Lý thuyết tiếp nhận của Wolfgang Iser
VAN HIEN UNIVERSITY JOURNAL OF SCIENCE
VOLUME 6 NUMBER 4
LÝ THUYẾT TIẾP NHẬN CỦA WOLFGANG ISER
Lưu Hồng Sơn
Viện Khoa học Xã hội vùng Nam Bộ
Nhận bài ngày: 6/6/2019; Ngày duyệt đăng: 27/08/2019
Tóm tắt
Iser đóng một vai trò tiêu biểu trong lý thuyết tiếp nhận Konstanz, lý luận của ông đặt nền tảng
trên sự nghiên cứu, hiểu biết sâu sắc và tôn trọng vai trò của văn bản trong hoạt động tiếp nhận.
Thời kỳ đầu, Iser tập trung vào việc tìm hiểu quá trình đọc cũng như quá trình xử lý văn bản của
độc giả, phát hiện rằng không chỉ có vấn đề người đọc cải tạo văn bản mà đồng thời với nó còn có
vấn đề văn bản cải tạo người đọc, tức là một mối quan hệ hai chiều. Trong thời kỳ thứ hai, Iser tập
trung nghiên cứu nguyên nhân cũng như mục đích con người tìm đến với văn học, phát hiện hư cấu
và tưởng tượng giúp con người mở rộng, siêu việt những giới hạn trong hiện thực, tự sáng tạo nên
chính mình và thế giới như một trò chơi, từ đó tìm thấy tự do, thoát khỏi những trói buộc và bất mãn
ở thực tại.
Từ khóa: Wolfgang Iser, lý thuyết tiếp nhận Konstanz, hành động đọc, hành động hư cấu.
The reception theory of Wolfgang Iser
Abstract
Iser was a prominent representative of the reception theory – the Konstanz school. He built his
theory with a profound understanding of and serious respect for the literary text during the receiving
process. In the first period of his studying, Iser focused on the reading and processing the literary
text, and discovered that, during the reception, not only did the readers re-create the text but the
text also re-cereated the readers, in other words, the re-creation process happened in a two-way
manner. In the second period, Iser studied why and for what readers seeked out literature, and
concluded that fiction and imagination enabled people to extend or get beyond the limits of reality,
empowering them to build their own inner selves and the world as a game, in which they freed
themselves from the burden of all disappointments and restrictions in life.
Keywords: Wolfgang Iser, Konstanz reception theory, act of reading, act of fictionalizing
(Phê bình phản ứng độc giả) với đại biểu là
Stanley Fish.
1. Cuộc đời và hoạt động học thuật của Iser
Lý luận phê bình văn học chú ý đến độc giả
(Audience-Oriented Criticism) không phải là
một khuynh hướng hay trường phái xuất hiện
riêng ở một nhóm nào hay một quốc gia nào, mà
có tính phổ biến rộng rãi tại nhiều nước trên thế
giới và được biết đến với cái tên chung phổ biến
là “Reception theory” (Lý thuyết tiếp nhận). Ở
Đức nó thường được gọi là “Rezeptionsästhetik”
(Mỹ học Tiếp nhận) trường phái Konstanz với
hai nhân vật đại biểu là Hans Robert Jauss (1921
- 1997) và Wolfgang Iser (1926 - 2007), ở Mỹ
thường được gọi là “Reader Response Criticism”
Lý thuyết tiếp nhận trường phái Konstanz ra
đời cuối thập niên 1960 tại đại học Konstanz ở
Tây Đức do các nhà nghiên cứu, giáo sư đại học
như Jauss và Iser sáng lập. Sau đó trường phái
này nhanh chóng lan truyền khắp nơi trên thế
giới, tạo thành “cơn sốt” ở phương Tây trong
thập niên 1970 và từ thập niên 1980 đến nay vẫn
gây ảnh hưởng không nhỏ đến nghiên cứu văn
học trên thế giới.
Đóng góp quan trọng nhất của trường phái
Konstanz là chuyển trung tâm chú ý trong
60
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC VĂN HIẾN
TẬP 6 SỐ 4
nghiên cứu văn học từ tác giả, văn bản sang độc
giả, xem người tiếp nhận có vai trò mang tính
quyết định trong việc tạo nên cuộc đời và sức
sống, giá trị của văn học. Trên cơ sở kế thừa
thành tựu của nhiều lý thuyết lý luận triết học,
mỹ học, văn nghệ khác, các nhà Konstanz đã
xây dựng được một hệ thống lý thuyết riêng, có
đóng góp mang tính quốc tế về nghiên cứu văn
học, đặc biệt là lý luận về quan hệ giữa văn học
và lịch sử (Jauss), quan hệ giữa độc giả và văn
bản (Iser). Một trong những nguyên nhân quan
trọng khiến lý thuyết tiếp nhận Konstanz tồn tại
và phát triển dài lâu, là nhờ chủ trương liên tục
thu nhận thành tựu lý luận của các trường phái
khác trên hành trình để tự làm mới mình của nó.
Lý thuyết tiếp nhận Konstanz không phải chỉ
có hai người, mà là một nhóm, nhưng với những
đóng góp to lớn và liên tục trong suốt quá trình
phát triển, Hans Robert Jauss và Wolfgang Iser
được công nhận là hai nhân vật đại biểu xuất sắc
cho lý thuyết tiếp nhận trường phái Konstanz.
Jauss và Iser thuộc về hai khuynh hướng lý luận
khác nhau nhưng bổ sung cho nhau. Đặc điểm
của một trường phái lý luận cũng không chỉ thể
hiện ở các tính chất chung, mà còn thể hiện qua
những khuynh hướng khác biệt trong nội bộ bản
thân trường phái ấy.
Trong lời tựa cho bản dịch công trình Hành
động đọc ra tiếng Trung Quốc năm 1991, Iser
(1978: 18) cũng đã nói khá rõ: “Thứ mà chúng
ta gọi là Mỹ học tiếp nhận ngày nay có nội dung
không thống nhất với tên gọi mà nó mang, về
nguyên tắc, tên gọi này đã che mất hai loại
phương pháp nghiên cứu khác nhau, dù rằng đó
là hai phương pháp có quan hệ mật thiết, song
sự khác nhau ấy lại dễ nhận thấy”. Theo Iser, lý
thuyết tiếp nhận được hợp thành từ hai khuynh
hướng khác nhau là: lý thuyết phản ứng thẩm
mỹ của ông và mỹ học tiếp nhận của Jauss,
chúng có quan hệ mật thiết, bổ sung cho nhau;
điểm khác biệt là lý thuyết phản ứng thẩm mỹ
bắt rễ trong văn bản, còn lý thuyết mỹ học tiếp
nhận sinh ra từ lịch sử phán đoán tác phẩm của
độc giả. Iser lại khẳng định thêm quan điểm đó
trong công trình giới thiệu nghiên cứu lý luận
văn học phương Tây How to Do Theory, ông đặt
tên cho chương viết về trường phái Konstanz do
mình và Jauss lập thuyết và phát triển là
“Reception theory” (Iser, 2006: 57).
