Thôi Hiꢆu, sau nhꢄng lꢒi than

cꢇa Lý Bꢅch sꢦ không ai còn mꢅo muꢃi ñꢚ thơ Hoàng Hꢅc lâu nꢄa. Nhưng không, vꢜn có

bao lꢓp ngưꢒi chiêm ngưꢟng công trình ñó mà chꢣng thꢝ phꢥ tình. Phꢅm Sư Mꢅnh là kꢔ

hꢐu sinh ñꢁn tꢀ phương trꢒi xa xôi nhưng nhà ngoꢅi giao này ñã có thơ vꢚ danh thꢊng ñó

cꢇa ngưꢒi xꢉ Bꢊc. Ngưꢒi xưa mꢗi khi ñăng cao Hoàng Hꢅc lâu, nhìn mây trꢊng, hꢠ chꢂ

thꢎy buꢈn, thꢎy tang thương, thꢎy cuꢃc ñꢒi vô nghĩa mà ngꢐm ngùi ñꢚ thơ. Lꢘu Hoàng Hꢅc

ñã trꢑ thành nơi gꢙi lꢅi mꢋi sꢘu kim cꢛ cꢇa con ngưꢒi: "Nhꢐt mꢃ hương quan hà xꢓ thꢉ,/

Yên ba giang thưꢅng sꢢ nhân sꢕu" (Hoàng Hꢁc lâu − Thôi Hiꢆu). Thơ bang giao Viꢆt Nam

cũng xuꢎt hiꢆn nꢗi buꢈn muôn thuꢑ ꢎy. Ví như tâm tình Nguyꢨn Du ngày nào: "Kim lai cꢝ

vãng Lư sinh mꢃng,/ Hꢁc khꢓ lâu không Thôi Hꢁo thi". (Hoàng Hꢁc lâu − Nay lꢅi, xưa

qua, chꢂ là giꢎc mꢃng cꢇa chàng hꢠ Lư/ Hꢅc ñi, lꢘu vꢊng, còn lꢅi lꢒi thơ Thôi Hꢅo). Tꢋ

Như chꢂ thꢎy ꢑ Hoàng Hꢅc trong cái nhìn vô thưꢒng biꢁn ꢖo, nhưng ông khꢣng ñꢏnh tài thơ

Thôi Hiꢆu − mꢃt giá trꢏ vĩnh hꢢng. Vꢓi thi phꢤm Đăng Hoàng lâu tꢡu bút thꢉ Bꢄc sꢓ thꢉ

giꢔng Dư Gia Tân (Phꢅm Sư Mꢅnh), sꢉ thꢘn thꢒi Lý – Trꢘn viꢁt vꢚ mꢃt ñꢚ tài cũ mà mang

ñꢁn mꢃt sꢊc thái mꢓi: cꢖm hꢉng tꢍ hào, niꢚm lꢅc quan phơi phꢓi cꢇa thꢒi ñꢅi "ñánh Tꢋng

dꢕp Nguyên". Có thꢝ coi, Phꢅm Sư Mꢅnh là mꢃt trong nhꢄng sꢉ thꢘn Đꢅi Viꢆt ñꢘu tiên có

thơ vꢚ Hoàng Hꢅc lâu. Điꢚu này cho thꢎy bꢖn lĩnh thơ ca cꢇa hꢠ Phꢅm, cꢇa thꢀi ñꢅi Lý –

Trꢘn. Ngưꢒi thơ không chꢏu bó tay, nhꢥt chí trưꢓc nhꢄng sáng tác vꢚ lꢘu Hoàng Hꢅc cꢇa

tiꢚn nhân.

