Lời văn nghệ thuật trong tiểu thuyết của Đỗ Tiến Thụy nhìn từ diễn ngôn nghệ thuật
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC VĂN HIẾN
TẬP 6 SỐ 5
LỜI VĂN NGHỆ THUẬT TRONG TIỂU THUYẾT CỦA ĐỖ TIẾN THỤY
NHÌN TỪ DIỄN NGÔN NGHỆ THUẬT
Trần Văn Hải
Trường THPT Nam Kỳ Khởi Nghĩa, Tp. Hồ Chí Minh
Ngày nhận bài: 27/02/2019, Ngày duyệt đăng: 23/07/2019
Tóm tắt
Lời văn nghệ thuật là yếu tố quan trọng hàng đầu trong hình thức tác phẩm. Nó có
vai trò nối kết các yếu tố hình thức khác để cấu thành nên một tác phẩm văn học hoàn
chỉnh. Nghiên cứu về lời văn nghệ thuật sẽ có nhiều hướng đi khác nhau. Với bài viết này,
chúng tôi sẽ xem xét lời văn nghệ thuật trong tiểu thuyết của Đỗ Tiến Thụy từ góc nhìn
diễn ngôn nghệ thuật với ba biểu hiện cơ bản: kết hợp diễn ngôn người kể chuyện và nhân
vật, đan xen diễn ngôn đối thoại và độc thoại, hòa phối diễn ngôn kể và tả.
Từ khóa: diễn ngôn nghệ thuật, Đỗ Tiến Thụy, lời văn nghệ thuật.
The artistic style in the novel of Do Tien Thuy from artistic discourse
Abstract
The artistic style is the most important factor in the form of work that has the role of
linking other formal factors to constitute a complete literary work. Study on artistic style
will have many different directions. In this article, a review of creative style in Do Tien
Thuy's novel is considered from perspective of artistic discourse with three basic
expressions: combining discourse of storytellers and characters, interplaying discourse of
dialogue and monologue, harmonizing discourse of narrative and description.
Keywords: artistic discourse, Do Tien Thuy, artistic style.
1. Mở đầu
thế giới văn chương. Thấu hiểu được điều
đó, người nghệ sĩ đã sử dụng lời văn như
một công cụ hữu hiệu để chuyển tải những
tư tưởng, chủ đề trong các sáng tác của
mình. Khi nhìn lời văn từ góc độ diễn ngôn
nghệ thuật, chúng ta sẽ có cơ hội khám phá
ra nhiều vẻ đẹp khác nhau của ngôn từ
cũng như giá trị ẩn chứa trong mỗi “đứa
con tinh thần” của các nhà văn. Với bài
viết này, chúng tôi tập trung tìm hiểu lời
văn nghệ thuật trong tiểu thuyết của Đỗ
Tiến Thụy nhìn từ diễn ngôn nghệ thuật.
“Mọi tác phẩm văn học đều được viết
hoặc kể bằng lời: lời thơ, lời văn, lời tác
giả, lời nhân vật… gộp chung lại gọi là lời
văn. Nếu ngôn từ - tức là lời nói, viết trong
tất cả tính chất thẩm mỹ của nó là chất
liệu của sáng tác văn học, thì lời văn là
hình thức ngôn từ nghệ thuật của tác phẩm
văn học” (Phương Lựu, 2006: 313). Hình
thức ngôn từ nghệ thuật này được coi là
chiếc chìa khóa mở cánh cửa dẫn đắt độc
giả vào không gian rộng lớn, hấp dẫn của
76
VAN HIEN UNIVERSITY JOURNAL OF SCIENCE
VOLUME 6 NUMBER 5
Hy vọng, nó sẽ giúp cho độc giả củng cố
thêm những hiểu biết về lời văn nghệ
thuật, diễn ngôn nghệ thuật cũng như thấy
được vẻ sáng đẹp trong tiểu thuyết Màu
rừng ruộng và Con chim joong bay từ A
đến Z của nhà văn hiện đang khoác áo lính.
2. Khái lược về lời văn nghệ thuật
và diễn ngôn nghệ thuật
vật, con người được tái hiện trong tác
phẩm. Thứ hai là lời văn nghệ thuật có tính
tổ chức cao nhằm mục đích giải phóng tính
hình tượng của ngôn từ. Đặc trưng này
xuất phát từ yêu cầu khắc phục ý nghĩa
thông thường của chất liệu lời nói. Khi
được tổ chức chặt chẽ, mạch lạc, lời nói sẽ
trở thành lời văn có tính nghệ thuật. Nó
khiến cho người ta cảm nhận hiện thực đời
sống cũng như lời nói một cách mới mẻ
nhưng không kém phần sâu sắc.
Lời văn nghệ thuật có vai trò rất quan
trọng trong nghệ thuật tự sự. Nhà văn đã tư
duy nghệ thuật dựa trên khả năng biểu đạt
của chất liệu ngôn từ. Vì vậy, qua lời văn,
toàn bộ thế giới nghệ thuật sẽ được định
hình. Để từ đó, độc giả có cơ sở tìm hiểu,
khám phá thế giới hình tượng và các lớp
nội dung ý nghĩa của văn bản nghệ thuật.
Nó còn truyền cho độc giả một điểm nhìn
cá thế hóa theo ý đồ, cá tính sáng tạo của
nhà văn, nhân vật hoặc có sự kết hợp đan
xen cả hai nhằm mục đích đưa độc giả xâm
nhập vào cuộc đời nhân vật văn học, sống
cùng nhân vật và thấu cảm được những
vấn đề nhân sinh.
Diễn ngôn là khái niệm có nội hàm rất
rộng, bao trùm nhiều lĩnh vực khác nhau.
Theo tác giả Diệp Quang Ban (2009) trong
công trình Giao tiếp diễn ngôn và cấu tạo
văn bản, người đầu tiên sử dụng diễn ngôn
như một khái niệm chuyên môn là nhà
ngôn ngữ học người Bỉ E. Buysen. Nó
được đề cập đến trong tác phẩm Hoạt động
nói năng và văn bản (1943). Hiện nay,
khái niệm diễn ngôn có ba hướng tiếp cận
chủ yếu. Hướng thứ nhất từ ngôn ngữ học.
Nền tảng của hướng tiếp cận này là những
luận điểm của F. de Saussure trong Giáo
trình ngôn ngữ học đại cương. Hướng thứ
hai từ phong cách học. M. Bakhtin là
người khởi nguồn cho khuynh hướng này.
Từ điển Thuật ngữ văn học định
nghĩa: “Lời văn nghệ thuật là dạng phát
ngôn được tổ chức một cách nghệ thuật,
tạo thành cơ sở ngôn từ của văn bản nghệ
thuật” (Lê Bá Hán, 2010: 129). Nó thực
chất là lời nói tự nhiên nhưng đã được tổ
chức theo một quy luật nghệ thuật về mặt
nội dung, phương pháp, phong cách, thể
loại. Muốn hiểu được lời văn nghệ thuật,
chúng ta phải đặt vào trong toàn bộ ngữ
cảnh mà văn bản nghệ thuật đó tồn tại. Có
thể xem văn học là nghệ thuật diễn ngôn.
Lời văn nghệ thuật là một chỉnh thể được
cấu thành từ một hay nhiều thành phần
diễn ngôn. Các thành phần diễn ngôn trong
tác phẩm văn học rất đa dạng như: diễn
ngôn thơ, diễn ngôn văn xuôi, diễn ngôn
trần thuật, diễn ngôn thoại (đối thoại, độc
thoại)… Nghiên cứu lời văn nghệ thuật từ
góc nhìn diễn ngôn nghệ thuật, chúng ta sẽ
thấy được mối quan hệ giữa văn học và
văn hóa, ngôn ngữ và văn học, tính xã hội
và tính thẩm mỹ của văn học…
Theo Phương Lựu (2006), lời văn
nghệ thuật có hai đặc trưng quan trọng.