Nhiều nhà nghiên cứu đã thử phân chỉ ra
những tương đồng và khác biệt trong lý luận của
Jauss và Iser. Ví dụ, Holub cho rằng cả Jauss và
Iser đều tập trung vào nghiên cứu độc giả,
nhưng đường hướng nghiên cứu cụ thể và trọng
tâm chú ý lại rất khác biệt nhau, trong khi nghiên
cứu của Jauss hướng đến tầm vĩ mô, thì Iser lại
hướng đến tầm vi mô (Holub, 1984: 367). Hay
phân tích đối chiếu của Kim Nguyên Phố qua
lược đồ sau:
Trong Konstanz, Jauss và Iser là hai nhân vật
tiêu biểu nhất, đồng thời cũng là những người
thể hiện rõ nhất những bình diện khác biệt trong
lý luận tiếp nhận Konstanz. Điều này được
chính Iser nói rõ trong các nghiên cứu của ông.
Nghiên cứu tiếp nhận
(lấy Jauss làm đại biểu)
Nghiên cứu hiệu quả
(lấy Iser làm đại biểu)
Lý luận giao lưu văn học
↓
Độc giả
↓
Văn bản
Tầm đón đợi
Kinh nghiệm thẩm mỹ
Văn học sử
Khoảng trống và kết cấu vẫy gọi
Độc giả hàm ẩn
Hoạt động đọc
↓
↓
Tác động qua lại
Giải thích học văn học
Phương pháp xã hội – lịch sử
(xu hướng phương pháp luận)
Nhân học văn học
Phân tích văn bản
(xu hướng phương pháp luận)
(Kim Nguyên Phố, 1998: 47)
61
VAN HIEN UNIVERSITY JOURNAL OF SCIENCE
VOLUME 6 NUMBER 4
Ở Việt Nam, lý thuyết tiếp nhận trường phái
Konstanz của Đức đã được bắt đầu giới thiệu từ
cuối thập niên 1970, nhưng cho đến hết thập
niên đầu của thế kỷ XXI, dù “đã có hàng chục
bài báo và tiểu luận khoa học trong đó có cả
những công trình nghiên cứu được in thành sách
đề cập đến nó” nhưng “chủ yếu mới có tính chất
giới thiệu khái quát” (Huỳnh Vân, 2009: 55).
Hiện trạng này đến nay cũng không có nhiều
thay đổi đáng kể, số chuyên gia về lĩnh vực này
còn rất hiếm hoi. Và một điều đáng lưu ý là, các
nghiên cứu và ứng dụng lý thuyết tiếp nhận
trường phái Konstanz hiện nay ở Việt Nam cũng
mới chủ yếu dừng lại chung quanh quan điểm
về “tầm đón nhận” của Jauss, còn lý thuyết tiếp
nhận của Iser cùng những người khác trong
trường phái Konstanz vẫn còn chưa được nhiều
học giả quan tâm nghiên cứu sâu về lý thuyết lẫn
ứng dụng.
của Karl Jaspers (1883-1969). Năm 1960, Iser
chính thức trở thành giáo sư tại Đại học
Würzburg và năm 1963 là giáo sư ở Đại học
Köln (Cologne), thời gian này ông đã cùng Hans
Robert Jauss và những người khác thành lập
nhóm nghiên cứu “Poetik und Hermeneutik”
(Thi học và Giải thích học).
Từ năm 1967 đến năm 1991, Iser là giáo sư
văn học so sánh và văn học Anh tại Đại học
Konstanz. Ngoài ra, Iser cũng tích cực trong
hoạt động nghiên cứu và giảng dạy tại nước
ngoài, như Center for the Humanities (Đại học
Wesleyan: 1970-1971), Netherland Institute for
Advanced Study Wassenaar (Hà Lan, 1973-
1974), Đại học Princeton (Mỹ), Advanced
Study (Đại học Hebräische, Jerusalem: 1985-
1986), Rockefeller Foundation (1991), là giáo
sư thỉnh giảng thường xuyên tại Đại học
California ở Irvine.
Trong khi thực tế nhu cầu vận dụng lý thuyết
tiếp nhận Konstanz vào nghiên cứu thực tiễn,
trường hợp cụ thể ở Việt Nam khá lớn, nhưng
việc giới thiệu, nghiên cứu lý thuyết tiếp nhận
Konstanz đến nay dù có tiến triển theo thời gian,
vẫn còn rất nhiều vấn đề cần tiếp tục đào sâu
cũng như mở rộng. Bởi nhìn chung, các kết quả
giới thiệu, dịch thuật, nghiên cứu, ứng dụng lý
thuyết tiếp nhận Konstanz của chúng ta hiện nay
vẫn còn khá khiêm tốn, chưa đáp ứng được nhu
cầu mà thực tiễn đặt ra. Bài viết này giới thiệu
một số luận điểm trong lý luận phản ứng độc giả
của Iser là phần chưa được nhiều người nghiên
cứu tại Việt Nam đào sâu, chưa thấy các luận án
luận văn vận dụng, để làm rõ hơn vai trò của
người tiếp nhận.
Các chức danh và tặng thưởng khác của Iser:
Tiến sĩ danh dự Đại học Sofia, thành viên Viện
Hàn lâm Khoa học Heidelberger (Akademie der
Wissenschaften (HAdW)), thành viên danh dự
Hội Văn học So sánh Anh (British Comparative
Literature Association), thành viên danh dự
Hiệp hội Ngôn ngữ hiện đại Mỹ (Modern
Language Association of America (MLA)),
thành viên danh dự Học viện Mỹ thuật và Khoa
học Viện Hàn lâm Châu Âu (Academy of Arts
and Sciences Academia Europaea).
Trong quãng thời gian 30 năm, Iser đã cho ra
đời khoảng 10 đầu sách được dịch ra nhiều ngôn
ngữ khác nhau trên thế giới và hàng trăm bài
nghiên cứu đăng tải trên các tạp chí trong và
ngoài nước. Các công trình tiêu biểu của Iser
được ông viết bằng tiếng Đức và tiếng Anh, tiêu
biểu như: Walter Pater: Die Autonomie des
Asthetischen (Walter Pater: Quyền tự trị của
Iser sinh năm 1926 tại Marienberg Đức, cha
mẹ là những doanh nhân thành đạt. Nhập ngũ
năm 17 tuổi và khi chiến tranh thế giới thứ hai
kết thúc, ông mới có cơ hội vào đại học, trường
Leipzig và Tübingen là nơi Iser từng học tiếng
Anh, ngữ văn Đức và triết học. Luận án tiến sĩ
của Iser là Die Weltanschauung Henry
Fieldings (Thế giới của Henry Fielding, bảo vệ
năm 1950, Tübingen M. Niemeyer xuất bản
năm 1952) lấy cảm hứng từ lý luận về thế giới
của Wilhelm Dilthey (1833-1911) và tâm lý học
bản: Tính bất xác định như là điều kiện cho văn
xuôi sinh ra hiệu quả, 1970); Der implizite
Leser: Kommunikations formen des Romans
von Bunyan bis Beckett (Độc giả hàm ẩn:
Phương thức giao lưu từ Bunyan đến tiểu thuyết
62
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC VĂN HIẾN
TẬP 6 SỐ 4
Beckett, 1972); Der Akt des Lesens. Theorie
ästhetischer Wirkung (Hành động đọc: Lý luận
phản ứng thẩm mỹ, 1976); Laurence Sternes
"Tristram Shandy". Inszenierte Subjektivität
(Chủ thể chủ đề trong tác phẩm Tristram Shandy
của Laurence Sterne, 1987); Shakespeares
Historien. Genesis und Geltung (Lịch sử
Shakespeare: khởi đầu và hiệu quả, 1988);
Prospecting: From Reader Response to Literary
Anthropology (Khảo sát: Từ phản ứng độc giả
đến nhân học văn học, 1989); Fingieren als
Anthropologische Dimension der Literatur (Cái
giả như là một chiều kích của nhân học văn học,
1990); Das Fiktive und das Imaginäre.