Tiꢁp nꢋi Phꢅm Sư Mꢅnh, sau này nhiꢚu danh sĩ nưꢓc ta qua cꢖnh thú ñó cũng thưꢒng

nꢖy sinh thi hꢉng. Hꢠ là Hꢈ Sĩ Đꢋng, Đoàn Nguyꢨn Tuꢎn, Nguyꢨn Du... Thơ ngưꢒi Nam

viꢁt vꢚ Hoàng Hꢅc lâu khiꢁn nhân sĩ Trung Quꢋc cũng phꢖi nꢝ phꢥc. Đáng ghi nhꢐn là

nhꢄng câu thơ cuꢋi bài vꢓi phong thái hào sꢖng, ñĩnh ñꢅc cꢇa sꢉ thꢘn nưꢓc Nam: "Ngã gia

viꢞn tꢁi Giao Nam ñꢡu/ Thꢋ trì ngꢂc tiꢌt ñăng Hoàng lâu/ Ma sa thꢁch khꢄc Pha công tꢆ/

Như kim bꢈt phꢙ bình sinh du" (Nhà ta ꢑ tꢐn Giao Nam ñꢤu/ Tay cꢘm tiꢁt ngꢠc lên Hoàng

lâu/ Sꢒ chꢄ Pha công trên vách ñá/ Không uꢛng bình sinh cuꢃc viꢨn du). Bꢋn câu thơ khép

lꢅi, nhưng lꢅi mꢑ ra thi hꢉng ñꢕp. Cái ñꢕp toát lên tꢀ tâm thꢁ tꢍ tin, kiêu hãnh; tꢀ bꢖn lĩnh

ñĩnh ñꢅc pha chút cao ngꢅo cꢇa mꢃt du khách ñꢡc biꢆt − mꢃt chân dung khꢖ kính Phꢅm Sư

TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI

Mꢅnh. Ông dõng dꢅc giꢓi thiꢆu quê hương xꢉ sꢑ phương nam bꢢng ñꢅi tꢀ nhân xưng: "Ngã

gia (Nhà ta). Như thꢁ, ông cũng nhꢢm tuyên bꢋ cho ngưꢒi phương Bꢊc hãy tri nhꢐn rõ

rꢢng: ñꢎy là nhà ta, là cõi trꢒi Nam cꢇa ngưꢒi Viꢆt ta, ngưꢒi Viꢆt ta là chꢇ nhân. Nó hoàn

toàn riêng biꢆt, chꢣng liên quan gì ñꢁn cương vꢍc Bꢊc quꢋc. Đꢠc Phꢅm Sư Mꢅnh, không

thꢝ không phꢖng phꢎt tinh thꢘn cꢇa ý thơ Nam quꢏc sơn hà ngày trưꢓc hay Đꢁi cáo bình

Ngô sau này. ꢩ ba dòng thơ tiꢁp theo, hꢠ Phꢅm nhân danh mꢃt công thꢘn Đꢅi Viꢆt thay

mꢡt quân vương, thay mꢡt dân tꢃc mình vꢓi tư cách mꢃt nhà bang giao, nhưng cũng là

ngưꢒi yêu cái ñꢕp.

Thꢒi Phꢅm Sư Mꢅnh ñi sꢉ không gꢡp thꢖm cꢖnh "áo rách, nón mê tàn" như mꢃt sꢋ sꢉ

giꢖ thꢁ kꢂ XVI sau này. Qua tâm thꢁ sꢉ giꢖ/ chính khách nưꢓc Nam, tư thꢁ dân tꢃc ñưꢌc

tôn vinh. Tâm thꢁ ꢎy lꢅi mꢃt lꢘn nꢄa thꢝ hiꢆn sinh ñꢃng qua bài Ăn cꢟ ñꢕu ngưꢀi (Nguyꢨn

