Thế giới nhân vật trong truyện truyền kì trung đại Việt Nam
UED Journal of Social Sciences, Humanities & Education, ISSN: 1859 - 4603
TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI, NHÂN VĂN VÀ GIÁO DỤC
THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN TRUYỀN KÌ TRUNG ĐẠI VIỆT NAM
Đỗ Thị Mỹ Phương
Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, Việt Nam
Tác giả liên hệ: Đỗ Thị Mỹ Phương - Email: domyphuong2010@gmail.com
Ngày nhận bài: 21-5-2021; ngày nhận bài sửa: 15-6-2021; ngày duyệt đăng: 17-6-2021
Tóm tắt: Nhân vật trong truyện truyền kì trung đại Việt Nam rất phong phú và đa dạng. Nhìn từ tương quan thực - ảo, có thể chia
chúng thành hai nhóm: nhân vật kì ảo và nhân vật là con người đời thường. Nhân vật kì ảo đại diện cho thế giới siêu hình, thế giới
gắn liền với niềm tin tâm linh và chỉ hiện hữu trong tưởng tượng. Con người đời thường là con người hiện tồn, trong cuộc sống hàng
ngày với lí tưởng, hoài bão, với hạnh phúc và cả khổ đau. Sự có mặt của hai kiểu loại nhân vật này phản ánh bức tranh hiện thực đa
diện, nơi thật và hư, xác tín và hoang đường,… luôn song hành, cộng hưởng. Từ chân dung của nhân vật kì ảo và con người đời
thường trong truyện truyền kì, sự tiếp nối và biến đổi của thể loại qua các thế kỉ sinh thành, vận động cũng được lộ diện.
Từ khóa: văn học trung đại Việt Nam; truyện truyền kì; kiểu loại nhân vật; kì ảo; hiện thực.
2. Nội dung
1. Mở đầu
Truyện truyền kì - thể loại lớn của nền văn học dân tộc
2.1. Khái niệm truyện truyền kì trung đại Việt Nam
Truyện truyền kì - khái niệm tưởng chừng như quen
thuộc nhưng được hình dung theo nhiều cách khác nhau.
Theo chiết tự, truyền (傳) là đưa dẫn từ nơi này đến nơi
khác, từ người này đến người kia, từ thế hệ trước tới thế
hệ sau; kì (奇) là lạ lùng, khác thường; truyền kì (傳奇)
là lưu truyền những chuyện lạ trong cõi nhân gian.
Truyện truyền kì là thể loại tự sự ra đời sớm ở Trung
Quốc, thuộc dòng văn học có sử dụng các yếu tố kì ảo
(奇文異事). Khái niệm truyền kì lần đầu xuất hiện vào
thời Đường, do Bùi Hình sử dụng để gọi tên bộ sưu tập
những “tiểu thuyết” (truyện văn xuôi) viết về đề tài, chủ
đề hoang đường nhưng có liên quan tới hiện thực cuộc
sống con người đương thời của ông. Sang đời Tống,
truyền kì dần trở thành tên gọi chung cho tiểu thuyết
văn ngôn thời Đường và sau đó, nó được mở rộng để chỉ
những sáng tác theo phong cách “Đường nhân tiểu
thuyết”. Từ thời Nam Tống cho đến Nguyên, Minh,
Thanh, có nhiều hí kịch được cải biên từ các truyện
truyền kì đời Đường như Oanh Oanh truyện của
Nguyên Chẩn, Tây Sương kí của Vương Thực Phủ, Liễu
Nghị truyện của Lý Triều Uy, Trường hận ca truyện của
Trần Hồng,… Vì vậy, tới cuối đời Nguyên, truyền kì
còn được dùng để gọi loại hình hí kịch khai thác chủ đề
đã được tìm hiểu, đánh giá trên nhiều phương diện và cấp
độ. Tuy vậy, việc khảo sát hệ thống tác phẩm, nhận diện
gương mặt thể loại trong tiến trình lịch sử văn học vẫn
chưa được xem xét đầy đủ. Thế giới nhân vật – một trong
những phương diện xác lập diện mạo truyện truyền kì cũng
chưa được hình dung một cách cụ thể và hệ thống. Đó là
thế giới vô cùng phong phú, đa dạng, mang nhiều sắc thái -
bức tranh tham chiếu nhận thức về con người của các nhà
văn. Đời sống hiện thực (trong quan sát và tưởng tượng) có
bao nhiêu kiểu loại người thì truyện truyền kì có bấy nhiêu
mẫu hình nhân vật. Thần, tiên, ma, quỷ và con người cùng
chia sẻ không gian tồn tại, những ưu tư, quan ngại, đan kết
thành quan hệ vừa chân thực vừa huyễn ảo. Tìm hiểu
truyện truyền kì, không thể không quan tâm tới các kiểu
loại nhân vật, gắn liền với đó là cách tiếp cận và tạo tác
chân dung con người của nhà văn.
Cite this article as: Do, T. M. P. (2021). The world of
characters in Vietnamese medieval chuanqi genre. UED
Journal of Social Sciences, Humanities and Education, 11(1),
Tạp chí Khoa học Xã hội, Nhân văn và Giáo dục, Tập 11, Số 1 (2021), 179-192 | 179
Đỗ Thị Mỹ Phương
tình cảm lãng mạn, ca tụng luyến ái và hôn nhân tự do.