Perspektiven literarischer Anthropologie (Hư
cấu và tưởng tượng: ranh giới của nhân học văn
học, 1991); The Range of Interpretation (Phạm
vi của giải thích, 2000); How to Do Theory
(Làm lý luận như thế nào?, 2006).
trong công trình này là: “siêu việt”, “hư cấu”,
“tưởng tượng”.
Phần tiếp theo, chúng tôi chủ yếu dựa trên
một số luận điểm chính của Iser trong hai công
trình kể trên để tập trung vào các lập luận, diễn
giải, kết luận của Iser về hai vấn đề cơ bản trong
lý luận tiếp nhận (phản ứng thẩm mỹ độc giả)
của Iser là Hành động đọc và Hành động hư cấu.
2. Các luận điểm cơ bản trong lý thuyết
tiếp nhận của Iser
2.1. Hành động đọc
Trong lý thuyết tiếp nhận nói chung, độc giả
giữ vai trò trung tâm, thậm chí có người bị chỉ
trích là chỉ quan tâm đến độc giả mà quên mất
văn bản, như Stanley Fish (Mỹ) với lý luận phản
ứng độc giả cho rằng: “Có thể nói văn bản
không có tác dụng đối với giải thích, tất cả đều
do độc giả quyết định” (Holub, 1984: 440). Ở
phương diện này, Iser cũng khẳng định vai trò
đặc biệt, chủ động của độc giả, nhưng theo
phương pháp và tinh thần đặc biệt tôn trọng vai
trò của văn bản. Ông đặt ra vấn đề về độc giả
trên cơ sở kế thừa nền tảng và thành tựu nghiên
cứu văn bản, từ đó xây dựng giả thuyết văn bản
văn học sẽ sinh ra một ảnh hưởng nào đó đối với
độc giả.
Trong số các tác phẩm kể trên, có thể nói
Hành động đọc, Hư cấu và tưởng tượng là hai
công trình tiêu biểu, bởi nó thể hiện một cách
tập trung nhất, hệ thống nhất những luận điểm
cũng như phương pháp của Iser, tiêu biểu cho
hai thời kỳ khác nhau trong hoạt động học thuật
của ông.
Hành động đọc tiêu biểu cho quan điểm học
thuật thời kỳ thứ nhất của Iser, tập hợp hầu hết
những luận điểm cơ bản của ông về tiếp nhận
thể hiện qua các khái niệm then chốt: Độc giả
hàm ẩn (Implied Reader), Bất xác định
(Indeterminacy), Khoảng trống (Blank), Phủ
định (Negation),... Quan điểm cơ bản của Hành
động đọc, thực chất như chính Iser nói, là sự
hoàn thiện vấn đề nghiên cứu đã đặt ra trong bài
tiểu luận đã công bố từ năm 1970 trước đó: Die
Appellstruktur der Texte. Unbestimmtheit als
Wirkungsbedingung literarischer Prosa (Kết
cấu vẫy gọi của văn bản: Tính bất xác định như
là điều kiện sinh ra hiệu quả văn xuôi)(*).
Tác phẩm Hư cấu và tưởng tượng tiêu biểu
cho quan điểm học thuật thời kỳ thứ hai của Iser,
chuyển từ hướng nghiên cứu tiếp nhận dựa trên
nền tảng của Hiện tượng học sang hướng nghiên
cứu tiếp nhận dựa trên nền tảng của Nhân loại
học. Các thuật ngữ lý luận được chú ý đặc biệt
Vấn đề trọng tâm mà Iser suy nghĩ và tìm
cách trả lời là mối quan hệ giữa văn bản và độc
giả. Khi khảo sát từ phương diện văn bản, câu
hỏi mà ông muốn đặt ra cụ thể là: Văn bản thu
hút độc giả bằng những yếu tố nào?; còn khi
khảo sát từ phương diện độc giả, Iser đặt ra câu
hỏi nghiên cứu: Độc giả phản ứng như thế nào
khi tiếp xúc, giao lưu với văn bản?
Tại đây Iser đã thể hiện một cách rõ nhất
những phát hiện, quan điểm của mình về vai trò,
quyền hạn của độc giả. Điều đầu tiên trong phản
ứng của độc giả đối với văn bản, là họ không
những có quyền đón nhận văn bản, mà đồng thời
họ cũng có quyền từ chối văn bản nếu cảm thấy
vô vị hoặc không hài lòng với tư thế bị động của
mình. Tiếp theo, độc giả không phải là những
người chỉ có quyền thưởng thức, phê bình văn
bản với tư cách khách quan, bên ngoài văn bản
như một khán giả trước một bức tranh trong
phòng triển lãm hay một thính giả ngồi dưới sân
63
VAN HIEN UNIVERSITY JOURNAL OF SCIENCE
VOLUME 6 NUMBER 4
khấu trong một buổi hòa nhạc, mà ở đây, cùng
với quyền nhận thức, độc giả còn có quyền “gia
công” hoặc “xử lý” (process) văn bản tác phẩm,
làm thay đổi trật tự, mối liên kết của các nội
dung trong văn bản. Nghĩa là theo Iser, độc giả
hoàn toàn có quyền tham gia vào văn bản.
Nhưng việc tham gia (involvement) này không
đơn giản là sự “nội hóa” (internalize) những nội
dung do văn bản cung cấp, mà phải khiến cho
những nội dung ấy trong văn bản tương tác, cải
biến lẫn nhau, tạo thành đối tượng thẩm mỹ.
Quyền năng ấy của độc giả do đâu mà có?
Từ những diễn giải của Iser cho thấy, thứ nhất
là bởi những yếu tố nội tại sẵn có trong văn bản
như khoảng trống, điểm bất xác định tạo nên;
thứ hai là bởi những yếu tố nội tại của độc giả
như cá tính, năng lực tưởng tượng, điểm nhìn
tạo nên. Và lý thuyết phản ứng thẩm mỹ của Iser
tập trung ở vào giao điểm giữa cực văn bản và
cực độc giả. Trong lý luận của Iser, mối quan hệ
giữa cực văn bản và cực độc giả rất chặt chẽ,
phức tạp. Điều này được chứng minh cụ thể và
tiêu biểu qua việc xây dựng và lý giải khái niệm
“Implied reader” (Độc giả hàm ẩn) của Iser.