Biꢝu). Đưꢌc tưꢓng nhà Minh Trương Phꢥ ñã thiꢁt ñãi mꢃt mâm cꢗ ñꢘu ngưꢒi, Nguyꢨn

Biꢝu ñiꢚm nhiên ăn rꢈi ꢉng khꢤu ngay bài thơ này ñꢝ tꢞ khí phách cꢇa mình. Hình ꢖnh

ngưꢒi sꢉ thꢘn Đꢅi Viꢆt càng nꢛi bꢐt hơn khi ñưꢌc ñꢡt trong sꢍ so sánh ñꢋi chiꢁu vꢓi con

ngưꢒi bꢖn lĩnh khí phách Trung Hoa là Phàn Khoái: "Kìa kìa ngon ngꢂt tày vai lꢅn/ Tráng

sĩ như Phàn tiꢌng ñꢒ ñꢀi". Dù sau này, Nguyꢨn Biꢝu ñã bꢏ quân Minh dìm chꢁt nhưng hình

ꢖnh mꢃt sꢉ thꢘn oai phong ñưꢒng bꢆ bꢖn lĩnh mà ông thꢝ hiꢆn ñã khꢊc tꢅc trong trái tim

yêu nưꢓc cꢇa biꢁt bao thꢁ hꢆ nhân dân. Đó là bꢉc tưꢌng ñài bꢎt tꢙ vꢚ hình ꢖnh sꢉ thꢘn tꢐn

trung vꢓi nưꢓc. Bꢖn lĩnh khí phách, trí tuꢆ cꢇa nhà ngoꢅi giao Đꢅi Viꢆt còn xuyên thꢎm

trong nhꢄng bài thơ hoꢅ ñáp, tꢡng tiꢨn giꢄa vua, tưꢓng lĩnh nhà Trꢘn vꢓi khâm sꢉ Trung

Hoa trên ñꢎt Viꢆt. Không dꢀng ꢑ nhiꢆm vꢥ ngoꢅi giao, ꢑ nhꢄng bài thơ này, các vꢏ vua và

tưꢓng lĩnh Lý − Trꢘn ñꢚu thꢝ hiꢆn niꢚm tꢍ hào tꢍ tôn dân tꢃc vꢓi ý thꢉc khꢣng ñꢏnh văn

hoá ñꢈng thꢒi qua ñó thꢝ hiꢆn bꢖn lĩnh khí phách trí tuꢆ cꢇa nhà ngoꢅi giao Đꢅi Viꢆt. Mꢡc

dù kꢁ hoꢅch thôn tính Đꢅi Viꢆt lꢘn thꢉ tư bꢏ bãi bꢞ khi vua nhà Nguyên là Hꢋt Tꢎt Liꢆt mꢎt

vào năm 1294. Nhưng ꢫ thꢁ nưꢓc lꢓn các vua nhà Nguyên lên kꢁ vꢏ ñꢚu tꢅo sꢉc ép vꢓi Đꢅi

Viꢆt khi liên tꢥc cꢙ các sꢉ ñoàn sang Viꢆt Nam vꢜn vꢓi mꢥc ñích cũ bꢊt vua Trꢘn sang

chꢘu hoꢡc ñưa ra nhꢄng yêu sách vô lí bꢊt chúng ta tuân theo. Trong nhiꢚu văn thư bang

giao nhà Trꢘn gꢙi nhà Nguyên, các nhà ngoꢅi giao nưꢓc Nam khôn khéo nhꢊc lꢅi tꢒ chiꢁu

năm Trung Thꢋng như mꢃt cơ sꢑ pháp lí vꢄng chꢊc trong quá trình ñꢎu tranh ngoꢅi giao,

khꢣng ñꢏnh ñꢃc lꢐp chꢇ quyꢚn, giꢄ vꢄng phong tꢥc quꢋc thꢝ cũng như vꢅch trꢘn âm mưu

ñen tꢋi và sꢍ lꢐt lꢠng cꢇa nhà Nguyên. Bꢑi lꢦ năm Trung Thꢋng nguyên niên (5/1/1261)

nhà Nguyên sai Lꢨ bꢃ Lang trung Mꢅnh Giáp là Nam dꢥ sꢉ, Lꢨ bꢃ viên ngoꢅi lang Lý Văn