Tuy vậy, khái niệm truyền kì vẫn gắn liền với kiểu
“đoản thiên tiểu thuyết” kể các chuyện thần kì, quái dị
phổ biến thời Đường và được nối dài đến thời Thanh.
Định danh truyền kì vừa để phân biệt với loại văn
chương chính thống lấy tải đạo làm gốc, vừa để phân
biệt với lối viết sưu tầm, chép lại của truyện chí quái
thời Ngụy, Tấn. Các học giả Trung Quốc đều khẳng
định truyện truyền kì đã mở đầu cho xu hướng sáng tác
tiểu thuyết có ý thức. Nhưng trong thực tế nghiên cứu,
truyện truyền kì dường như vẫn chưa được chính xác và
cố định hóa. Về đối tượng, truyện truyền kì có thể được
sử dụng để gọi những tiểu thuyết văn ngôn đời Đường,
Tống, cũng có thể để chỉ chung thể loại truyện ngắn có
cốt truyện được tạo dựng từ các sự kiện, biến cố mang
đậm màu sắc thần dị. Truyện truyền kì có khi được xem
như một giai đoạn phát triển của đoản thiên tiểu thuyết
Trung Quốc, có khi bị trộn lẫn trong loại hình truyện
ngắn kì ảo nói chung,...
giai đoạn đầu của nền văn học viết với Việt điện u linh
tập, Lĩnh Nam chích quái lục. Có ý kiến lại cho rằng
kiểu sáng tác truyền kì chỉ chính thức có mặt trong đời
sống văn học dân tộc bắt đầu từ Thánh Tông di thảo.
Muộn hơn, nhiều quan điểm hướng tới khẳng định điểm
mốc đánh dấu sự hiện diện của loại hình truyện truyền
kì phải đến Truyền kì mạn lục... Tính không thuần nhất
và không đồng bộ về mặt thể loại trong một tập văn
xuôi tự sự trung đại cũng là nguyên nhân dẫn đến cách
hình dung khác nhau về điểm khởi đầu và diện mạo của
truyện truyền kì. Chính bởi thế, khái niệm thể loại cần
được xác lập để cung cấp cho người đọc những mã khóa
xác định các tiêu chí cơ bản khu biệt truyền kì với các thể
loại khác và nhận diện tác phẩm truyền kì giữa phức hợp
sáng tác của các nhà văn trung đại. Chúng tôi cho rằng
truyện truyền kì là loại hình văn xuôi tự sự thời trung đại,
có quy mô nhỏ hoặc trung bình (xét về dung lượng số
trang), có cốt truyện hoàn chỉnh và nhân vật với tạo hình,
dấu ấn riêng. Truyện truyền kì phản ánh những vấn đề
của hiện thực cuộc sống con người bằng phương thức kì
ảo, tạo nên thế giới nghệ thuật đặc thù với sự tham gia
của những motip, tình tiết khác thường, nghịch dị, sự có
mặt của những kiểu loại nhân vật hỗn dung hư - thực, sự
hiện diện của những cõi không gian siêu thực, hoang
đường. Truyện truyền kì gắn liền với hư cấu và tưởng
tượng, khẳng định ý thức tự chủ, tự giác trong sáng tạo
nghệ thuật của nhà văn trung đại. Sự hiện diện cái kì
(vừa là cái khác thường, hi hữu, dị biệt, vừa là cái hoang
đường, siêu thực, biến huyễn; là bản chất của hiện thực,
đồng thời là phương thức tái tạo hiện thực); tính chất
hoàn chỉnh của truyện kể với cốt truyện trọn vẹn và thế
giới nhân vật có dấu ấn riêng; tính hư cấu, tưởng tượng –
yếu tố khẳng định sự tự chủ, tự giác trong sáng tạo của
nhà văn là những tiêu chí cơ bản để chúng tôi lựa chọn
văn bản truyện truyền kì để khảo sát1.
Ở Việt Nam, truyện truyền kì có mặt trong đời sống
văn học từ khá sớm. Từ thực tế sáng tác, có thể thấy các
nhà văn Việt Nam đã bước đầu có ý thức định danh thể
loại. Khái niệm truyền kì từng xuất hiện ở nhan đề ba
tập sách: Truyền kì mạn lục, Truyền kì tân phả và Tân
truyền kì lục. Tuy nhiên, danh xưng truyền kì ở đây
không đóng vai trò chỉ dẫn lối viết mà đảm nhận chức
năng thông báo phạm vi, tính chất của nội dung được
phản ánh. Cùng mang tên truyền kì nhưng diện mạo các
truyện kể của Nguyễn Dữ, Đoàn Thị Điểm, Phạm Quý
Thích lại không đồng nhất, ở cả phạm vi hiện thực được
khai thác lẫn phương cách tự sự. Không chỉ với ba
trường hợp trên, độ vênh giữa nhan đề và văn bản tác
phẩm là vấn đề thường gặp trong nhiều tập văn xuôi
trung đại. Một tập sách thường dung hợp nhiều lối viết
(tản văn, bút ký, triết luận, ngụ ngôn, truyện hư cấu,...)
và không phải lúc nào, chúng cũng được nhà văn phân
định rạch ròi. Người nghiên cứu văn học trung đại khi
đề cập đến truyện truyền kì thường nhấn mạnh vào hai
yếu tố: thể loại bắt nguồn từ Trung Quốc, chính thức
được định danh và xác lập đặc trưng dưới thời Đường;
loại hình sáng tác gắn liền với sự hiện diện cái kì. Bản
thân nội hàm chữ “kì” lại được giải thích theo nhiều
cách khác nhau. Chính bởi sự xuất nhập trong cách hiểu
này mà quan niệm của các nhà nghiên cứu về truyện
truyền kì và văn bản thể loại không có sự thống nhất.