Trong lý thuyết tiếp nhận, người đọc là đối
tượng thu hút sự quan tâm nghiên cứu và người
ta cố gắng vượt thoát khỏi những quan niệm và
giới hạn về vai trò của người đọc trong truyền
thống. Công việc trước hết mà các nhà nghiên
cứu thường làm là phân loại độc giả, và có hai
loại độc giả được chỉ ra: (1) Độc giả thực tế
(Real Reader), (2) Độc giả giả định
(Hypothetical Reader). Trong Độc giả giả định
người ta lại phân làm Độc giả lý tưởng (Ideal
Reader) và Độc giả cùng thời (Contemporary
Reader). Các học giả hiện đại đã phát huy tính
tích cực trong việc khám phá các khái niệm cũng
như nội hàm mới cho độc giả. Michael
Riffaterre với khái niệm “Super-reader” (siêu
độc giả) trong công trình Strukturale Stilistik,
Stanley Fish với khái niệm “Informed Reader”
(độc giả tri thức) trong công trình Literature in
the Reader: Affective Stylistics, Erwin Wolff với
khái niệm “Intended Reader” (độc giả ý
hướng/ý định) trong công trình Der intendierte
Leser,... thể hiện rõ những nỗ lực tìm tòi ấy.
Theo Iser, cả Riffaterre, Fish và Wolff đều
muốn vượt qua những hạn chế về phương pháp
của ngôn ngữ học cấu trúc, ngữ pháp tạo sinh-
chuyển đổi hoặc xã hội học văn học, nhưng Iser
cho rằng tất cả những khái niệm khác nhau về
về Độc giả thực tế và Độc giả giả định đều dẫn
đến những hạn chế là làm suy yếu khả năng áp
dụng chung của các lý thuyết. Vì thế, Iser (1978:
44) đưa ra khái niệm khác là “Implied Reader”
(Độc giả hàm ẩn) và nhấn mạnh, “khái niệm
Độc giả hàm ẩn là sản phẩm của tư duy, cắm rễ
sâu trong cấu trúc văn bản, hoàn toàn không
đồng đẳng với bất kỳ một độc giả hiện thực
nào”. Iser phê phán những người theo quan
điểm cho rằng nghĩa là ý nghĩa văn bản nằm bên
ngoài văn bản, do độc giả quyết định hoàn toàn,
theo ông, ngay trong văn bản chắc chắn đã có
những điều kiện thực hiện điều ấy và chúng chờ
đợi sự phản ứng của độc giả khi hai bên có sự
tiếp xúc. Đến đây Iser đưa ra một kết luận quan
trọng: “Vì vậy, khái niệm Độc giả hàm ẩn là một
cấu trúc văn bản, nó chờ đợi người tiếp nhận
xuất hiện mà không hạn chế anh ta”. Có thể nói,
đây cũng chính là “Kết cấu vẫy gọi” (response-
inviting structures) mà Iser từng đề xuất, chính
kết cấu này thu hút, dẫn dắt độc giả nắm bắt,
hiện thực hóa văn bản. Như thế cũng có nghĩa
rằng, Độc giả hàm ẩn không phải trỏ độc giả
hiện thực bình thường khách quan bên ngoài văn
bản, mà là một cấu trúc văn bản mở, nhưng
chính vai trò đặc biệt của độc giả hiện thực lại
tạo nên khái niệm Độc giả hàm ẩn. Và quan hệ
ấy tạo nên tính chất phức hợp-lưỡng phân của
“Độc giả hàm ẩn” mà Iser lưu ý là, bản thân khái
niệm này tồn tại hai phương diện cơ bản có liên
quan mật thiết với nhau: (1) Vai trò độc giả được
xem như là cấu trúc văn bản, (2) Vai trò độc giả
như là hành vi hóa cấu trúc (Iser, 1978: 44).
Bởi quan niệm về độc giả với tính chất phi
hiện thực và mối liên hệ gắn kết chặt chẽ sâu xa
của “Độc giả hàm ẩn” với văn bản trừu tượng,
phức tạp như vậy khiến Iser bị chỉ trích là người
muốn quay về mô hình nghiên cứu cũ lấy văn
bản làm trung tâm.
Một trong những ý nghĩa quan trọng của lý
thuyết tiếp nhận là nó tái lập lịch sử, quá khứ của
64
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC VĂN HIẾN
TẬP 6 SỐ 4
văn bản, thông qua đó người ngày nay có thể đối
thoại, giao lưu với người ngày xưa. Cho nên có
thể nói quá trình đọc thực ra cũng là quá trình đối
thoại, giao lưu giữa độc giả và tác giả, giữa hiện
tại và quá khứ thông qua văn bản tác phẩm.
đọc; ngược lại, người đọc tất nhiên cũng chịu
ảnh hưởng từ văn bản mà anh ta gia công”. Như
thế, người đọc có quyền tham gia, gia công văn
bản, đó là phương diện thứ nhất của hoạt động
đọc, còn phương diện thứ hai của hoạt động này
là sự tác động ngược trở lại của văn bản đối với
độc giả như một sự “tất nhiên”, nghĩa là không
chỉ có việc người đọc gia công làm thay đổi văn
bản, mà văn bản cũng có thể “gia công” làm thay
đổi người đọc. Và như thế, “đọc” là một hoạt
động hay quá trình hai chiều, có quan hệ biện
chứng với nhau.
Trong lời tựa viết cho bản dịch sang Anh văn
công trình Hành động đọc, Iser nói: “Chỉ khi
được đọc, văn bản văn học mới sinh ra hiệu
ứng(*), vì vậy miêu tả phản ứng cần được tiến
hành đồng thời với việc phân tích quá trình đọc.
Đọc do đó trở thành tiêu điểm của nghiên cứu,
bởi nó dẫn đến một chuỗi những hoạt động vừa
phụ thuộc vào văn bản vừa dựa vào sự phát huy
những năng lực cơ bản của con người. Hiệu quả
(effect) và phản ứng (response) không phải là
đặc tính của văn bản, cũng không phải là đặc
tính của độc giả; văn bản hàm chứa hiệu quả
tiềm ẩn trong nó và quá trình đọc sẽ khiến cho
hiệu quả tiềm ẩn ấy được thực hiện” (Iser, 1978:
26). Như thế nghĩa là Iser muốn nhấn mạnh
rằng, trọng tâm hay đối tượng nghiên cứu của
ông không phải ở cực văn bản, cũng không phải
ở cực độc giả, mà chính là sự tiếp xúc, tương
tác, giao lưu hoặc giao thoa giữa hai cực ấy với
nhau, nói cách khác đó là “act to reading”
(hành/hoạt động đọc), và lý thuyết mà Iser kiến
lập trên cơ sở nghiên cứu đó được ông gọi là
“aesthetic response” (phản ứng thẩm mỹ).
“Đọc” là một hoạt động có tính quá trình,
song là một hoạt động thể hiện tư thế tích cực,
năng động, chủ động, sáng tạo của người đọc,
có vai trò chủ đạo trong việc xác định nghĩa cho
văn bản tác phẩm, chứ không phải ở tư thế thụ
động đi tìm nghĩa sẵn có trong văn bản. Hoạt
động đọc có thể làm biến đổi diện mạo văn bản
như thế nào thì Iser chưa nói rõ, nhưng “văn bản
tạo ra điều gì cho người tiếp nhận” thông qua
hoạt động đọc thì được ông diễn giải cụ thể hơn.
Theo Iser (1978: 207), đọc là “một hoạt động
tích cực dưới sự chỉ dẫn của văn bản, nên tất
nhiên nó phải trải qua sự gia công của người
“Điều thú vị nhất của lý luận tiếp nhận là việc
xử lý văn bản, tôi nghĩ rằng vấn đề này đến nay
vẫn quan trọng”.