Thứ nhất, là nó mang tính hình tượng từ
trong nội dung của lời nói. Tính hình
tượng này bắt nguồn từ chỗ lời văn là lời
của một chủ thể tư tưởng thẩm mỹ xã hội
có tầm khái quát nhất định. Nhờ thế, lời
của một người dễ dàng đi vào lòng người,
trở thành lời nói của muôn người. Nó còn
bắt nguồn từ sự truyền đạt sự vận động,
động tác nội tại của toàn bộ thế giới, cảnh
77
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC VĂN HIẾN
TẬP 6 SỐ 5
Hướng thứ ba từ xã hội học. Trung tâm
điểm của hướng tiếp cận này là những
quan niệm về diễn ngôn của M. Foucault –
ông tổ của các lý thuyết hậu hiện đại và có
ảnh hưởng lớn nhất đến nghiên cứu diễn
ngôn từ sau những năm 1960. Ba hướng
trên đã cung cấp ba định nghĩa khác nhau
về diễn ngôn: diễn ngôn như là cấu trúc
của ngôn ngữ/ lời nói, diễn ngôn như là lời
nói – tư tưởng hệ, diễn ngôn như là công
cụ để kiến tạo tri thức và thực hành quyền
lực.
khác. Qua đó, người đọc sẽ thấy được
quan điểm nghệ thuật cũng như tư tưởng,
tình cảm của các nhà văn.
Nghiên cứu lời văn nghệ thuật từ góc
nhìn diễn ngôn nghệ thuật trong tiểu thuyết
Màu rừng ruộng và Con chim joong bay từ
A đến Z của Đỗ Tiến Thụy, chúng tôi sẽ
hướng vào ba khía cạnh nổi trội: Kết hợp
diễn ngôn người kể chuyện và nhân vật;
đan xen diễn ngôn đối thoại và độc thoại;
hòa phối diễn ngôn kể và tả. Những khía
cạnh này đã giúp cho nghệ thuật tự sự của
nhà văn gặt hái được những thành công
nhất định.
3. Biểu hiện lời văn nghệ thuật
nhìn từ diễn ngôn nghệ thuật trong tiểu
thuyết của Đỗ Tiến Thụy
3.1. Kết hợp diễn ngôn người kể
chuyện và nhân vật
Trong lý thuyết tự sự, diễn ngôn nắm
giữ một vai trò vô cùng quan trọng. Tìm
hiểu nó cũng đồng nghĩa với việc đang tiến
hành xem xét bản chất lời nói của người kể
chuyện, của nhân vật. Các nhà tiểu thuyết
ý thức rất rõ về điều này nên đã dành nhiều
thời gian, công sức để đầu tư cho những
diễn ngôn của ngưởi kể chuyện và của
nhân vật. Diễn ngôn người kể chuyện là
“những thông tin nghệ thuật không chỉ
được biểu hiện thông qua những phát ngôn
của người kể chuyện dưới dạng thức ngôn
ngữ mà còn thể hiện qua những ngôn từ do
các vai (nhân vật mang chức năng kể) nói
ra và những ngôn từ được người kể trích
dẫn” (Đoàn Thị Minh Huyền, 2014: 19).
Qua diễn ngôn của người kể chuyện,
chúng ta sẽ thấy được ý thức nghệ thuật
cùng cảm quan của các tác giả về hiện thực
đời sống. Diễn ngôn người kể chuyện được
thể hiện ở ba phương diện chủ yếu là diễn
ngôn kể, diễn ngôn tả, diễn ngôn trữ tình
ngoại đề. Diễn ngôn nhân vật có thể hiểu
Với phạm vi bài viết này, chúng tôi
tiếp cận diễn ngôn theo hướng thứ hai là
từ phong cách học. Theo Diệp Quang Ban
(2009), trong phong cách học, sự phân
loại diễn ngônsẽ va chạm trước hết với vị
trí văn chương. Nếu lấy các phong cách
chức năng làm xuất phát điểm thì trong
các tác phẩm nghệ thuật nói chung có thể
gặp mặt tất cả các phong cách chức năng
cụ thể, khiến người ta có thể nghĩ đến
hiện tượng đa phong cách. Tuy nhiên, xét
về tính mục đích của các văn bản, mẫu
đoạn văn bản thuộc phong cách chức năng
có trong tác phẩm nghệ thuật, chúng
không phải vì các phong cách chức năng
đó mà vẫn vì tính riêng của văn chương
nghệ thuật, mà trước hết là tính hình
tượng của ngôn ngữ nghệ thuật. Chức
năng này sẽ tách ngôn ngữ nghệ thuật ra
khỏi ngôn ngữ phi nghệ thuật. Các hiện
tượng ngôn ngữ thuộc các phong cách
chức năng khi nằm trong tay người nghệ
sĩ sẽ trở thành “vật liệu” để xây dựng tác
phẩm nghệ thuật mang dấu ấn riêng.
Nghiên cứu diễn ngôn trong tác phẩm văn
học, cụ thể là lời văn đồng nghĩa với việc
nghiên cứu tính chất sống động của ngôn
ngữ nghệ thuật, đặt nó trong đời sống sinh
thành, chịu sự chi phối của một mô hình
tư duy, trong mối quan hệ với các yếu tố
78
VAN HIEN UNIVERSITY JOURNAL OF SCIENCE
VOLUME 6 NUMBER 5
là những lời nói của nhân vật trong tác
phẩm văn học. Dạng thức này sử dụng lời
nói nhân vật như như là “một trong các
phương tiện quan trọng để nhà văn thể
hiện cuộc sống và cá tính nhân vật”
(Phương Lựu, 2006: 214). Chúng ta đều
biết bản chất của văn học là tái hiện sinh
động bức tranh đời với đủ mọi sắc màu
như cầu vồng. Đối tượng giúp nó tái hiện
được điều đó chính là các chủ thể đóng vai
trò như những tấm gương của cuộc đời. Vì
thế, thông qua diễn ngôn của các nhân vật,
độc giả còn thấy được ngôn ngữ của một
tầng lớp người nhất định, gần gũi về nghề
nghiệp, tâm lý, giai cấp, trình độ văn
hóa… Diễn ngôn nhân vật thực sự có vai
trò quan trọng trong cấu trúc diễn ngôn.
Nó cùng với diễn ngôn người kể chuyện là
hai thành phần nòng cốt hình thành nên
“nội dung sự kể” của văn bản trần thuật.
Diễn ngôn nhân vật được thể hiện ở hai
hình thức cơ bản là diễn ngôn đối thoại và
diễn ngôn độc thoại. Kết hợp diễn ngôn
người kể chuyện và diễn ngôn nhân vật sẽ
khiến các dòng sự kiện trong tác phẩm tự
sự được nối tiếp liên tục, không bị nhàm
chán, đơn điệu.
lớn lắm. Có gộp hết lỗi phạm từ thuở thiếu
thời đến giờ cũng không lớn bằng”. Đó là
lời của người kể chuyện toàn tri khi nhìn
thấu suốt toàn bộ quãng đời của Vinh và
nhận ra lần này là tội lớn nhất từ đó đến
giờ. Người kể chuyện không chỉ kể mà còn
tả về hành động “giật nảy người ngước
lên” của Vinh và tiết lộ thông tin đây là lần
đầu tiên ông giáo Tiến gọi con mình bằng
“anh”. Diễn ngôn của nhân vật thuộc về
cha Vinh và Vinh. Nó mang tính chất đối
thoại. Vinh chỉ đáp lời đúng một tiếng
“Dạ” còn ông giáo nói hai câu đều mang
tính chất để hỏi “Anh Vinh” và “Anh nói
đi, vì cớ gì anh thi trượt hả?”. Ở đây, diễn
ngôn người kể chuyện và nhân vật đã kết
hợp hài hòa với nhau. Diễn ngôn người kể
chuyện là lời dẫn (1), (3), (5), còn diễn
ngôn nhân vật là (2), (4), (6). Qua đó, độc
giả nhận ra được sự đau đớn, thất vọng của
người cha khi con mình không đỗ đạt,
không đáp ứng được điều mà gia đình
trông mong cũng như sự ăn năn, hối lỗi,
khó xử của đứa con.