Có bài viết nhận định truyện truyền kì xuất hiện ngay từ
1Chúng tôi đã khảo sát và tìm hiểu thế giới nhân vật ở
205 tác phẩm truyện truyền kì thuộc các tác phẩm, tập tác
phẩm văn xuôi Việt Nam thời trung đại. Văn bản khảo sát và
dẫn chứng được lấy từ các nguồn sau: 1) Lĩnh Nam chích quái
(Đinh Gia Khánh, Nguyễn Ngọc San dịch), Nxb Trẻ, Nxb
Hồng Bàng, 2013; 2) Nam Ông mộng lục (Ưu Đàm, La Sơn
dịch), Nxb Văn học, 1999; 3) Thánh Tông di thảo (Nguyễn
Bích Ngô dịch), Nxb Văn hóa, Viện Văn học, 1963; 4) Truyền
kì mạn lục (Trúc Khê Ngô Văn Triện dịch), in trong Tiễn đăng
tân thoại, Truyền kì mạn lục, Nxb Văn học, 1999; 5) Truyền kì
tân phả (Ngô Lập Chi, Trần Văn Giáp dịch),
180
ISSN: 1859 - 4603, UED Journal of Social Sciences, Humanities and Education, Vol. 11, No. 1 (2021), 179-192
cập đến (nhân vật kì ảo – nhân vật bình phàm) sau này
được kế thừa và triển khai ở một số công trình nghiên
cứu của các tác giả khác, ví như luận án Nhân vật trong
truyện kì ảo trung đại Việt Nam và Hàn Quốc dưới góc
nhìn so sánh (Kim, 2019). Công trình của Kim KiHyun
đã mở rộng phạm vi khảo sát (truyện kì ảo) và định
hướng nghiên cứu (đối sánh văn học), gợi mở những
vấn đề thú vị về mối liên hệ giữa văn học trung đại Việt
Nam và Hàn Quốc. Cũng bởi vậy, thế giới nhân vật
trong truyện truyền kì trung đại Việt Nam chưa được
tìm hiểu một cách đầy đủ, chuyên sâu. Đề tài này vẫn
cần những nghiên cứu kĩ lưỡng và toàn diện hơn.
2.2. Kiểu loại nhân vật trong truyện truyền kì
trung đại Việt Nam
Nhân vật là một trong những vấn đề cốt lõi của văn
bản tự sự. Về cơ bản, truyện ngắn trung đại nói chung,
truyện truyền kì nói riêng được tổ chức theo nguyên tắc
“lấy nhân vật làm đối tượng trung tâm và nhân vật này
bộc lộ tính cách qua một hay một vài sự kiện được chọn
lọc theo một nguyên tắc nhất định” (Tran, 2006), bởi
vậy, nhân vật là phạm trù có ý nghĩa đặc biệt quan
trọng. Những đặc điểm của thế giới nhân vật và nghệ
thuật xây dựng nhân vật cũng là phương diện chính các
nhà nghiên cứu tập trung khai thác, từ đó định giá giá trị
của tác phẩm truyền kì Tuy nhiên, việc nghiên cứu
thường dừng lại ở quy mô truyện kể, tập truyện kể, hoặc
một kiểu loại nhân vật nào đó trong một nhóm truyện
truyền kì tiêu biểu (thường là Thánh Tông di thảo,
Truyền kì mạn lục, Lan Trì kiến văn lục). Có thể coi
chùm bài viết của chúng tôi Phương thức hiện diện của
nhân vật kì ảo trong truyện truyền kì trung đại Việt Nam
(Do, 2014b), Kiểu nhân vật mang màu sắc kì ảo trong
truyện truyền kì Việt Nam thời trung đại (Do, 2014a),
Nhân vật mang màu sắc kì ảo trong truyện truyền kì
Việt Nam trung đại (Do, 2015b), Điểm nhìn soi chiếu
nhân vật trong truyện truyền kì Việt Nam thời trung đại
(Do, 2015a),... và đề tài nghiên cứu về truyện truyền kì
được thực hiện năm 2016 Truyện truyền kì Việt Nam
thời trung đại (nhìn từ phương diện tổ chức cốt truyện
và xây dựng nhân vật) (Do, 2016) là những nghiên cứu
tập trung về thế giới nhân vật trong truyện truyền kì
trung đại Việt Nam. Cách hình dung về các kiểu loại
nhân vật trong truyện truyền kì mà chúng tôi từng đề
Từ nội hàm tư tưởng, tính cách, về đại thể, nhân vật
trong truyện truyền kì có thể được chia thành hai tuyến
chính diện và phản diện. Nhìn con người trong “sự đối
chiếu một chiều công thức và hoàn toàn quy về một sự
tương phản gay gắt” (Pospelop, 1998) thiện – ác, chính
– tà, tốt – xấu, cao cả - thấp hèn,… đã trở thành mô thức
quen thuộc trong các tác phẩm văn học ở những giai
đoạn phát triển đầu tiên (truyện kể dân gian, truyện
trung đại phương Đông, phương Tây). Điều này có cội
nguồn sâu sa từ chính trải nghiệm sinh tồn được các nhà