Đó là một câu trả lời của Iser trong chuyến
sang Trung Quốc năm 2001, về ý nghĩa và giá
trị của lý thuyết tiếp nhận trong nghiên cứu văn
học hiện thời. Thông qua trả lời vắn tắt sau đây
chúng ta có thể biết được những điểm căn bản
của ông về vấn đề “xử lý văn bản” khi nghiên
cứu phản ứng độc giả quá khứ: “Trong các tác
phẩm cổ điển Trung Quốc đều có kèm theo
những lời bình điểm, chúng báo cho độc giả biết
rằng cần phải đọc văn bản đó như thế nào.
Những lời thêm vào ấy chứng tỏ rằng, đọc là sự
trình diễn đối với văn bản mà không thể tùy tiện
theo ý của người đọc, ngược lại, ý nghĩa mang
tính chủ ý của tác giả trực tiếp dẫn dắt ý thức
độc giả, đề phòng việc độc giả tự động tái tạo ý
nghĩa của văn bản. Nhưng có điều chúng ta chớ
quên là, chủ ý của tác giả không thể hoàn toàn
đảm bảo rằng nhất định sẽ được người đọc nắm
bắt đúng. Khi độc giả xử lý chủ ý của tác giả,
kết quả chưa chắc ăn khớp hoàn toàn với ý mà
tác giả muốn truyền đạt, nguyên nhân chủ yếu
nằm ở chỗ, mỗi độc giả đều có thể tạo ra ý nghĩa
văn bản khác trong ngữ cảnh tình cảm và tri thức
khác nhau” (Iser, 1991: 3).
Mỗi văn bản đều có ý nghĩa riêng của nó do
tác giả kiến tạo, nhưng qua hành động đọc tức là
(*) Trong bản tiếng Anh, Iser chú thích khái niệm response:
“Nguyên trong tiếng Đức đây là khái niệm Wirkung bao
hàm hai ý nghĩa: hiệu quả (effect) và phản ứng (response),
nhưng không hàm nghĩa tâm lý như từ response trong tiếng
Anh. Từ effect khó biểu đạt được hàm nghĩa của Wirkung,
còn từ response lại dễ dẫn đến khó hiểu. Nhưng không còn
cách nào khác, tôi đành chọn từ response”. Tại Việt Nam,
khái niệm này có nhiều cách dịch: hồi đáp, hồi ứng, phản
ứng, phản hồi, hưởng ứng,... Ở đây chúng tôi tạm dịch từ
“Wirkung” (response) là “phản ứng”.
65
VAN HIEN UNIVERSITY JOURNAL OF SCIENCE
VOLUME 6 NUMBER 4
khi văn bản tiếp xúc với độc giả, thì ý nghĩa đó
sẽ thay đổi, bởi không chỉ tác giả hay văn bản có
ý hướng tính (chủ ý) mà độc giả cũng có ý hướng
tính của riêng mình, ý hướng tính ấy lại thuộc vào
ngữ cảnh (tình cảm, tri thức). Và chính ý hướng
chủ quan kia tác động trực tiếp đến việc xử lý văn
bản, tức là kiến tạo lại văn bản theo chủ ý của độc
giả cụ thể. Ví dụ trong các văn bản cổ xưa ở
Trung Quốc vốn không có chấm câu khiến cho
việc hiểu cũng như lý giải ý nghĩa văn bản của
người đời sau trở nên rất đa dạng phức tạp, nhiều
khi trái ngược nhau, như trường hợp điển hình và
phổ biến là Đạo đức kinh, Văn tâm điêu long hay
thơ văn Đào Uyên Minh.
Mỗi người sẽ có một cách xử lý văn bản khác
nhau, song không phải ai cũng xuất phát hay căn
cứ từ văn bản, mà xuất phát và căn cứ vào một
chủ ý, động cơ ngoài văn bản, còn văn bản chỉ
được xem như phương tiện để thực hiện ý đồ,
động cơ ấy. Điều này cũng thể hiện rõ trong việc
xử lý văn bản ở Trung Quốc, như Albert Richard
Davis (1924 - 1983, giáo sư Đại học Cambridge,
Anh) đã phê phán trường hợp người ta lý giải,
diễn giải văn bản tác phẩm của Đào Uyên Minh
trong Tao Yuan-ming 365-427: His Works and
Their Meaning (1983): “Thơ trữ tình cá nhân,
tức thơ miêu tả tình cảm của cá nhân là một ưu
điểm lớn trong thơ ca truyền thống Trung Quốc;
mà Đào Uyên Minh lại là một trong những
người đi đầu vĩ đại. Hàng trăm năm qua độc giả
Trung Quốc thích đọc thơ ông, bởi tác phẩm của
ông thể hiện cá tính cá nhân ấy. Thơ trữ tình cá
nhân là một thành tựu lớn lao của Đào Uyên
Minh, chúng ta cũng hy vọng rằng bản thân ông
cũng cảm thấy vui vì thành tựu ấy”, “Nhưng do
một số nguyên nhân lịch sử và xã hội, rất nhiều
người Trung Quốc có vẻ như không muốn
thưởng thức thành tựu ấy của Đào Uyên Minh,
mà họ muốn phát hiện ra những mục đích và chí
hướng khác từ tác phẩm của ông. Tôi cho rằng
vì vậy mà khi lý giải cuộc đời và tác phẩm của
Đào Uyên Minh, người ta đã bóp méo ít nhiều”
(Ngô Phục Sinh, 2013: 50). Và đó cũng là lý do
mà Davis phải đặt thêm phụ đề “His Works and
Their Meaning” cho công trình của ông.
Iser xác định rõ ở trên bao gồm hai yếu tố cơ bản
là “tình cảm” và “tri thức”, cũng tương tự với
khái niệm then chốt “tầm đón đợi” hay “kinh
nghiệm thẩm mỹ” của Jauss. Như vậy, tại đây
chúng ta thấy rõ thêm sự tương đồng, bổ trợ và
thống nhất trong phương pháp và quan niệm của
hai đại biểu xuất sắc nhất lý thuyết tiếp nhận
Konstanz. Chúng ta cũng thấy rằng, lúc nào và
ở đâu, Iser cũng khẳng định vai trò quan trọng
đặc biệt của văn bản như là cơ sở có ý nghĩa
nhất, trong nghiên cứu hành động đọc hay phản
ứng của độc giả.
Từ gợi ý trên của Iser về xử lý văn bản,
chúng ta có thể hình dung và vận dụng triển khai
cụ thể vào nghiên cứu các trường hợp thực tế
bằng cách thao tác hóa chi tiết trong nghiên cứu
văn bản tác phẩm văn học cổ. Chẳng hạn như
nghiên cứu kỹ lưỡng các bài tựa, bạt ở đầu và
cuối văn bản, hay những lời bình chung quanh
lòng văn bản, những dấu chấm câu những chữ
ghi chú trong lòng văn bản, chọn lựa, in ấn,
truyền bá văn bản, rồi tập hợp những “dấu hiệu”
và “tài liệu” gắn liền với quá trình đọc ấy, phân
tích, đối chiếu so sánh với nhau; đồng thời tìm
hiểu thêm các dữ liệu khác ngoài văn bản như
tiểu sử, thời đại của tác giả văn bản, chúng ta sẽ
có những thông tin hữu ích, quan trọng giúp cho
việc tìm hiểu, lý giải phản ứng của độc giả. Song
phương pháp này chỉ thích dụng trong nghiên
cứu những văn bản được in ấn, sao chép, hiệu
đính nhiều lần, qua nhiều người, nhiều giai đoạn
lịch sử và bối cảnh văn hóa khác nhau, như văn
bản Đào Uyên Minh ở Trung Quốc, Truyện
Kiều ở Việt Nam.