Ông Ét dùng chút thủ đoạn là có thể
đuổi được máy cày ra khỏi làng Bùi để
giành lại công việc cho đàn trâu. Thế
nhưng chỉ một mình ông thấy vui còn mọi
người lại chán nản, bực bội, trong đó có
Vinh:
“Việc đồng áng vốn đã tẻ buồn giờ lại
tẻ buồn hơn. Trâu đen ngã nước. “Trâu
đỏ” ra đi. Ông chủ nhiệm hợp tác đạp xe
long sòng sọc hết xóm dưới làng trên lùa
hết thảy lao động làng Bùi vai cào vai
cuốc đi “cày” ruộng thay trâu cho kịp lịch
cấy trồng. Trưa ấy, Vinh đi đón Nghé Hoa.
Ông Ét vừa hỉ hả tháo cày vừa cười: (1)
- Thế nào, chuẩn bị tinh thần học cày
chứ? Mày mười bảy tuổi rồi nhể? (2)
Vinh khó chịu hỏi: (3)
Ở Màu rừng ruộng, khi thi đại học bị
rớt lần thứ nhất, cha Vinh đã trách phạt cậu
bằng đòn roi trong tâm trạng nặng nề:
“Lần này tội Vinh lớn lắm. Có gộp hết
lỗi phạm từ thuở thiếu thời đến giờ cũng
không lớn bằng. (1)
- Anh Vinh! (2)
Vinh giật nảy người ngước lên:(3)
- Dạ? (4)
Lần đầu tiên cha gọi Vinh bằng anh. (5)
- Anh nói đi, vì cớ gì anh thi trượt
hả?” (6) (Đỗ Tiến Thụy, 2017a: 13).
Trong đoạn văn trên, diễn ngôn của
người kể chuyện ngôi thứ ba thể hiện ở
việc bình luận ngắn gọn “lần này tội Vinh
- Ngôi mộ hôm nọ của nhà ông à? (4)
79
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC VĂN HIẾN
TẬP 6 SỐ 5
Khuôn mặt ông Ét bất ngờ khoặm lại,
nghiêm giọng mắng: (5)
- Phạn nhĩ, cơm tai! Mày học hành thế
mà ngu. Mả nào nhà tao? (6)
Diễn ngôn người kể chuyện tiếp tục kết
hợp với diễn ngôn nhân vật. Tuy nhiên,
chúng không đi theo mô hình một – một
(một diễn ngôn của người kể chuyện – một
diễn ngôn của nhân vật) mà lại có sự cách
quãng. Cụ thể, diễn ngôn (6), (7), (8) là
của nhân vật mà không có sự đan xen vào
diễn ngôn của người kể chuyện. Qua các
diễn ngôn trên, chúng ta thấy ông Ét vừa
đáng trách vừa đáng thương. Đáng trách vì
ông ta dùng mánh lới để ngăn cản công
cuộc cơ khí hóa ở nông thôn. Đáng thương
vì nghèo đói, khốn khó ông mới làm như
vậy. Mục đích chỉ để giữ miếng cơm cho
bản thân và gia đình mình.
- Thế sao…? (7)
- Mày đúng là củ chuối! Tao phải làm
thế để đuổi cái máy cày đi, không nó
“chần” ba hôm hết bố nó ruộng, chả nhẽ
tao ngồi chơi không? Đồng làng bằng cái
lỗ mũi, trâu cày tốt! (8)
Vinh đứng ngẩn người trên bờ ruộng
loang lổ. Những ngôi mộ nhỏ như thúng úp
lấm láp vết bùn. Chúng xưa cũ quá rồi…”
(9) (Đỗ Tiến Thụy, 2017a: 43 – 44).
Lượt phát ngôn (1) là diễn ngôn của
người kể chuyện ngôi thứ ba giấu mặt đưa
ra lời bình luận về sự buồn tẻ của ruộng
đồng; kể về việc trâu đen ngã nước, trâu đỏ
ra đi, ông Chủ nhiệm hợp tác đạp xe khắp
làng lùa mọi người ra đồng, thời điểm buổi
trưa Vinh đi đón Nghé Hoa; tả chiếc xe
đạp cà tàng long sòng sọc, tả nụ cười chất
chứa tâm trang phấn khởi, hí hửng của ông
Ét khi đuổi được máy cày “vừa hỉ hả tháo
cày vừa cười”. Lượt phát ngôn (2) là diễn
ngôn của nhân vật ông Ét hỏi Vinh về việc
học cày và mỉa mai rằng cậu ta đã mười
bảy tuổi rồi. Lượt phát ngôn (3) là lời dẫn
của người kể chuyện cùng nhận xét về thái
độ của Vinh “khó chịu”. Lượt phát ngôn
(4) là lời Vinh thắc mắc về ngôi mộ hôm
ông Ét thắp hương trên cánh đồng. Lượt
phát ngôn (5) là lời người kể chuyện miêu
tả khuôn mặt, giọng nói ông Ét “khoặm
lại, nghiêm giọng, mắng”. Lượt phát ngôn
(6) là lời ông Ét trách Vinh ngu và cho cậu
ta câu trả lời. Lượt phát ngôn (7) là lời
nhân vật Vinh tiếp luôn. Lượt phát ngôn
(8) là lời ông Ét lí giải về việc làm của
mình. Lượt phát ngôn (9) lại quay về là lời
của người kể chuyện để miêu tả những
ngôi mộ nhỏ xuất hiện trên cánh đồng.
Trong tiểu thuyết Con chim joong bay
từ A đến Z, chúng ta thấy sự kết hợp giữa
diễn ngôn người kể chuyện và nhân vật
được thể hiện khá đậm đặc. Tuy nhiên, sự
thể hiện về mặt hình thức của chúng có sự
khác biệt so với những phân đoạn mà chúng
tôi đã trích dẫn trong tiểu thuyết Màu rừng
ruộng. Ví dụ, khi người kể chuyện ngôi thứ
nhất – con chim joong kể về sự việc nhân
vật cụ Tướng truy vấn con cháu nhận quà
cáp, phong bì trong dịp lễ Tết:
(1) “Và tối ấy diễn ra cuộc họp căng
thẳng nhất. Cụ nói nhỏ nhẹ, nhưng thấy cả
ông bà chủ lẫn cậu chủ cúi đầu.
(2) Lần đầu tiên tôi thấy cụ gọi ông
chủ là ông. (3) Ông trưởng biết nhận quà
từ bao giờ thế? (4) Ông chủ nhìn thẳng
mắt cụ chủ đáp dạ, thưa thầy, hôm qua con
về quê. Con hoàn toàn không biết việc này.
(5) Cụ chủ hừ. Tiếng hừ của một con sư tử.
(6) À, thế ra việc này chủ trương là do chị.
(7)Lần đầu tiên cụ gọi bà chủ bằng chị. (8)
Chị đã học ở đâu được thói ăn đồ biếu xén
thế? (9) Bà chủ cúp mặt dạ, thưa cha, đây
là năm đầu tiên. Họ đến chúc tết chả nhẽ
mình không tiếp. Họ có chút quà mọn gọi
là tình cảm, cũng khó chối từ. (10) Cụ
80
VAN HIEN UNIVERSITY JOURNAL OF SCIENCE
VOLUME 6 NUMBER 5
quắc mắt, thế chị đã đếm hết cái đống quà
mọn ấy chưa? (11) Bà chủ lại cúi đầu, bàn
tay cố kéo tà áo che bụng mỡ trắng hếu.