văn tích lũy trong đời thực và từ cả kí ức xa xưa của dân
tộc, giống nòi. Thế giới nhân vật phân tuyến được tạo
dựng như một cách thức để mô hình hóa bức tranh thực
tại trong trạng thái giao tranh, vừa để rạch ròi phân định
cái đáng tôn thờ - cái nên hạ bệ, cái cần bảo vệ - cái
phải hủy diệt, cái muôn đời – cái nhất thời,… vừa để
tìm kiếm giải pháp đạt tới trạng thái hạnh phúc vẹn
toàn. Giá trị đạo đức trở thành tiêu chuẩn quan trọng
nhất để nhận diện thế giới này. Tuy nhiên, với truyện
truyền kì, đạo đức không là lăng kính vạn năng, cũng
không được xem như tiêu chí cao nhất và duy nhất để
phân loại nhân vật. Có sự hiện diện của tương đối đông
đảo nhân vật phi tính cách (thường là lực lượng siêu
nhiên), cùng với đó, nhiều nhân vật là con người trong
cuộc sống đời thường không phải lúc nào cũng có thể
quy vào nhóm chính hoặc tà. Trên những chừng mực
nhất định, ở một số nhân vật đã có sự chuyển biến về
mặt tính cách khiến chân dung con người không còn
thuần nhất, một chiều.
Nxb Giáo dục, 1962; 6) Công dư tiệp kí (Đoàn Thăng dịch),
Nxb Văn học, 2001; 7) Lan Trì kiến văn lục (Hoàng Văn Lâu
dịch), Nxb Thuận Hóa, Trung tâm Văn hóa - Ngôn ngữ Đông
Tây, 2003; 8) Tang thương ngẫu lục (Trúc Khê Ngô Văn Triện
dịch), Nxb Tân Dân, 1943; 9) Vũ trung tùy bút (Đông Châu
Nguyễn Hữu Tiến dịch), Nxb Văn hóa, Viện Văn học, 1960; 10)
Sơn cư tạp thuật (Nguyễn Thúc Linh, Kiều Thu Hoạch dịch), in
trong Tổng tập tiểu thuyết chữ Hán Việt Nam, Tập 2, Nxb Thế
giới, 1997; và Sơn cư tạp thuật (Lại Văn Hùng, Trần Hải Yến,
Đặng Thị Hảo dịch), in trong Truyện truyền kì Việt Nam, Tập 2,
Nxb Giáo dục, 1999; 11) Bích Châu du tiên mạn kí (Nguyễn
Thạch Giang dịch), Tạp chí Hán Nôm, Số 1/199; 12) Mẫn Hiên
thuyết loại (Hoàng Văn Lâu dịch), Nxb Hà Nội, 2004; 13) Thoái
thực kí văn (Nguyễn Lợi, Nguyễn Đổng Chi dịch), Nxb Tân
Việt, 1944.
Nhìn từ xuất thân và vị thế xã hội, nhân vật trong
truyện truyền kì trung đại Việt Nam là cả một thế giới
đông đúc, phức tạp: có vua chúa, quan lại, nho sĩ – đại
diện cho tầng lớp thượng lưu, có thương nhân, binh
181
Đỗ Thị Mỹ Phương
lính, dân thường – tầng lớp bình dân trong xã hội, lại có
cả những ca nhân, kỹ nữ, đạo tặc, tướng giặc – nhóm
người vốn bị xem là hạ đẳng. Bên cạnh đó là sự hiện diện
của các nhân vật thực thi những nghi lễ tâm linh như giới
tu hành, tăng lữ. Họ thay nhau đảm nhiệm vai trò nhân
vật chính – nhân vật phụ trong các truyện kể. Không có
sự phân cấp cao – thấp, sang – hèn khi người viết truyền
kì chọn đối tượng miêu tả để từ đó chiếm lĩnh hiện thực.
Cũng gần như không có sự áp đặt về mặt phẩm hạnh hay
quy ước thân phận, cuộc đời cho mỗi nhóm người. Các
nhà văn đã trộn lẫn tốt và xấu, thánh nhân và phàm tục,
cao cả và thấp hèn, chia đều may mắn và bất hạnh, hạnh
phúc và bi kịch cho tất cả các kiểu loại nhân vật. So với
truyện kể dân gian và các dạng thức tự sự trung đại như
sử kí, tiểu truyện tôn giáo,…, con người ở truyện truyền
kì đa điện, biến ảo hơn, hoàn toàn không phải là những kí
hiệu mang tính mặc định.
bản thân con người cũng có thể tham dự và trở thành
một phần của cõi biến huyễn. Tuy vậy, trong tương
quan giữa hai nhóm đối tượng, nhân vật kì ảo có nguồn
gốc vũ trụ, nói cách khác, nhân vật ảo xuất thân từ thế
giới ảo vẫn chiếm ưu thế, xét cả về số lượng và vai trò
với diễn tiến cốt truyện. Vũ trụ trong hình dung của
người phương Đông từ thuở sơ khai đã gắn liền với
những nhân tố huyền bí, là cội nguồn khai sinh vô vàn
điều lạ lùng, kì thú. Có lẽ bởi vậy, thế giới ảo được bồi
đắp trong tâm hồn con người thường bắt đầu bằng sự
hiện diện của cõi không gian siêu thực với chủ nhân là
thế lực siêu nhiên.