2.2. Hành động hư cấu
Năm 1976, Iser bắt đầu quan tâm đến nhân học
văn học (tiếng Đức: literarische anthropologie,
tiếng Anh: literary anthropology), đề xuất lý
thuyết “mà ông gọi là nhân học xã hội, theo đó
một cá nhân có ý thức muốn biểu lộ mình, nhưng
đồng thời mặt khác anh ta lại muốn xuất hiện như
là một người khác, nghĩa là anh ta vừa muốn biểu
lộ mình lại vừa muốn siêu việt chính mình. Iser
cho rằng hư cấu văn học thể hiện nhu cầu căn bản
ấy bằng các phương thức khác nhau” (Uông
Chính Long, 2005: 65). Năm 1991, Iser phát
“Ngữ cảnh” đọc cũng như xử lý văn bản mà
66
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC VĂN HIẾN
TẬP 6 SỐ 4
triển, hoàn chỉnh tư tưởng đó thành công trình lớn
Das Fiktive und das Imaginäre: Perspektiven
literarischer Anthropologie (Hư cấu và tưởng
tượng – ranh giới của nhân học văn học).
văn bản” thì lý luận cũ về mối quan hệ giữa hư
cấu và hiện thực sẽ khó có thể tiếp tục đứng
vững hay tồn tại.
Vì thế, Iser (1991: 14 -15) đề nghị vứt bỏ
quan điểm đối lập hư cấu – hiện thực, mà thay
vào đó là quan điểm thống nhất giữa ba nhân tố
hiện thực, hư cấu và tưởng tượng, ông cho rằng
đây mới là “đặc trưng cơ bản của văn bản”, đồng
thời cũng là “cơ sở tồn tại của văn bản văn học”.
Bởi theo Iser, ba nhân tố này có chức năng tác
dụng riêng, nhưng có sự giao thoa hòa trộn
thống nhất để tạo nên văn bản. “Văn bản không
chỉ bị giới hạn trong hiện thực đã định như là
nhân tố tham chiếu, văn bản cũng không thể chỉ
có đặc trưng hư cấu, do đó đối với văn bản, tính
hư cấu không phải là thuộc tính cuối cùng của
văn bản và cũng không phải là thuộc tính chỉnh
thể của văn bản. Thực tế, ngoài việc lấy hiện
thực và hư cấu làm trung gian, văn bản còn có
nhân tố thứ ba, đó là tưởng tượng” và “việc công
nhận quan hệ hợp nhất bộ ba ấy là cách hay nhất
khi nghiên cứu vấn đề này”.
Nghiên cứu của Iser (1991: 15) chỉ ra, “hiện
thực” trong văn bản là những từ ngữ “có nguồn
gốc từ xã hội”, có ý nghĩa xác định và chúng
chiếm phần lớn trong văn bản, nhưng “bản thân
thứ hiện thực ấy không có bao nhiêu ý nghĩa đối
với văn bản, vì văn bản không phải là thứ hướng
đến hiện thực mà là biểu hiện hiện thực”. Từ đó,
Iser rút ra kết luận, văn bản không tất yếu phải
dựa vào sự thực có căn cứ (ipso facto) để trở
thành vật hư cấu, bởi những yếu tố như ý đồ,
thái độ, kinh nghiệm,... của tác giả trong quá
trình kiến tạo văn bản không nhất thiết phải
phản ánh hiện thực, mà ngay “ý đồ, thái độ, kinh
nghiệm ấy trong văn bản rất có thể chỉ là sản
phẩm của hành vi hư cấu”.
Tuy nhiên, Iser phủ nhận ý kiến cho rằng ông
chuyển trọng tâm nghiên cứu từ độc giả sang tác
giả, hoặc sang văn bản trung tâm luận(*). Iser
khẳng định, nhân học văn học mà ông theo đuổi
trong giai đoạn nghiên cứu sau của mình thực
chất cũng vẫn là tiếp tục lý thuyết tiếp nhận của
ông thời kỳ trước, tức là quan tâm đến độc giả,
nhưng theo một con đường mới, mà “phương
hướng mới của tôi là thử trả lời cho câu hỏi: Tại
sao độc giả muốn đọc?, Tại sao người ta lại say
mê văn chương dù họ cũng biết rằng văn chương
chỉ là vật hư cấu?” và một câu hỏi quan trọng
khác nữa là: “Mục đích của văn học là gì?”. Iser
(1991: 12-13) cho rằng, để giải đáp vấn đề đó,
việc cần phải làm là tìm hiểu sự ra đời của văn
học, mà dù nghiên cứu sự tiếp nhận của độc giả
hay nghiên cứu quá trình sản xuất của tác giả, thì
việc phân tích văn bản là điều không thể thiếu.
Nhưng bản chất của văn bản văn học theo
Iser không phải chỉ là hư cấu và là thứ hư cấu
đối lập với hiện thực như người ta vẫn nghĩ và
tin chắc như một loại “tri thức mặc nhiên” (tacit
knowledge). Với Iser, “văn bản văn học là vật
hỗn hợp giữa hư cấu và hiện thực, là kết quả bổ
sung qua lại, thẩm thấu vào nhau của cái đã biết
và cái tưởng tượng, trong văn bản, đặc tính hỗn
dung giữa hư cấu và hiện thực vượt xa đặc tính
đối lập giữa chúng” (Iser, 1991: 14). Ông phê
phán quan điểm đối lập nhị nguyên giữa hư cấu
và hiện thực, bởi cái “tri thức mặc nhiên” đó
không trả lời được những câu hỏi: “Thực tế giữa
cái hư và cái thực có dễ phân biệt rõ ràng rành
mạch như trắng với đen được không?”, “Văn
bản hư cấu tất nhiên là thứ hư cấu, nhưng văn
bản phi hư cấu có tất nhiên không liên hệ gì với
hư cấu hay không?”. Và Iser cũng cho rằng, nếu
văn bản hư cấu cắt đứt hết liên hệ với hiện thực
thì không ai có thể hiểu được, cho nên, khi
chúng ta thử miêu tả “cái gì là tính hư cấu của
Mối quan hệ giữa “hư cấu” và “tưởng tượng”
theo khảo sát của Iser, là ít được chú ý và thường
lẫn lộn trong lịch sử tư tưởng, triết học phương
Tây. Theo ông, muốn xác định được đặc tính,
bản chất của từng nhân tố, phải căn cứ vào quan
hệ, chức năng của nó. Về hư cấu, bởi hành vi hư
(*) Như câu hỏi của Kim Huệ Mẫn 金惠敏 trong bài phỏng
vấn Iser, in đầu bản dịch sang tiếng Trung công trình Das
Fiktive und das Imaginäre: Perspektiven literarischer,
Anthropologie (Iser, 1991: 12).