(12) Nói! (13) Cụ gầm lên. (14) Bà chủ dạ,
con đếm rồi… (15)Bao nhiêu? (16) Dạ, chỉ
có mấy… (17) Nói cho cụ thể! (18) Dạ!
năm… triệu.
tạo ra cảnh tượng căng thẳng như một
phiên tòa khi thẩm phán đang truy hỏi bị
can về những tội lỗi phạm phải. Diễn ngôn
của cụ Tướng toát lên sự uy nghi, bản lĩnh,
nắm giữ vị thế giao tiếp cao nhất trong
cuộc đối thoại. Nhân vật của bà Nga có tất
cả bốn lời thoại. Diễn ngôn của bà ấp úng,
lúng túng, đầy phân trần trước sự truy đuổi
ráo riết của cha mình. Bà ở vị thế giao tiếp
thấp trong cuộc hội thoại này. Nhân vật
ông Khoa nói ít nhất, chỉ có một lời thoại.
Diễn ngôn của ông toát ra sự trung thực
của một tâm hồn trong sạch, ngay thẳng.
Nói cách khác, ở sự việc này ông vô can
và đang trở thành người chứng kiến cuộc
đối đáp giữa cha con cụ Tướng.
(20) “Tha hóa!”
(21) Một cái đập bàn chát chúa làm
mọi người bật lên như thóc nhảy trên
nong, rồi lại ngồi im tắp. Tôi cũng nhảy
lên giàn lan, nhưng không hề sợ. Tôi cảm
thấy thích thú. Là vì tôi vừa được nghe một
từ mới. “Tha hóa”. Trước giờ tôi chỉ nghe
nói tha rơm tha cỏ tha kiến tha sâu…Còn
hóa, chắc nó là cái gì bẩn lắm…” (Đỗ
Tiến Thụy, 2017b: 77 – 78).
Sự kết hợp giữa diễn ngôn người kể
chuyện và diễn ngôn nhân vật trong quá
trình tự sự đã tạo nên tính chất đa thanh rõ
nét. Lời văn xuất hiện cùng lúc nhiều tiếng
nói, giọng điệu, điểm nhìn khác nhau tạo
nên độ mở trong tư duy, nhận thức của mỗi
người khi tiếp cận tác phẩm. Những diễn
ngôn ấy có tính chất độc lập tương đối,
mang giá trị tự thân ở mỗi lần xuất hiện.
Chúng bổ sung, cộng hưởng với nhau giúp
cho thế giới nội tâm nhân vật được khai
thác triệt để; bức tranh cuộc sống hiện lên
với mọi góc cạnh; nhịp điệu kể chuyện lúc
nhanh, lúc chậm, lúc dồn dập, khẩn
trương, lúc thâm trầm, thong thả để thể
hiện rõ nét cấu trúc và tính chất các sự
kiện trong tiểu thuyết của Đỗ Tiến Thụy.
3.2. Đan xen diễn ngôn đối thoại và
độc thoại
Chúng ta dễ dàng nhận ra, đoạn văn
trên không có dấu hiệu là dấu hai chấm
hoặc dấu gạch đầu dòng để nhận diện đâu
là diễn ngôn của người kể chuyện, đâu là
diễn ngôn của nhân vật. Tuy nhiên, không
vì thế mà người đọc không thể bóc tách
được. Người kể chuyện là con chim joong
xưng tôi chứng kiến tất cả mọi diễn biến
của cuộc họp gia đình. Lời dẫn, lời chuyển,
lời nhận xét đánh giá về thái độ của các
nhân vật, bày tỏ suy nghĩ của chính mình
được joong sử dụng trong các phát ngôn
(1), (2), (5), (7), (11), (13), (21); diễn ngôn
của nhân vật cụ chủ là các phát ngôn (3),
(6), (8), (10), (12), (15), (17), (20); diễn
ngôn của ông chủ chỉ có một phần là (4).
Diễn ngôn của bà chủ có các phát ngôn
(9), (14), (16), (18). Các diễn ngôn trên kết
hợp, xen kẽ với nhau khiến cho đoạn văn
được kể sinh động, lôi cuốn. Qua sự kết
hợp ấy, ta nhận ra người kể chuyện rất
trung thực và tinh tế khi có những nhận
xét, đánh giá xác đáng về những gì mắt
thấy tai nghe. Với ba nhân vật còn lại, lời
của cụ Tướng áp đảo, xuất hiện tới bảy lần
Như đã khẳng định, diễn ngôn nhân
vật đóng vai trò quan trọng trong nghệ
thuật tự sự. Thông qua diễn ngôn ấy, tác
giả không chỉ gửi gắm những tư tưởng,
quan niệm của chính mình mà còn để
nhiều khoảng trống cho độc giả đối thoại
với tác giả, nhân vật. Diễn ngôn nhân vật
81
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC VĂN HIẾN
TẬP 6 SỐ 5
được thể hiện qua hai hình thức chủ yếu là
diễn ngôn đối thoại và diễn ngôn độc thoại.
Diễn ngôn đối thoại có thể hiểu là toàn bộ
sự tương tác giữa người nói và người nghe
kết hợp với sự luân phiên lượt lời và thay
đổi vai trò trong suốt quá trình giao tiếp.
Diễn ngôn đối thoại không chỉ được biểu
hiện qua những phát ngôn của nhân vật mà
còn đi kèm theo những biểu hiện của ánh
mắt, nét mặt, cử chỉ, điệu bộ… Trong văn
bản văn học, diễn ngôn đối thoại thường
tồn tại dưới hình thức phát ngôn trực tiếp
của các nhân vật. Dấu hiệu để nhận biết là
sau lời dẫn của người kể chuyện có dấu hai
chấm, xuống dòng, gạch đầu dòng. Các
nhân vật trong cuộc hội thoại sẽ luân phiên
đổi lượt lời cho nhau nhằm mục đích trao
đổi thông tin.
Diễn ngôn độc thoại là “những câu
nói một mình, những suy tư nội tâm có ý
thức” (Pilin và Tzurganova (-); bản dịch,
2003: 265). Đây là loại diễn ngôn không
đòi hỏi sự phản hồi, đáp lại và độc lập với
phản ứng của người tiếp nhận. Nó được
thể hiện đa dạng ở cả hình thức nói và viết.
Có rất nhiều cách phân chia về diễn ngôn
độc thoại. Thế nhưng, theo chúng tôi, hiện
nay, có hai cách chia phổ biến nhất. Một là
lời độc thoại nội tâm nguyên dạng, thuần
thúy, thông thường. Đó là những lời trực
tiếp bên trong, không bộc lộ thành âm
thanh. Dấu hiệu nhận dạng là chúng
thường có dấu gạch ngang đầu dòng, để
trong ngoặc kép kèm theo những từ ngữ
mang tính chất thông báo. Hai là lời độc
thoại nội tâm ở dạng mở rộng. Chúng tồn
tại dưới hình thức lời nửa trực tiếp, đối
thoại tưởng tượng, dòng ý thức, thư từ,
nhật ký…
thuyết của Đỗ Tiến Thụy, chúng tôi thấy
thủ pháp này được cụ thể hóa ở hai phương
diện cơ bản. Thứ nhất, diễn ngôn độc thoại
đan xen vào diễn ngôn đối thoại trong hình
thức lời đối thoại mang tính chất độc thoại.
Thứ hai, diễn ngôn đối thoại đan xen vào
diễn ngôn độc thoại trong hình thức lời độc
thoại ở dạng đối thoại tưởng tượng.
Diễn ngôn độc thoại đan xen vào diễn
ngôn đối thoại trong hình thức lời đối thoại
mang tính chất độc thoại có thể hiểu đơn
giản như sau: trong cuộc hội thoại có hai
nhân vật giao tiếp nhưng chỉ xuất hiện lời
của một nhân vật, nhân vật còn lại im lặng
lắng nghe mà không hề thực hiện bất kì
một hành động đáp lời nào. Trong tiểu
thuyết Màu rừng ruộng, sau cái chết của
ông Nuk và sự chuẩn bị rời bỏ làng Sập
của cô giáo Phương đã khiến cho nhân vật
Kíp rơi vào tâm trạng ngổn ngang. Một
buổi chiều, Vinh ngồi cùng với Kíp trên
đỉnh Sa Man mà lòng nặng trĩu. Cuối cùng,
Vinh giục:
“- Về đi Kíp! Về kẻo tối.