Không gian và nhân vật kì ảo có thể là đối tượng
trung tâm để các nhà văn miêu tả và luận bàn nhưng xét
đến cùng, nó không phải để thỏa mãn mục đích kiến tạo
thế giới không có thật - thế giới được thiết lập chỉ bằng
mộng mơ, tưởng tượng. Điểm xuất phát và đích đến
cuối cùng của các truyện kể luôn là con người, là cõi
nhân sinh với những mảng màu lồng ghép, những thanh
âm đan cài, những nỗi niềm chất chồng. Diện mạo nhân
vật kì ảo chỉ trở nên sáng rõ, vai trò của chúng chỉ được
xác lập khi được đặt trong mối quan hệ đối ứng với
nhân quần. Theo đó, có thể chia nhân vật kì ảo thành hai
nhóm: nhân vật kì ảo liên hệ với nhân gian; nhân vật
kì ảo ít liên hệ với nhân gian.
Sự phân biệt các kiểu loại nhân vật trong truyện
truyền kì được hình dung rõ nhất khi nhìn từ tương quan
thực - ảo trong nguồn gốc và tư cách hiện diện. Có thể
chia thế giới nhân vật truyền kì thành hai nhóm: nhân vật
kì ảo và nhân vật là con người đời thường. Nhân vật kì
ảo đại diện cho thế giới siêu hình, thế giới gắn liền với
niềm tin tâm linh và chỉ hiện hữu trong tưởng tượng. Con
người đời thường là con người hiện tồn, trong cuộc sống
hàng ngày với lí tưởng, hoài bão, với hạnh phúc và cả
khổ đau. Chúng tưởng chừng cách biệt nhưng lại rất gắn
kết, tưởng như thuộc về hai thế giới phân lập mà lại
tương thông, nhiều khi chồng khít lên nhau. Sự có mặt
của hai kiểu loại nhân vật đã tái hiện rõ nét bức chân
dung hiện thực trong trạng thái xâm lấn ảo và thực, mang
đậm dấu ấn riêng của thể loại truyện truyền kì.
Nhân vật kì ảo liên hệ với nhân gian là nhóm nhân
vật chọn cách kết nối với cõi nhân sinh để hiện diện và
tạo dựng chân dung chính mình. Mục đích và tính chất
mối quan hệ giữa chúng với con người sẽ quyết định
dạng thức tồn tại và vai trò của kiểu nhân vật này trong
truyện kể.
Nhân vật kì ảo có thể xuất hiện với tư cách kẻ du
ngoạn nhân thế, thực thi nhiệm vụ dẫn dắt người trần
khai mở bức tranh thực tại còn nhiều khuất lấp theo
cách báo mộng, tiết lộ thiên cơ hay tạo cơ hội cho họ
trải nghiệm trước tương lai,... Người trung đại quan
niệm cuộc đời mỗi cá nhân, sự thịnh - suy của một gia
đình, dòng họ, vương triều, thậm chí, sự hưng - vong
của lịch sử, xã hội đều được sắp đặt trước bởi thế lực
thần thánh. Cuộc đời, số phận con người không chỉ
thuộc về hiện tại, được quyết định chỉ bởi bản thân
người đó mà chịu sự chi phối từ nhiều mối liên hệ
phức tạp trong quá khứ, các hành vi tạo tác hiện thời.
Vừa sợ hãi, vừa tò mò, họ mong muốn biết những gì
đã diễn ra trong tiền kiếp và sắp đến trong tương lai,
2.2.1. Nhân vật kì ảo trong truyện truyền kì
Nhân vật kì ảo là cách gọi để chỉ kiểu nhân vật siêu
thực, có năng lực thần bí và mang những đặc điểm kì lạ.
Từ nhãn quan duy lí, chúng hoàn toàn không tồn tại trong
đời sống thật. Xét về nguồn gốc, nhân vật kì ảo trong
truyện truyền kì gồm hai nhóm đối tượng: nhân vật có
nguồn gốc siêu nhiên, quá khứ không có mối liên hệ với
cõi trần; nhân vật vốn thuộc về nhân thế (mang thân phận
con người trong quá khứ), bởi nhiều lí do, họ chủ động
hóa thân hoặc gia nhập bị động vào thế giới kì ảo và có
mặt ở tác phẩm với tư cách hiện thân của thế giới ảo.