67
VAN HIEN UNIVERSITY JOURNAL OF SCIENCE
VOLUME 6 NUMBER 4
cấu khiến cho một vật đang “định hình” trở
thành “đa dạng”, nên từ đó chúng ta có thể rút
ra bản chất của nó là “siêu việt giới hạn”
(crossing boundaries) hoặc “xâm lấn”
(transgression). Như thế, một đặc điểm khác của
hành vi hư cấu là tính ý thức, tính chủ động, tính
mục đích, chịu sự khống chế và dẫn dắt của chủ
thể hành vi.
Còn tưởng tượng, theo Iser (1991: 15-16),
“như bóng ma bất định thường vụt qua trước mắt
ta, có lúc chỉ trong nháy mắt nó biến mất không
để lại tăm tích nào, có khi nó biến hóa thành một
diện mạo khác”. Vậy nên đặc tính của tưởng
tượng là có hình thức tản mạn, thoáng qua, tùy
hứng, không có hình thức cố định cụ thể.
Như thế chúng ta không thể đánh đồng hành
vi hư cấu và tưởng tượng, không thể xem chúng
là một, bởi chúng có chức năng cũng như đặc
tính bất đồng. Song hư cấu và tưởng tượng lại
có mối liên hệ chặt chẽ với nhau, chúng đều tìm
kiếm, kiến tạo một cái gì đó không có hay khác
với cái đã có mà chúng ta biết, trong quá trình
đó hành vi hư cấu tạo cho tưởng tượng (vốn bất
định không thể nắm bắt) một hình thức cụ thể rõ
ràng, một “diện mạo chân thực giả định” có thể
nắm bắt, như vậy hành vi hư cấu là điểm tựa cơ
sở để tưởng tượng cất cánh siêu việt giới hạn
hiện thực.
Vậy quan hệ giữa ba nhân tố hiện thực – hư
cấu – tưởng tượng biểu hiện cụ thể như thế nào?
Từ những dẫn giải của Iser, có thể nói, cả hư
cấu và tưởng tượng cùng có đặc tính “siêu việt
hiện thực”, nhưng đều cùng lấy hiện thực làm
cơ sở, không phải hoàn toàn thoát ly cắt đứt với
hiện thực. Do đó, trong “tưởng tượng” có những
yếu tố “hiện thực”, mà những yếu tố hiện thực
này lại do “hư cấu” dẫn dắt, bởi hư cấu kết nối
hiện thực và tưởng tượng, hình thức hay tính
hiện thực trong tưởng tượng là do hư cấu kiến
tạo nên. Song Iser lưu ý rằng, “dù tưởng tượng
chắc chắn phải dùng một diện mạo chân thực giả
định hoặc dùng cách siêu việt thế giới hiện thực
để phản ánh hiện thực, nhưng tưởng tượng
không bao giờ đồng đẳng với hiện thực”. Tưởng
tượng bắt nguồn từ hiện thực, vậy hiện thực bắt
nguồn từ đâu? Theo Iser (1991: 20), “tính hiện
thực” (actuality) của văn bản lại bắt nguồn từ
“tính hữu hiệu của tưởng tượng về hiện thực”,
ông đã dựa vào lý luận “cái chân thực bắt nguồn
từ hư cấu” của triết gia Mỹ Nelson Goodman
(trong Ways of Worldmaking, 1978) để nhấn
mạnh rằng: “tính chân thực ấy sinh ra trong quá
trình tác động qua lại giữa các yếu tố liên quan
đến văn bản” (Iser, 1991: 22) và nó không phải
là sự kết hợp tính chất của các yếu tố có trong
văn bản.
Theo Iser (1991: 16), trong ba nhân tố hư cấu
– hiện thực và tưởng tượng kể trên, thì hư cấu là
nhân tố đóng vai trò quan trọng nhất, bởi nó siêu
việt hiện thực và định hình tưởng tượng. Ngôn
ngữ là phương tiện biểu đạt thế giới tinh thần
của con người, trong văn học, nó được cấu trúc
thành văn bản tác phẩm, nhưng “tác dụng của
văn bản là có giới hạn” (Iser, 1991: 3), bởi nó có
khuôn khổ, trong khi nhu cầu tìm kiếm, mở
rộng, siêu việt giới hạn hiện thực, giới hạn nhận
thức cũng như phá bỏ cái cũ kiến tạo cái mới của
con người thì luôn vô cùng, cho nên người ta
phải không ngừng hư cấu và tưởng tượng để
thỏa mãn nhu cầu ấy.
Chương thứ hai của công trình Hư cấu và
tưởng tượng của Iser viết về mục ca thời Phục
hưng và xem nó như một mô hình hư cấu văn
học (Renaissance pastoralism as a paradigm of
literary fictionality). Theo Iser, thế giới trong
mục ca bao hàm hai lĩnh vực khác nhau và quan
hệ giữa chúng yêu cầu một hình thức giải thích
nào đó. Ở đây người chăn cừu được xem như
một loại ẩn dụ chứ không phải là biểu hiện cho
hình ảnh của người lao động nông thôn. Mục ca
cũng không miêu tả cảnh vật đồng quê, lấy chỉ
sử dụng các yếu tố của đồng quê để sắp đặt trật
tự hình thức cho một thế giới khác, đó là thế giới
của linh hồn, của tự do. Mục ca được người sáng
tác xem là mô hình tốt trong việc cung cấp một
thủ pháp ẩn dụ. Iser dẫn lời Puttenham (1529 -
1590) trong The Arte of English Poesie: “Nhà
thơ làm mục ca... không phải để mô phỏng hay
biểu hiện tình cảm và đời sống làng quê, mà là
để hóa trang thành người bình thường, dùng
ngôn ngữ thô tục để ám chỉ một sự việc trọng
đại khác” (Iser, 1991: 54).
68
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC VĂN HIẾN
TẬP 6 SỐ 4
Như vậy, mục ca được người sáng tác thời
Phục Hưng xem như một cấu trúc ẩn dụ với đặc
trưng song trùng hóa (hai mặt) và tính tượng
trưng ở đây trở thành một ký hiệu của khát vọng
và bất mãn. Con người ở thế giới này không phải
tiến đến phía trước, mà lùi về phía sau sống với
những ký ức về thời hoàng kim đã qua. Trong
mục ca, giữa tác giả và độc giả hình thành một
quy ước chung, lúc này độc giả sẽ chú ý đến
những ý nghĩa khác, thế giới khác nằm ngoài
bản thân người chăn cừu và thế giới được miêu
tả trên bình diện văn tự. Và trong mục ca ranh
giới giữa hai thế giới: điền viên và lịch sử xã hội
trở thành một vấn đề quan trọng. Người ta
không thể đạt được sự tự do trong thế giới mà
họ rời bỏ, nhưng thế giới ấy lại luôn tồn tại trong
thế giới hiện tại của họ. Bởi mục ca ẩn giấu một
thế giới khác nên nó kích thích trí tưởng tượng
của độc giả.