Vinh cất tiếng giục mấy lần nhưng Kíp
chẳng nói gì. Đôi mắt to nâu mở trợn
trừng. Về ư? Về làng có ai đâu? Làng Sập
chỉ còn một mình Kíp thôi. Một mình Kíp
với đàn trâu mấy chục con đêm đêm đằm
mình ì ọp trong chuồng phân bùn lõng
bõng… Biết bao giờ ghè Sống này đầy sỏi
để làng Sập đông vui? Biết bao giờ dân
làng Sập không phải đi rẫy nữa để trẻ con
được ở nhà đi học? Biết bao giờ cô giáo
Phương mới lại lên đây?
- Tối rồi Kíp ơi!
Kíp ngồi bó gối nhìn về phía rẫy. Nơi
ấy là một dãy núi hình con trâu đang bốc
cháy. Những ngọn lửa đốt rừng lan dài từ
chân lên đỉnh núi. Tàn tro bốc cao thành
một đám mây đen rầu rĩ trên khoảng trời
đỏ bầm. Vinh gọi mấy câu Kíp mới quay
Đan xen diễn ngôn đối thoại và độc
thoại là kỹ thuật xen kẽ, chen lẫn vào nhau
giữa hai dạng thức này. Tìm hiểu tiểu
82
VAN HIEN UNIVERSITY JOURNAL OF SCIENCE
VOLUME 6 NUMBER 5
đầu lại. Lúc đó mới biết là Kíp khóc” (Đỗ
Tiến Thụy, 2017a: 302).
phải cố chấp nhận ông vì cha tôi. Vả lại,
tôi cũng hi vọng ông là kẻ biết điều.
Nhưng ông đã không biết điều… Vậy thì
ông có thể chim cút!
Như một kẻ mộng du bị dúi vào bể
nước lạnh, ông tỉnh táo cơn ngơ. Những
điều vợ ông nói quá đúng” (Đỗ Tiến Thụy,
2017b: 123).
Diễn ngôn đối thoại được bộc lộ ở vai
người nói (Vinh), vai người nghe (Kíp).
Trong toàn bộ đoạn văn, Vinh là người nói
và chỉ nói có hai câu mang tính chất cầu
khiến. Còn Kíp là người nghe, không trả
lời. Trong lòng anh, dòng độc thoại nội
tâm đang tuôn trào với hàng loạt những
câu hỏi tu từ như xoáy sâu vào tận cùng
tâm can. Nó cho thấy Kíp thật nhỏ bé, cô
đơn giữa núi rừng bao la, giữa làng Sập
nhuốm màu chết chóc, tang thương. Con
người chấn thương ấy nhìn thấy được
tương lai u ám của cuộc đời mình. Dòng
nước mắt tuôn dài trên gò má Kíp mà Vinh
vô tình phát hiện ra là minh chứng cho nỗi
buồn miên man khi thiếu chỗ dựa tinh
thần, thiếu người bầu bạn trong cuộc đời
dài đằng đẵng của chàng trai ấy. Nhờ sự
đan xen giữa diễn ngôn độc thoại vào diễn
ngôn đối thoại qua hình thức lời đối thoại
mang tính chất độc thoại mà độc giả cảm
nhận được sâu sắc nỗi cô đơn, trống trải
trong lòng Kíp một cách thấm thía.
Ai cũng nghĩ khi cụ Tướng mất thì
nhân vật Khoa trong tác phẩm Con chim
joong bay từ A đến Z sẽ làm chủ gia đình,
vợ con sẽ nghe lời ông. Nhưng sự thật
không phải thế. Ở cuộc đối chất của ba
thành viên còn lại trong gia đình, ông
Khoa đã bị bà vợ xối xả vào mặt:
“Ông có quyền gì mà cấm? Quyền
làm cha ư? Ông có bao giờ để mắt đến nó
ăn uống học hành như thế nào đâu mà đòi
quyền? Hay quyền làm chồng? Ông đã
chối bỏ cái quyền ấy ngay sau khi tôi
mang thai nó. Quyền chủ nhà ư? Mảnh
đất này của cha tôi. Cái nhà này do tôi
làm. Khi về đây ở ông mang theo được cái
gì ngoài căn bệnh bất lực? Thực sự ông
chả có quyền gì trong nhà này hết. Tôi
Bà Nga nắm thế thượng phong trong
cuộc hội thoại này. Bà là người phát ngôn,
tự đặt câu hỏi, tự trả lời trong dòng cảm
xúc tuôn trào hối hả. Nó khởi phát từ sự
ấm ức dồn nén bao năm mà giờ mới có cơ
hội bộc lộ. Lời lẽ có vẻ khó nghe, cay
nghiệt của một bà thanh tra sắc sảo nhưng
nó thực sự cần để cho ông Khoa (người
nghe) bừng tỉnh. Chính ông cũng thừa
nhận là bà ấy nói quá đúng. Hình thức lời
thoại mang tính chất độc thoại ở đây làm
cho không khí cuộc giao tiếp rất căng
thẳng. Những phát ngôn của bà Nga cứ
oang oang, sang sảng như dao găm xỉa
thẳng vào tâm can của ông Khoa. Nó là
chất xúc tác giúp ông tỉnh cơn ngơ, đưa
mình lùi lại quá khứ, nhớ về những ngày
đầu gặp cụ Tướng rồi với hai bàn tay trắng
vào ở rể nhà cụ.
Diễn ngôn đối thoại đan xen vào diễn
ngôn độc thoại trong hình thức lời độc
thoại ở dạng đối thoại tưởng tượng được
hiểu là kiểu nhân vật tự đối thoại với chính
mình để hiểu mình, hiểu đời hơn. Nó
thường xuất hiện trong những ngữ cảnh
nhân vật rơi vào tâm trạng hoang mang,
hoảng loạn hoặc muốn truy vấn chính
mình. Trong Màu rừng ruộng, sau khi có
quan hệ bất chính với Y Than, Krol đã bị
đàn săn voi trừng phạt theo luật tục. Họ
buộc cậu ta hoặc phải quay về làng trong
sự nhục nhã hoặc phải một mình đương
đầu với đàn voi rừng để bắt được con voi
sao. Krol đã dũng cảm, quyết tâm đương
83
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC VĂN HIẾN
TẬP 6 SỐ 5
đầu với đàn voi rừng hung hãn. Chàng tỏ
rõ bản lĩnh, ý chí kiên cường. Thế nhưng,
khi thấy con voi của mình đang cưỡi sắp
quị đến nơi rồi, cậu ta suy nghĩ: “Trong
đầu chàng bắt đầu có những toan tính
hoang mang. Thôi bỏ cuộc, rút chạy về
chịu tội với đoàn săn. Luật săn không giết
kẻ bại trận. Nhưng như thế đồng nghĩa với
ước mơ trở thành dũng sĩ săn voi tan thành
mây khói. Như thế ta còn mặt mũi nào gặp
lại Y Than? Không, dẫu có chết ta cũng
không bỏ cuộc. Chàng biết, chỉ cần đánh
quị con voi đầu đàn là những con voi kia
sẽ tháo chạy hết, lúc đó việc bắt được con
voi sao chỉ là việc dễ như thò tay xuống
sàn bắt con gà. Nghĩ thế, chàng liền móc
đòng vào tai voi…” (Đỗ Tiến Thụy,
2017a: 248). Vậy là, Krol đã tự phân thân
ra và đối thoại với chính mình. Trong đầu
chàng xuất hiện hai sự chọn lựa. Một là bỏ
cuộc, rút chạy về chịu tội, đồng nghĩa với
việc tan vỡ ước mơ làm dũng sĩ săn voi và
không còn mặt mũi nào gặp lại Y Than.