Trong con mắt của người nghệ sĩ trung đại, nhân
vật kì ảo không chỉ có cội nguồn từ thế giới tự nhiên,
182
ISSN: 1859 - 4603, UED Journal of Social Sciences, Humanities and Education, Vol. 11, No. 1 (2021), 179-192
họ đặt kì vọng vào sự thông tuệ của thánh thần. Nhân
vật kì ảo được chờ đợi như sứ giả có thể giải mã những
thông điệp bí ẩn, khai lộ những bí mật mà người trần
bất lực. Chúng không thực sự có vai trò quan trọng,
xét trên cả phương diện tác động vào số phận con
người hay làm thay đổi tiến trình truyện kể. Kiểu nhân
vật này chủ yếu xuất hiện ở nhóm truyện danh nhân
giai đoạn nửa sau thế kỉ XVIII-XIX để khai thông lộ
trình từ quá khứ đến hiện tại và dự báo tương lai, tiền
vận của nhân vật trung tâm.
Bảng 1. Thống kê nhân vật kì ảo trong truyện truyền kì trung đại Việt Nam
NHÂN VẬT KÌ ẢO
Nhân vật kì ảo có
nguồn gốc vũ trụ
Nhân vật kì ảo có
nguồn gốc nhân gian
TỈ LỆ NHÂN
VẬT KÌ
STT
TÁC PHẨM
ẢO/TỔNG
SỐ NHÂN
VẬT
Vai trò
với cốt truyện
Vai trò
với cốt truyện
Số
lượng
Số
lượng
NV
chính
NV
phụ
NV
chính
NV
phụ
1
2
Lĩnh Nam chích quái lục
(2 truyện)
Nam Ông mộng lục
(2 truyện)
Thánh Tông di thảo
(13 truyện)
Truyền kì mạn lục
(20 truyện)
Truyền kì tân phả
(4 truyện)
Công dư tiệp kí
(22 truyện)
Lan Trì kiến văn lục
(33 truyện)
7/19
(37%)
2/6
4
0
0
0
4
0
3
2
0
2
2
8
0
1
4
5
0
4
0
0
6
4
4
3
0
0
8
0
3
0
10
1
1
0
0
2
1
3
(33%)
3
35/58
(60%)
35/103
(34%)
9/29
(31%)
19/95
(20%)
26/104
(25%)
31/83
(37%)
2/17
(12%)
8/46
(17%)
2/6
33
19
9
18
9
15
10
6
2
4
16
0
5
3
6
15
22
16
1
8
7
4
7
14
8
8
4
8
Tang thương ngẫu lục
(26 truyện)
8
15
1
9
Vũ trung tùy bút
(4 truyện)
Sơn cư tạp thuật
(12 truyện)
1
0
10
11
12
3
1
2
5
Bích Châu du tiên mạn kí
(truyện đơn)
Mẫn Hiên thuyết loại
(1 truyện)
2
0
2
0
(33%)
0/4
(0%)
0
0
0
0
13
14
15
16
Thoái thực kí văn
(15 truyện)
Hát Đông thư dị
(16 truyện)
Vân nang tiểu sử
(18 truyện)
Thính văn dị lục
(16 truyện)
Tổng
14/39
(36%)
20/52
(38%)
19/54
(35%)
13/64
(20%)
242/779
6
1
5
8
15
12
6
9
5
8
4
7
11
3
8
2
1
1
168
80
88
74
41
33
Ghi chú viết tắt: nhân vật: NV
183
Đỗ Thị Mỹ Phương
Ở cấp độ cao hơn, nhân vật kì ảo có thể can dự vào
cuộc sống của con người. Rời bỏ vị trí đứng ngoài diễn
biến đời sống nhân gian, các nhân vật kì ảo có quyền
tham dự và quyết định diện mạo bức tranh hiện thực.
Chúng được đặt ở vị thế cao hơn và mạnh hơn con
người. Xét về mức độ ảnh hưởng đến đời sống nhân
sinh, sự can thiệp này diễn ra theo hai hướng đối
nghịch: hoặc nó phá vỡ sự yên bình, hạnh phúc vốn có
của con người; hoặc nó thiết lập một trật tự mới ổn định
và công bằng trên nền hiện thực cũ vốn rối ren, nhiều
bất trắc. Ở hướng thứ nhất, nhân vật kì ảo có mặt như
hiện thân của tai ương, hiểm họa. Bức tranh hiện thực
khi có sự tham gia của những nhân vật này không lãng
mạn, tươi sáng mà tàn khốc, dữ dội. Tất cả những gì đen
tối nhất được phơi bày không che giấu. Trong quan hệ
với thế giới ảo, con người thật bé nhỏ, phải đối mặt với
tai họa từ nhiều phía. Đó là những kẻ giả danh lường gạt
dân lành, dối lừa, dâm đãng (Thần Ma La trong Truyện
Hà Ô Lôi, Chuột tinh trong Tinh chuột, rắn tinh, vua khỉ
trong Đứa con của rắn, Khỉ,…). Đó là những kẻ lợi
dụng uy quyền để cướp đoạt hạnh phúc, nhũng nhiễu
dân lành, tư lợi cá nhân (Thần Thuồng luồng, Hộ pháp,
Thủy thần, Thôi Bách hộ trong Truyện đối tụng ở Long
cung, Truyện cái chùa hoang ở huyện Đông Triều,
Chuyện chức phán sự ở đền Tản Viên, Đô đốc Nam Hải
trong Đền thiêng ở cửa bể; thủy thần trong Truyện thủy
thần sông Kim Tung, Thần trong Rắn thiêng, Tượng Già
lam ở ngôi chùa đồng,…). Đó là những thế lực hắc ám
câu kết nhau hủy hoại cuộc sống yên ổn của con người,
gieo rắc tâm lí hoang mang, sợ hãi (Giao long trong
Truyện suối rắn; ma quỷ trong Đánh ma, Nguyễn Danh
Dược, rắn thần, thần đền trong Sông Độc, Ông Đỗ
Uông, Liễu Thăng trong Thần Tản Viên, ma quỷ trong
Ma cọp, Ma thắt cổ, Quỷ dòm nhà, thần trong Thần đầm
Đỗ Lâm),… Không chỉ có yêu ma nhũng nhiễu mà thần
phật được thờ cúng cũng là nguồn căn gây bao tổn
thương, mất mát cho con người. Có lẽ không ở loại hình
sáng tác nào mà những mối đe dọa, hiểm nguy đến từ
thế giới ảo lại dày đặc và thường trực như trong truyện
truyền kì. Gạt bỏ lớp vỏ hoang đường, nó phơi bày một
thực trạng bi đát: sự tha hóa của quyền lực, sự đổ vỡ của
những điểm tựa tâm linh.