Tuꢎn là phó sꢉ mang chiꢁu sang An Nam vꢓi nꢃi dung sau: cho phép nưꢓc Nam giꢄ ñiꢝn

lꢨ phong tꢥc như cũ và răn ñe các tưꢓng vùng biên giꢓi không ñưꢌc mang quân xâm lưꢌc

quꢎy nhiꢨu nưꢓc ta. ꢬy vꢐy mà sau ñó năm lꢘn bꢖy lưꢌt vua Nguyên lꢅi sai các sꢉ sang ta

bꢊt vua ta vào chꢘu và ñưa ra nhꢄng yêu sách vô lí nhꢢm trói chꢡt nưꢓc ta vào kiꢁp nô lꢆ

TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 9/2016

cho Đꢅi Nguyên như: bꢊt con cháu vua làm con tin, kê biên dân sꢋ, nꢃp phú thuꢁ, chꢏu

quân dꢏch, ñꢡt chꢉc Đꢅt lꢗ hoa xích ñꢝ thꢋng trꢏ. Thꢐm chí, trong cuꢃc xâm lưꢌc Chiêm

Thành, nhà Nguyên còn bꢊt dân ta cho mưꢌn ñưꢒng cung cꢎp lương thꢍc và nꢃp ngưꢒi.

Nhꢊc lꢅi tꢒ chiꢁu năm Trung Thꢋng là mꢃt kꢁ sách khôn khéo, các vua Trꢘn ñã dùng

chiꢁn lưꢌc "gꢐy ông ñꢐp lưng ông" nhꢢm cꢖnh cáo ngưꢒi Nguyên nꢁu xâm lưꢌc Đꢅi Viꢆt

tꢉc là ñi ngưꢌc lꢅi vꢓi nhꢄng lꢒi "chuông vꢅc" cꢇa cha ông chúng, hoꢡc dùng chính nhꢄng

lꢒi ñó ñꢝ buꢃc tꢃi chúng, ñánh ñòn phꢇ ñꢘu nhꢢm hꢅn chꢁ ý ñꢈ xâm lưꢌc cꢇa nhà Nguyên.

Tinh thꢘn này ñã ñưꢌc các vua nhà Trꢘn gꢙi gꢊm trong nhꢄng vꢘn thơ giao hꢖo vꢓi sꢉ thꢘn

nhà Nguyên. Năm 1301, khi tiꢨn sꢉ thꢘn Mã Hꢌp Mưu, Kiꢚu Nguyên Lãng vꢚ nưꢓc, vua

Trꢘn Nhân Tông làm thơ ñꢚ tꢡng và khéo léo gꢌi nhꢊc tꢒ chiꢁu năm Trung Thꢋng trong hai

câu kꢁt: "Đꢑnh ngꢇ nguyꢊn ôn Trung Thꢏng chiꢌu/ Miꢞn giao ưu quꢏc mꢟi như ñàm" (Tꢏng

Bꢄc sꢓ Mã Hꢅp Mưu, Kiꢗu Nguyên Lãng – Xin hãy ôn lꢅi lꢒi nói chuông vꢅc trong tꢒ

chiꢁu năm Trung Thꢋng/ Đꢝ trách cho nhau khꢞi mꢋi phiꢚn lo nưꢓc luôn luôn nung ñꢋt

trong lòng), hé mꢑ toàn bꢃ khí phách, bꢖn lĩnh và trí tuꢆ cꢇa nhà quân sꢍ/ nhà ngoꢅi giao

thiên tài Trꢘn Nhân Tông.