Hai là quyết đấu đến cùng với chiến thuật
hiện lên trong đầu “chỉ cần đánh quị con
voi đầu đàn” thì mọi chuyện sẽ trở nên dễ
dàng. Cuộc tranh đấu đó diễn ra tích tắc
trong nội tâm của Krol. Điều đáng khâm
phục là vào lúc nguy hiểm, căng thẳng
nhất của cuộc giáp đấu, Krol vẫn rất bình
tĩnh, suy nghĩ chín chắn. Sau tất cả, Krol
vẫn quyết không lùi bước, vẫn xông thẳng
vào đàn voi rừng để chiến đấu như một
dũng sĩ đích thực, để chứng minh tài nghệ
của mình với đoàn săn.
cưới với Nga: “Mình đã hiểu gì về Nga
chưa? Tại sao Nga đã gần ba mươi tuổi
mà chưa chồng? Nga có yêu mình không?
Mình có thể yêu và lấy một người như Nga
không?...” (Đỗ Tiến Thụy, 2017b: 135).
Nguồn cơn của cuộc tự vấn ấy là do những
tác động từ phía bên ngoài. Cụ thể là
những cuộc gặp trước đó với cụ Tướng.
Trong mọi hoàn cảnh, cụ đều cố ý nhắc
đến tên Nga, nhắc đến những ưu điểm của
cô ấy trước mặt Khoa. Bản thân Khoa và
Nga cũng đã thư đi thư lại mấy lần. Qua
những lá thư ấy, trực giác mách bảo ông cô
gái này là người nông nổi. Vậy nên, những
câu hỏi Khoa đặt ra không phải là không
có cơ sở. Chứng tỏ, trước khi đi đến quyết
định thành gia lập thất, Khoa cũng suy
nghĩ chứ không vội vàng, sốc nổi. Chỉ có
điều, mọi nghi ngại của Khoa đều bị tiêu
biến hết khi nói chuyện với cụ Tướng. Bởi
Khoa quá thần tượng cụ, luôn coi cụ là
chuẩn mực để noi theo. Vì điều “tự kỷ ám
thị” đó mà sau bao năm ông phải trả giá.
Cái giá ấy chính là tờ đơn ly hôn. Khi li
hôn xong ông tự hỏi: “Mình có vội vàng
không khi chấp nhận li hôn? Không, không
vội vàng. Việc đó đáng lẽ đã xảy ra sớm
hơn kia. Gắng gượng giữ được đến ngày
nay kể cũng là dài. Rũ bỏ một gia đình
trung lưu bề thế đang trên lộ trình tiến hóa
thành quý tộc là việc khó khăn đối với
nhiều người, nhưng với ông thì khác. Ông
không hề tiếc. Ông chỉ ân hận đã không
chuẩn bị gì cho sự ra đi nên mới phải lang
thang cơ nhỡ thế này. Thôi, gắng chịu
đựng thêm chút nữa rồi về quê vui thú điền
viên” (Đỗ Tiến Thụy, 2017b: 239). Thứ
trưởng Khoa tự hỏi về việc mình có vội
vàng chấp nhận ly hôn không? Câu hỏi của
một người đã lấy lại được bình tĩnh sau
những rối ren. Hỏi rồi chính ông tự trả lời
quyết định đó là đúng, không hề vội vàng
Nhiều lớp diễn ngôn của nhân vật
Khoa trong tiểu thuyết Con chim joong bay
từ A đến Z được Đỗ Tiến Thụy vận dụng
sự đan xen giữa diễn ngôn đối thoại và
diễn ngôn độc thoại trong hình thức lời độc
thoại ở dạng đối thoại tưởng tượng. Ông
đã từng tự hỏi mình trước khi làm đám
84
VAN HIEN UNIVERSITY JOURNAL OF SCIENCE
VOLUME 6 NUMBER 5
đâu. Cố gắng đến ngày hôm nay cũng là
hay lắm rồi. Với ông, giàu sang, quý tộc
không phải là mục tiêu. Tuy nhiên, điều
ông hối hận lớn nhất là chưa chuẩn bị gì
cho tình huống này nên phải rơi vào cảnh
lang thang cơ nhỡ. Bao năm qua ông chỉ
đắm đuối với lý tưởng, với công việc mà
không hề bận tâm đến cơm áo gạo tiền.
Giờ đây, trắng tay ông mới thấm thía tất
cả. Dẫu vậy, ông cũng tự động viên mình
cố gắng chịu đựng chút nữa rồi về quê
sống an nhàn. Hàng loạt những nghĩ suy
xuất hiện trong nhân vật Khoa bằng độc
thoại ở dạng đối thoại tưởng tượng cho
thấy đời sống nội tâm phong phú, phức tạp
cũng như cách sống lương thiện, chuẩn
mực của nhân vật trong mọi hoàn cảnh.
Nếu diễn ngôn đối thoại hướng đến
những tranh luận, xung đột căng thẳng,
chát chúa; diễn ngôn độc thoại trực tiếp
dẫn đến thế giới tâm hồn nhân vật thì sự
đan xen giữa hai dạng diễn ngôn trên đã
đưa người đọc đến từng cung bậc cảm xúc,
tâm trạng của nhân vật. Dù được lắp ghép,
hòa phối, xâm nhập theo cách nào thì mục
đích cuối cùng cũng là hướng tới thế giới
nội tâm sâu kín của những chủ thể trong
tác phẩm. Qua đó, chúng giúp Đỗ Tiến
Thụy có thể gia tăng thêm nồng độ cảm
xúc cho lời văn tự sự; kết dính các ý tứ
trong cấu trúc diễn ngôn; thế giới nhân vật
hiện lên sống động, rõ nét; lôi cuốn độc giả
cùng tham gia vào hành trình khám phá
từng phận người trong bức tranh hiện thực
rộng lớn của tiểu thuyết Màu rừng ruộng
và Con chim joong bay từ A đến Z.
hoàn cảnh hành động và dáng nét nhân
vật, nhiều khi còn thêm cả những lời bình
luận” (Lại Nguyên Ân, 2017: 455). Như
vậy, bản thân nghệ thuật tự sự đã thống
hợp trong nó diễn ngôn kể và diễn ngôn tả.
Diễn ngôn kể đảm nhiệm chức năng trình
bày diễn biến sự kiện, nhân vật, hành
động, lời nói trong không gian, thời gian
theo trật tự tuyến tính, sao cho người đọc
có thể hiểu được. Diễn ngôn tả thì tái hiện
trạng thái con người, sự vật, hành động
trong không gian, thời gian. Ranh giới giữa
hai hình thức diễn ngôn này luôn có chỗ
giao nhau. Khi kể chi tiết thì đi gần đến tả,
tả sơ lược thì chuyển sang kể. Vì vậy, khái
niệm sự hòa phối diễn ngôn kể và tả được
hiểu là sự hòa trộn, phối hợp, xen kẽ giữa
kể, tả trong lời văn tự sự.
Nói đến diễn ngôn kể là nhắc đến ngôi
kể và điểm nhìn. Còn diễn ngôn tả cũng sẽ
gắn với điểm nhìn của người kể chuyện
hoặc nhân vật. Họ có thể tả ngoại cảnh,
ngoại hình, nội tâm nhân vật… một cách
chi tiết, cụ thể. Sự hòa phối giữa chúng tạo
sự sinh động, hấp dẫn cho câu chuyện.
Một người kể chuyện khéo léo không chỉ
biết dẫn đắt người đọc đi vào câu chuyện
của mình một cách tự nhiên, đầy sự tò mò,
thích thú mà còn biết dừng lại để chêm xen
vào những diễn ngôn tả để tăng sức gợi
cho lời kể, giúp người đọc hình dung chi
tiết về bối cảnh diễn ra câu chuyện, về
nhân dáng, về những ngõ ngách trong tâm
hồn vốn nhiều bí ẩn của nhân vật. Thấu
triệt được điều đó, Đỗ Tiến Thụy đã sử
dụng sự hòa phối giữa diễn ngôn kể và tả
rất đa dạng với nhiều cách thức khác nhau.