chân dung những nhân vật kì ảo quyền năng siêu phàm,
có thể cứu vớt con người khỏi bể khổ trầm luân, trừng
ác, khuyến thiện, lập lại công bằng xã hội. Những
Thượng đế, Diêm vương, Long vương,… trong Truyền
kì mạn lục; Quảng Lợi vương trong Truyền kì tân phả;
Diêm vương, Táo thần,… trong Công dư tiệp kí; cá
thần, nghĩa hổ, thần đền Chiêu Trưng,… trong Lan Trì
kiến văn lục; hổ thần, thủy thần,… trong Tang thương
ngẫu lục; Thánh Tản Viên, thần nhân,… trong Thoái
thực kí văn,… được xây dựng để cân bằng hai gam màu
sáng - tối của thực tại. Họ trở thành nơi gửi gắm khát
vọng công lí, khát vọng hạnh phúc của con người. Như
V.Propp từng nói về mối quan hệ giữa thực tại và khát
vọng trong trường cổ tích: “Con người đem theo vào thế
giới cổ tích không chỉ là lối sống của vùng, con người
mang theo cả quyền lợi và lí tưởng” (Propp, 2003), cái
ảo trong thế giới truyền kì cũng chính là sự đồ chiếu
những ẩn ức và giấc mơ của con người. Với nó, mọi trở
lực xã hội có thể được gạt bỏ, những xung đột, mâu
thuẫn có thể được hóa giải, những điều kiện đạt đến sự
sống lí tưởng được nới lỏng. Nhân vật kì ảo được các
nhà văn cấp cho quyền năng vô tận để phán xử, thiết lập
lại trật tự xã hội thông qua hình thức phù trợ, ban
thưởng cho người hiền và trừng phạt kẻ ác. Nhưng nếu
như trong thế giới folklore, sự hiện hữu của các nhân
vật kì ảo quyền năng gắn với chân lí thiện thắng ác,
người tốt được báo đáp, kẻ xấu bị trừng phạt thì trong
thế giới truyện truyền kì, đôi khi, nó chỉ ra thực trạng
đau lòng: không còn sự tồn tại của cái kì diệu giữa hiện
thực đầy bất trắc. Ở Thánh Tông di thảo, kiểu nhân vật
này gần như vắng bóng. Thánh Tông di thảo được viết
trong giai đoạn Nho giáo đặc biệt hưng thịnh, con người
(cụ thể trong tác phẩm là “thiên tử” - kẻ thực thi mệnh
trời) có niềm tin mãnh liệt vào khả năng tự giải quyết
mọi vấn đề xã hội của chính mình. Những xung đột
thiện - ác, sự đổ vỡ của lí tưởng, khát vọng, nhận thức
về nỗi bất hạnh, bi kịch của con người ít được đặt ra.
Bởi vì thế, họ cũng không cần chờ đợi sự xuất hiện của
nhân vật kì ảo có vai trò cứu rỗi. Đến Truyền kì mạn
lục, cái nhìn con người với tư cách thân phận bé nhỏ
xuyên suốt các truyện kể. Hiện thực loạn li bất ổn, các
giá trị bị đổ vỡ khiến con người - mọi giới, mọi tầng
lớp, mọi hoàn cảnh - phải chịu nhiều oan khiên, đau
khổ. Nho giáo với cái nhìn duy lí không đủ sức làm
điểm tựa tinh thần cho con người giữa buổi tao loạn,
Nguyễn Dữ đã phải tìm đến lực lượng siêu nhiên như
Trước diện mạo hiện thực suy đồi, cũng chính cái
kì ảo được các tác giả truyền kì sử dụng như một công
cụ để nâng đỡ hi vọng, vun đắp ước mơ cho con người.