Vào thꢒi Hꢈ, tình hình ngoꢅi giao Viꢆt − Trung căng thꢣng, trưꢓc câu hꢞi vꢚ phong tꢥc

nưꢓc Nam, Hꢈ Quý Ly ñꢋi ñáp ñꢘy bꢖn lĩnh: "...Y quan ñưꢀng chꢌ ñꢃ/ Lꢞ nhꢁc Hán quân

thꢕn..." (Đáp Bꢄc nhân vꢈn An Nam phong tꢙc − Áo mũ không khác chꢁ ñꢃ nhà Đưꢒng/ Lꢨ

nhꢅc tương tꢍ vua quan nhà Hán...). Bài thơ là niꢚm tꢍ hào cao ñꢃ cꢇa ngưꢒi con ñꢎt Viꢆt

khi nói vꢚ dân tꢃc mình, ñꢎt nưꢓc mình. Bꢢng sꢍ lanh lꢕ, bꢖn lĩnh, khí phách, Hꢈ Quý Ly

trꢏnh trꢠng giꢓi thiꢆu vꢓi khâm sꢉ thiên triꢚu vꢚ phong tꢥc ñiꢝn lꢨ nưꢓc Nam không khác gì

chꢁ ñꢃ nhà Đưꢒng, Hán – nhꢄng triꢚu ñꢅi thꢏnh trꢏ bên Trung Hoa.

Bꢖn lĩnh, khí phách, trí tuꢆ cꢇa nhà ngoꢅi giao Lý − Trꢘn khiꢁn sꢉ thꢘn, vua quan thiên

triꢚu tꢀ ngꢅc nhiên, khâm phꢥc ñꢁn nꢝ sꢌ. Ví như thꢒi Tiꢚn Lê, năm 987, sꢉ thꢘn Lý Giác

ñi sꢉ ta, thꢎy rõ ngoài Trung Hoa thì Viꢆt Nam cũng là mꢃt nưꢓc có văn hiꢁn rꢎt ñáng nꢝ:

"Thiên ngoꢁi hꢇu thiên ưng viꢞn chiꢌu" (Ngoài trꢒi lꢅi có trꢒi soi sáng). Hay như Trương

Lꢐp Đꢅo hai lꢘn sang sꢉ nưꢓc ta (1265, 1291) ñꢚu ꢫ thꢁ thiên triꢚu, dꢥ nưꢓc ta quy phꢥc và

bꢊt vua Trꢘn sang chꢘu. Nhưng nhꢒ sꢍ mꢚm dꢔo linh hoꢅt trong kꢁ sách ngoꢅi giao cꢇa nhà

Trꢘn, Trương Lꢐp Đꢅo ñã phꢖi thay ñꢛi thái ñꢃ: "An Nam tuy tiꢒu văn chương tꢁi/ Vꢉ khꢔ

khinh ñàm tꢑnh ñꢒ oa" (Nưꢓc An Nam tuy nhꢞ nhưng có văn chương/ Chưa thꢝ nói mꢃt

cách nông cꢅn hꢠ là ꢁch ngꢈi ñáy giꢁng). Trꢘn Phu ñi sꢉ Đꢅi Viꢆt vꢚ còn tim ñꢐp chân run:

"Dĩ hꢁch quy lai thân phꢙc tꢁi/ Mꢃng hꢛi do giác trưꢖng hꢛn kinh" (Giao Châu sꢓ hoàn

cꢔm tꢆ − Lꢎy làm may mꢊn khi trꢑ vꢚ vꢓi tꢎm thân phꢥc hꢈi như cũ/ Trꢑ lꢅi giꢎc mꢃng,

hꢈn vꢜn kinh sꢌ trưꢓng khí nưꢓc Nam). Cũng nhꢒ tài thơ ca và bꢖn lĩnh, sꢉ thꢘn Mꢅc Đĩnh

Chi ñꢋi ñáp thông minh trên sân rꢈng Bꢊc quꢋc khiꢁn vua quan thiên triꢚu hꢁt sꢉc khâm

phꢥc, phong làm Lưꢟng quꢋc Trꢅng Nguyên. Hay như Nguyꢨn Đꢅi Phꢅp sꢊc sꢖo, ꢉng ñꢋi

TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI

lanh lꢕ, can trưꢒng... ñi sꢉ nhà Nguyên, ñưꢌc nhà Nguyên tôn trꢠng gꢠi là "Lão lꢆnh

công"... Có thꢝ nói, không chꢂ trong lĩnh vꢍc quân sꢍ, kinh bang tꢁ thꢁ, ngay trên mꢡt trꢐn

ngoꢅi giao, nưꢓc Đꢅi Viꢆt khi ñó không thiꢁu nhꢄng kꢔ mưu lưꢌc, hiꢚn tài.