Trên cơ sở phân tích những đặc tính của văn
bản và vai trò của hư cấu như thế, Iser (1991: 5-
6) đã đưa đến những kết luận quan trọng trả lời
cho vấn đề mà ông đặt ra khi nghiên cứu nhân
học văn học là: Tại sao con người lại cần đến
văn học và yêu thích nó, dù biết nó là thứ hư
cấu? Đó là: “Hành vi hư cấu của chúng ta đưa
chúng ta đi thật xa khỏi thế giới này cũng như
trạng thái vốn có của chúng ta, đến một thế giới
tưởng tượng”. Thế giới tưởng tượng xa xôi
huyền viễn ấy hấp dẫn con người bởi nó khắc
phục được những giới hạn về thời gian, không
gian, nhận thức trong thế giới hiện thực để đạt
đến sự tự do nhất, thỏa mãn những ước mơ khát
vọng chưa thể hoặc không thể thực hiện được ở
hiện tại. Iser cũng cho thấy, hư cấu và tưởng
tượng quyết định đặc tính cơ bản của nhân học,
vì vậy ảnh hưởng của chúng không giới hạn
trong văn học, mà trong cuộc sống của chúng ta,
hư cấu và tưởng tượng cũng đóng vai trò quan
trọng. Đặc biệt là, quy luật chi phối quan hệ hư
cấu và tưởng tượng làm hình thành nên một “kết
cấu trò chơi” có tính năng động, nó khiến cho
tác dụng của hư cấu và tưởng tượng thu được
những hình thức khác nhau mà mỗi hình thức ấy
lại mang một bối cảnh lịch sử tương quan. “Như
vậy, văn bản là một không gian chơi và điều này
có thể cung cấp một đáp án cho nan đề rằng tại
sao con người phải cần đến văn học?” (Iser,
1991: 7).
Song như chính Iser nói, với tư cách là một
nhà nghiên cứu thực thụ, việc trả lời vấn đề này
sẽ làm nảy sinh những vấn đề khác và đó là việc
hoàn toàn bình thường, cần thiết. Thậm chí
người nghiên cứu phải nghi ngờ ngay những câu
hỏi, câu trả lời của mình, chứ không phải là
quyết liệt bảo vệ nó, chân lý hóa nó, vậy nên Iser
(1991: 7) mới có kết luận đầy ưu tư mà sâu sắc
về vấn đề, đối tượng mình đã dành cả đời tâm
huyết: “Rốt cuộc, hư cấu và tưởng tượng là sự
bịa đặt và lừa dối khiến chúng ta siêu việt hiện
thực, hay là chúng ta vốn đang ở trong cuộc
sống tưởng tượng với những mộng mơ, hoang
tưởng và ảo giác?”.
3. Kết luận
Wolfgang Iser đóng một vai trò tiêu biểu
trong lý thuyết tiếp nhận Konstanz, những nghiên
cứu về hành động đọc và hành động hư cấu của
ông tạo nên lý luận phản ứng thẩm mỹ của độc
giả, cùng với lý luận mỹ học tiếp nhận của Jauss
bổ túc cho nhau để củng cố và phát huy giá trị
của lý thuyết tiếp nhận Konstanz. Lý thuyết tiếp
nhận của Iser không những không phủ nhận vai
trò của văn bản, mà còn đặt nền tảng trên sự
nghiên cứu, hiểu biết sâu sắc và tôn trọng vai trò
của văn bản trong hoạt động tiếp nhận.
Thời kỳ đầu, lý luận của Iser tập trung vào
việc tìm hiểu quá trình đọc cũng như quá trình
xử lý văn bản của độc giả. Ở đây không chỉ có
vấn đề người đọc cải tạo văn bản mà đồng thời
với nó còn có vấn đề văn bản cải tạo người đọc,
tức là một mối quan hệ hai chiều, một quá trình
mang tính biện chứng tác động qua lại lẫn nhau
giữa người tiếp nhận và văn bản. Cũng có nghĩa
là đồng thời với vấn đề độc giả đã đọc văn bản
như thế nào? và vấn đề văn bản đã “đọc” (cải
biến) độc giả ra sao? Trong thời kỳ thứ hai, Iser
tập trung nghiên cứu nguyên nhân cũng như
mục đích con người tìm đến với văn học và phát
hiện ra vai trò quan trọng của hành động hư cấu,
tưởng tượng trong vấn đề này. Theo đó, hư cấu
và tưởng tượng giúp con người mở rộng, siêu
việt những giới hạn trong hiện thực, tự sáng tạo
69
VAN HIEN UNIVERSITY JOURNAL OF SCIENCE
VOLUME 6 NUMBER 4
nên chính mình và thế giới, từ đó tìm thấy tự do,
thoát khỏi những trói buộc và bất mãn ở thực tại.
人类学疆界. Nxb. Nhân dân Cát Lâm 吉林
人民出版.
Iser, W. (2006). How to Do Theory?. Chu Cương,
Cốc Đình Đình và Phan Ngọc Sa (dịch)
Tài liệu tham khảo
Holub R. C. (1984). Reception theory: Acritical
introduction. London and NewYork:
Methuen. Trong Kim Nguyên Phố và Chu
(2008)朱刚&谷婷婷&潘玉莎(译). Làm lý
luận như thế nào? 怎样做理论. Nxb. Đại học
Nam Kinh 南京大学出版.
Ninh (dịch) (1987) 金元浦&周宁(译). Mỹ
học tiếp nhận và Lý thuyết tiếp nhận 接受美
学与接受理论. Nxb. Nhân dân Liêu Ninh 辽
Uông Chính Long 汪正龙 (2005). Lý luận hư cấu
văn học và ý nghĩa của Iser 沃尔夫冈：伊瑟
尔 的文学虚构理论及其意义. Tạp chí Bình
宁人民出.
Iser, W. (1978). The Act of Reading: A Theory of
Aesthetic Response. Kim Huệ Mẫn, Trương
Vân Bằng, Trương Dĩnh và Dịch Hiểu Minh
luận Văn học 文学评, số 5.
Kim Nguyên Phố 金元浦 (1998). Lý luận phản ứng
(dịch) (1991) 金惠敏&张云 鹏 & 张颖&易
晓明 (译). Hành động đọc 阅读 行为. Nxb.
Văn nghệ Hồ Nam 湖南文艺出版社.
thẩm mỹ 接受反应文论. Nxb. Giáo dục Sơn
Đông 山东教育出版社.
Ngô Phục Sinh 吴伏生 (2013). Nghiên cứu Đào Uyên
Iser, W. (1991). The Fictive and The Imaginary:
Charting literary anthropology. Trần Định
Minh trong thế giới Anh ngữ 英语世界的陶渊
明研究. Nxb. Học phạm 学苑出版社.
Huỳnh Vân (2009). Vấn đề Tầm đón đợi và xác định
tính nghệ thuật trong Mỹ học tiếp nhận của
Hans Robert Jauss. Tạp chí Nghiên cứu Văn
học, số 3.
Gia và Uông Chính Long (dịch) (2003) 陈定
家&汪正龙(译). Hư cấu và tưởng tượng: giới
hạn của nhân học văn học 虚构与想像:文学
70
11 trang
17880
Free
Bạn đang xem tài liệu "Lý thuyết tiếp nhận của Wolfgang Iser", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- ly_thuyet_tiep_nhan_cua_wolfgang_iser.pdf