Đó có thể là kể trước tả sau hoặc tả trước
kể sau. Tất cả giúp cho cảnh vật, con
người hiện ra không đơn điệu, nhàm chán.
Để hiện thực hóa tình yêu đầu đời với
chị Miền, Vinh trong Màu rừng ruộng đã
3.3. Hòa phối diễn ngôn kể và tả
Lại Nguyên Ân cho rẳng: “Nét đặc
thù của tự sự là vai trò tổ chức của trần
thuật: nó thông báo về các biến cố, các
tình tiết như thông báo về một cái gì đó đã
xảy ra và được nhớ lại, đồng thời mô tả
85
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC VĂN HIẾN
TẬP 6 SỐ 5
đi mua hoa hồng về trồng ở bãi đất ven
sông: “Bãi sông hoang hoải. Những cây
trúc quân tử thẳng nuột rào cánh sẻ.
Những cây cải bắp giống KK81 Vinh mua
tận Bắc Ninh bén rễ vào phù sa mơn
mởn. Sớm tinh mơ Vinh đã trở dậy gánh
đôi ô – roa ra bãi sông. Những giọt
sương mai long lanh đậu trên cành lá
tinh khôi như nước mắt chị Miền. Nước
sông mùa đông buốt ngắt, mỗi lần thò
xuống tưởng đâu rụng cẳng nhưng cũng
không ngăn được ý chí của Vinh. Chị thấy
chưa hở chị? Những bông hồng xanh
đang ngày đêm xòe cánh, lớn lên” (Đỗ
Tiến Thụy, 2017a: 93). Trong đoạn văn
trên, diễn ngôn kể thông báo cho độc giả
biết địa điểm trồng hoa ở bãi sông; nó có
các loại cây như trúc quân tử, cải bắp
giống KK81, hoa hồng xanh; Vinh đang
cùng chị Miền ở đấy vào buổi sáng sớm
tinh mơ. Còn diễn ngôn tả (được in đậm)
đi vào miêu tả chi tiết hình dáng của cảnh
vật và khung cảnh ven sông. Chúng hiện
lên thật đẹp đẽ, thuần khiết, tinh khôi dù
đang vào mùa đông. Cái mơn mởn của
những cây cải bắp, giọt sương long lanh
đậu trên cành lá và những bông hồng xanh
ngày đêm xòe cánh, lớn lên bất chấp giá
rét tượng trưng cho sự chân thành, ấm áp
trong trái tim của cậu trai mới lớn dành
cho chị Miền. Chính sự hòa phối giữa kể
và tả đã mang lại giọng điệu trữ tình, nhẹ
nhàng đầy chất thơ cho đoạn văn. Đồng
thời, nó toát lên vẻ đẹp tâm hồn trong
sáng, đầy mộng mơ của nhân vật chính.
Khi một mình, một voi đối đầu với
thân cây giữ nguyên dáng chết của thớt voi
dũng mãnh. Không thấy Krol đâu. Đoàn
săn túa ra xung quanh soi từng gốc cây bụi
cỏ. Họ chỉ thấy máu thịt chàng đỏ chói tóe
lên cây lá thành những tia mặt trời, thành
những đóa hoa bất tử. Trong ánh đuốc,
nước mắt bò trên những khuôn mặt thợ săn
đỏ lừ như nham thạch” (Đỗ Tiến Thụy,
2017a: 249). Lời kể chùng xuống nhưng
không bi lụy. Bởi nó vừa kể vừa tả về cảnh
tượng bi tráng ngay giữa núi rừng Tây
Nguyên bạt ngàn. Lửa đuốc đốt lên cháy
sáng một góc rừng. Cả đoàn săn voi túa ra
đi tìm Krol nhưng không thấy chàng còn
vẹn nguyên trong hình hài mà nó đã “tóe
lên cây lá thành những tia mặt trời, những
đóa hoa bất tử”. Những Laigang, những
người đàn ông chân chính của tộc người
M’Nông Yook Đôn đã khóc. Giọt nước
mắt ấy đỏ lừ như nham thạch để xót
thương cho một chàng trai dũng cảm vì
một chút bồng bột của yêu thương mà phải
trả giá bằng mạng sống của mình. Nhưng
đó còn là những giọt nước mắt đầy cảm
phục, trân trọng. Bởi họ hiểu, chàng trai trẻ
ấy đã hóa thành những đóa hoa bất tử của
lòng dũng cảm, ý chí sắt đá, kiên cường,
của thái độ dám chịu trách nhiệm về những
gì mình làm. Nhờ sự hòa phối giữa kể và
tả, chúng ta còn nhận ra màu sắc huyền
hoặc, kỳ ảo đậm chất Tây Nguyên trong
lời kể ở đoạn văn này.
Với hơn mười năm đóng quân ở Tây
Nguyên, Đỗ Tiến Thụy khá am hiểu về
thiên nhiên, con người, phong tục tập quán
nơi đây. Vậy nên, những lời kể, lời tả trong
tiểu thuyết của anh đều phảng phất dấu ấn
văn hóa của vùng đất đỏ bazan. “Ông men
theo lối cuội trắng sạch tinh ngắm suối.
Dòng nước lững lờ hoa trôi đưa chân ông
ngược nguồn. Sau lúc khom mình chui qua
một vạt rừng ven suối có thân cây già đanh
đàn voi rừng hung dữ, Krol biết trước hậu
quả. Thế nhưng, cậu vẫn chiến đấu như
một Laigang thực thụ. Cái chết của cậu là
cái chết vinh quang: “Đuốc được đốt lên.
Đoàn săn lặng phắc cúi đầu trước cảnh
tượng bi tráng. Chiếc ngà voi xuyên thấu
86
VAN HIEN UNIVERSITY JOURNAL OF SCIENCE
VOLUME 6 NUMBER 5
quằn quại, mặc dù đã biết trước nhưng
ông vẫn ngẩn người. Ngực ông giật lên
những nhịp bồi hồi. Nơi này, ông và nàng
đã từng có những giờ phút thần tiên. Ông
đã cùng nàng bước như mơ giữa triệu
triệu con bướm tím than nhịp cánh trên
miên man hoa cỏ. Bao năm rồi cảnh vẫn
hoang miên thế. Chỉ có người là…Ông giật
mình dụi mắt. Bóng sơn nữ bước ra từ xa
xưa. Sơn nữ mê mải lựa những búp hoa
vừa hé đưa lên mặt hít hà rồi thả nhẹ vào
lưng gùi. Chiếc gùi đã ăm ắp sắc màu, trên
tay cũng bộn bề hoa, sơn nữ rời gót…”
(Đỗ Tiến Thụy, 2017b: 146). Đó là lời của
con chim joong trong tiểu thuyết Con chim
joong bay từ A đến Z kể về lúc ông Khoa
“chạy trốn” những rắc rối ở hiện tại. Ông
chọn Tây Nguyên để lánh nạn. Đây là
vùng đất hẻo lánh, nơi có thiên nhiên chan
hòa, cuộc sống yên bình, thanh thản. Lời
kể cho ta biết ông đi men theo một con
suối, rồi chui qua vạt rừng và hồi tưởng lại
thời khắc gặp được nàng (Y Linh) trong sự
ngỡ ngàng, hạnh phúc ngất ngây. Xâm
nhập vào diễn ngôn kể đó là những diễn
ngôn tả về thiên nhiên ở hiện tại, thiên
nhiên ở quá khứ, về hành động sơn nữ hái
hoa bỏ vào gùi…Những chi tiết ấy dẫn dắt
nhân vật quay trở về với thời quá khứ–
thời ông và Y Linh có một mối tình đẹp
đẽ, nguyên sơ, thuần khiết.
mây trắng bay lâng lâng trên trời xanh
thênh thang, nàng thủ thỉ kể về mình. Nàng
bị vu là ma lai từ năm mười ba tuổi. Cái lí
những người đàn bà trong làng đưa ra
không ai cãi được. Không là ma lai thì tại
sao người nó lại tỏa ra mùi ma, đi đến đâu
bướm theo đến đó. Không là ma lai thì tại
sao đàn ông có vợ nhìn thấy nó là bỏ bê
nương rẫy, ở nhà ôm ghè rượu tới say rồi
chửi vợ mắng con. Không là ma lai thì tại
sao trai tráng nhìn nó là không còn muốn
đi săn, mà dùng lao dùng nỏ đánh nhau
náo loạn buôn làng… Ông lật người nằm
nghiêng, một tay chống đầu, tay kia đặt lên
bầu ngực no nê còn ửng hồng dưới nắng,
hấp háy nhìn vào mắt nàng tủm tỉm cười.