3. KꢎT LUꢏN

Đuꢛi ñưꢌc giꢡc mꢅnh giꢄ yên bꢒ cõi lãnh thꢛ, không chꢂ có ñꢎu tranh vũ trang mà còn

là ñꢎu tranh ngoꢅi giao, trong ñó công lꢓn thuꢃc vꢚ các nhà ngoꢅi giao nưꢓc Nam, giꢋng

như lꢒi nhꢐn ñꢏnh cꢇa Phan Huy Chú trong Lꢉch triꢗu hiꢌn chương loꢁi chí: "... tꢀ năm

Trung hưng vꢚ sau mꢓi có thꢝ hꢁt viꢆc binh ñao mà Bꢊc sꢉ thưꢒng thưꢒng phꢖi khuꢎt

phꢥc. Trong khoꢖng hơn trăm năm, ngăn ñưꢌc sꢍ dòm ngó cꢇa Trung Quꢋc mà tăng thêm

thanh danh cho văn hiꢁn nưꢓc nhà, ñó là nhꢒ sꢍ giao tiꢁp ñꢊc nghi vꢐy" [3]. Qua cái tôi

công dân trong thơ bang giao giai ñoꢅn X − XIV, hꢐu thꢁ có cái nhìn tiꢆm cꢐn bꢉc tranh

bang giao Viꢆt – Trung ñương thꢒi. Nhꢒ cái tôi trách nhiꢆm, bꢖn lĩnh, trí tuꢆ ñó, các nhà

ngoꢅi giao nưꢓc Nam ñã mang ñꢁn cho bꢉc tranh ngoꢅi giao thꢒi Lý − Trꢘn nhꢄng mꢖng

màu tươi sáng, tꢍ hào, khiꢁn kꢔ thù nꢝ sꢌ. Ngày nay, vꢎn ñꢚ ngoꢅi giao Viꢆt − Trung ñang

diꢨn biꢁn phꢉc tꢅp, càng cꢘn nhiꢚu cái tôi trách nhiꢆm, bꢖn lĩnh, trí tuꢆ như thꢁ

TÀI LIꢐU THAM KHꢑO

1. Nguyꢨn Thꢁ Long (2005), Bang giao Đꢁi Viꢊt, Tꢐp I (triꢚu Trꢘn, Hꢈ), Nxb Văn hoá Thông tin,

Hà Nꢃi.

2. Lê Quý Đôn (1962), Kiꢌn văn tiꢒu lꢙc, Nxb Sꢙ hꢠc, Hà Nꢃi.

3. Phan Huy Chú (2014), Lꢉch Triꢗu hiꢌn chương loꢁi chí, Nxb Trꢔ, Tp Hꢈ Chí Minh.

THE IMAGE OF SELF IN DIPLOMATIC POETRY

FROM X CENTURY TO THE END OF THE XIV CENTURY

Abstract: The image of self in the diplomatic poetry is the harmony between diplomatic

and poetic nature, between artistic and political ego. The self in diplomatic poetry is

option to the general rules of the ego under Confucian doctrine and has its own

characteristics due to the dominant relations. In Viet Nam’s diplomatic poetry from X

century to the end of the XIV century, this figure reflected a sense of responsibility,

bravery, uprightness, and wisdom.

Keywords: diplomatic, Envoy Poetry, Viet Nam diplomatic poetry, from X century to the

XIV century

11 trang yennguyen 14120 Free

Download

Bạn đang xem tài liệu "Hình tượng cái tôi công dân trong thơ bang giao thế kỷ X - XIV", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên

File đính kèm:

hinh_tuong_cai_toi_cong_dan_trong_tho_bang_giao_the_ky_x_xiv.pdf