Nàng bật hỏi cười gì thế. Ông không trả
lời. Ông không thể nói cho nàng nghe cái ý
nghĩ vừa vụt đến trong đầu. Nhan sắc là
thứ bị đố kỵ bậc nhất. Đời ông thậm ghét
sự đố kỵ, nhưng lúc đó ông lại thầm biết
ơn. Nhờ nó mà nàng được đẩy ra rừng để
dành riêng cho ông…” (Đỗ Tiến Thụy,
2017b: 170 - 171). Trường hợp này có ba
người kể chuyện. Một là nhân vật Khoa kể
lại ký ức gặp Y Linh. Hai là Y Linh kể cho
Khoa nghe vì sao mình bị dân làng vu là
ma lai. Ba là con chim joong kể lại lời của
hai người kia cho chúng ta nghe. Lời kể
chậm rãi, đầy chất thơ, xốn xang cảm xúc.
Nó được đan xen với lời tả về những hành
động của ông Khoa khi nằm bên cạnh Y
Linh. Hành động của kẻ đang ngất ngây,
rạo rực trong men say của ái tình: “Nằm
ngửa bên nhau trên thảm cỏ dập ứa mùi
hăng ngọt nhìn mây trắng bay lâng lâng
trên trời xanh thênh thang… Ông lật người
nằm nghiêng, một tay chống đầu, tay kia
đặt lên bầu ngực no nê còn ửng hồng dưới
nắng, hấp háy nhìn vào mắt nàng tủm tỉm
cười”. Ngoài ra, diễn ngôn tả còn cho biết
những nghĩ suy diễn ra đầu Khoa. Ông
Cũng trong dòng hồi tưởng miên man,
ở một đoạn khác, ông tiếp tục nhớ về lần
gặp lại Y Linh sau hơn mười năm. Điều
ngạc nhiên là nàng vẫn sống một mình,
cách xa với dân làng và chờ đợi ông. Thế
là, sau bao kìm nén, bức bối trong đời sống
vợ chồng với bà Nga, ông đã “lao vào
nàng” với tất cả sự cuồng say: “Đó là lần
đầu tiên trong đời ông mới biết thế nào là
khoái cảm tuyệt đỉnh. Nằm ngửa bên nhau
trên thảm cỏ dập ứa mùi hăng ngọt nhìn
87
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC VĂN HIẾN
TẬP 6 SỐ 5
thấu hiểu vì sao những người đàn bà trong
buôn làng lại vu cho Y Linh là ma lai. Vì
họ đố kỵ với nhan sắc của nàng. Nhưng
cũng chính nhờ thế, nàng mới dành cho
riêng ông. Phải chăng đây là định mệnh?
Định mệnh này mang đến cho ông một
quãng đời đẹp nhất, đong đầy men say của
hạnh phúc. Thứ hạnh phúc mà khi quay trở
về với công việc, với gia đình ở Hà Nội
ông sẽ không bao giờ có.
con cháu mình trắng trợn tham nhũng,
nhận hối lộ; lòng dũng cảm, tự trọng của
một thợ săn voi; vẻ đẹp mê hồn của thiên
nhiên Bắc Bộ và Tây Nguyên… Vì vậy, sự
kết hợp diễn ngôn người kể chuyện và
nhân vật, đan xen diễn ngôn đối thoại - độc
thoại, hòa phối giữa diễn ngôn kể - tả đã
góp phần không nhỏ làm nên thành công
trong nghệ thuật tự sự ở tiểu thuyết của Đỗ
Tiến Thụy.
Sự hòa phối giữa diễn ngôn kể và tả
trong hai cuốn tiểu thuyết của Đỗ Tiến
Thụy là điều hiển nhiên. Nó hiện tồn như
điều bắt buộc phải có trong nghệ thuật tự
sự. Không thể nói cái nào quan trọng hơn
cái nào. Bởi độ đậm – nhạt khi hòa phối
chúng còn tùy thuộc vào ngữ cảnh, vào ý
đồ của người sáng tác. Dù ở mức độ nào
thì chúng cũng luôn song hành, bổ trợ cho
nhau giúp cho câu chuyện được kể thêm
hay hơn, lôi cuốn hơn; hiện thực đời sống
đi vào chi tiết, cụ thể; thế giới nhân vật
hiện lên chân thực, góc cạnh.
Tài liệu tham khảo
Lại Nguyên Ân (2017). 150 thuật ngữ văn học.
Hà Nội, Nxb Văn học.
Diệp Quang Ban (2009). Giao tiếp diễn ngôn
và cấu tạo của văn bản. Hà Nội, Nxb
Giáo dục.
Lê Bá Hán (chủ biên) (2010). Từ điển thuật
ngữ văn học. Hà Nội, Nxb Giáo dục.
Đoàn Thị Minh Huyền (2014). Đặc điểm diễn
ngôn trần thuật trong truyện ngắn Hồ Anh
Thái. Luận văn Thạc sĩ Văn học, Trường
Đại học Sư phạm Tp. Hồ Chí Minh.
Phương Lựu (chủ biên) (2006). Lý luận văn
học. Hà Nội, Nxb Giáo dục.
David Numan (1997). Hồ Mỹ Huyền, Trúc
Thanh dịch. Dẫn nhập phân tích diễn
ngôn. Hà Nội, Nxb Giáo dục.
Pilin, I. P. và Tzurganova, E. A. (-). Đào Tuấn
Ảnh, Lại Nguyên Ân, Trần Hồng Vân
dịch (2003). Các khái niệm và thuật ngữ
của các trường phái nghiên cứu văn học ở
Tây Âu và Hoa Kỳ thế kỷ XX. Hà Nội,
Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội.
4. Kết luận
Lời văn thuộc về hình thức nên nó
phải gắn bó chặt chẽ và phục tùng nội
dung tác phẩm. Các phương tiện, phương
thức được sử dụng chỉ trở thành lời văn
nghệ thuật khi nó gắn liền với một nội
dung cụ thể và biểu hiện đắc lực cho nó.
Nghiên cứu lời văn nghệ thuật nhìn từ diễn
ngôn nghệ thuật trong tiểu thuyết Màu
rừng ruộng và Con chim joong bay từ A
đến Z của Đỗ Tiến Thụy, mọi người sẽ
thấy chúng đều biểu đạt những nội dung cụ
thể. Đó có thể là nỗi day dứt, đớn đau của
người cha khi thấy con mình dang dở
đường công danh; sự ê chề của người
chồng khi bị vợ xỉa xói; niềm hả hê của
người nông dân lúc giành lại việc làm cho
đàn trâu làng; tâm trạng bức xúc khi thấy
Đỗ Tiến Thụy (2017a). Màu rừng ruộng.
Tp. Hồ Chí Minh, Nxb Trẻ.
Đỗ Tiến Thụy (2017b). Con chim joong bay từ
A đến Z. Tp. Hồ Chí Minh, Nxb Trẻ.
88
13 trang
17860
Free
Bạn đang xem tài liệu "Lời văn nghệ thuật trong tiểu thuyết của Đỗ Tiến Thụy nhìn từ diễn ngôn nghệ thuật", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- loi_van_nghe_thuat_trong_tieu_thuyet_cua_do_tien_thuy_nhin_t.pdf