Họ quay trở về với mô hình truyện cổ tích, xây dựng
184
ISSN: 1859 - 4603, UED Journal of Social Sciences, Humanities and Education, Vol. 11, No. 1 (2021), 179-192
một giải pháp tìm kiếm công bằng, hạnh phúc. Nhờ
“Thượng đế thương là oan” mà Từ Nhị Khanh còn có
cơ hội trở lại nhân gian gặp chồng (Truyện người
nghĩa phụ ở Khoái Châu). Nhờ Long vương anh minh
mà vợ chồng Trịnh thái thú được đoàn tụ (Truyện đối
tụng ở Long cung). Nhờ Diêm vương sáng suốt mà
Ngô Tử Văn bảo toàn tính mạng (Truyện chức phán sự
ở đền Tản Viên). Nhờ các tiên nữ chốn thủy cung mà
Vũ nương thoát cảnh “chôn trong bụng cá” (Truyện
người con gái Nam Xương),… Cái kì ảo trở thành
phương tiện chuyên chở khát vọng nhân sinh. Nguyễn
Dữ cần đến những gì hư ảo nhất để hiện thực hóa
những ước mơ không tưởng. Bởi vậy, sự hiện diện của
nhóm nhân vật này thực chất chỉ làm rõ hơn cái thất
bại, bi đát của con người trong đời thực. Sự tương
tranh giữa xu hướng níu kéo những giấc mơ cổ tích (ác
giả ác báo, thiện giả thiện báo, ở hiền gặp lành,…) và
việc chấp nhận một hiện tại bất an (loạn li, đổ vỡ giá
trị,…) khiến chính người viết hoang mang. Thế kỉ
XVIII-XIX đánh dấu sự nở rộ của truyện truyền kì.
Đồng nghĩa với đó là sự trở lại của các nhân vật kì ảo.
Các sáng tác của Vũ Phương Đề, Vũ Trinh, Phạm
Đình Hổ, Phạm Đình Dục,… mặc dù được viết từ ý
thức ghi lại những điều mắt thấy tai nghe, chịu sự chi
phối bởi tinh thần “Thực học” nhưng vẫn ngập tràn
bóng hình của thế giới siêu nhiên. Sự mở rộng biên độ
không gian, xóa nhòa đường viền giới hạn cõi nhân
gian khiến con người có thể xâm nhập vào thế giới kì
ảo và những nhân vật từ thế giới ấy cũng có thể tự do
“ghé thăm” thế gian. Nhưng sự xâm lấn đa phần dừng
lại ở mức độ vượt qua ranh giới hai cõi, con người và
thế lực siêu nhiên ít có sự gắn kết, ít liên đới với nhau.
Truyện truyền kì từ nửa sau thế kỉ XVIII vẫn tiếp tục
khai thác bức tranh hiện thực với không khí ngột ngạt,
bế tắc, những xung đột chính trị gay gắt, con người
mất mát niềm tin vào mọi giá trị trong thực tại. Tuy
nhiên, những hiểm họa cho thế tục phần lớn không còn
nhân danh thần thiêng cõi ảo, bản thân con người mới
là hiện thân của nỗi thất vọng. Vai trò và vị trí của
kiểu nhân vật kì ảo can hệ tới nhân sinh ở truyện
truyền kì giai đoạn này bị giảm thiểu khá rõ. Sau
Truyền kì tân phả, nơi niềm tin cổ tích vẫn còn tương
đối đậm nét, bắt đầu từ Công dư tiệp kí, sự có mặt và
vai trò của kiểu nhân vật kì ảo quyền năng đã trở nên
mờ nhạt. Nói chính xác, chúng có thể vẫn giữ những
năng lực thần kì nhưng những năng lực đó không có
cơ hội được thể hiện. Nhân vật kì ảo bị tước quyền
quyết định cuộc sống của con người.
Không chỉ đứng ngoài hay đứng trên nhân sinh,
trong truyện truyền kì, nhân vật kì ảo còn đến thế gian
để tìm kiếm giải pháp cho sự tồn tại của mình. Con
đường đến cõi trần của họ thường gắn liền với hành
trình dịch chuyển không gian (xuống thấp với các nhân
vật từ thượng giới, lên cao với các nhân vật ở âm giới,
lại gần với các nhân vật vốn thuộc về cõi xa xôi vạn lí).
Trong thế giới quan thần thiêng folklore, chủ nhân của
cõi siêu hình luôn có quyền năng và sức mạnh bất diệt
khiến con người vừa sợ hãi vừa phụ thuộc, không dám
hoài nghi và có thái độ bất kính. Điểm nhìn thế giới siêu
hình của nhà văn truyền kì không chỉ là sự ngưỡng
vọng. Nhân vật kì ảo thần thánh không phải lúc nào
cũng có năng lực vô biên. Giống như con người, chúng
cũng có giới hạn và nhiều khi bất lực trước những vấn
đề của thế tục. Quyền năng của thế lực phi nhân mang
nhiều tính hạn định. Nó chiếu ứng hai ý đồ đối lập của
người viết: vừa lạc quan, viên mãn (con người thắng thế
thánh thần một cách kì thú trong cuộc đấu trí tranh tài),
vừa suy đồi, thất thế (con người bị tước đi mọi chỗ dựa,
trần trụi trong nỗi đau và bi kịch đời thực). Truyện
truyền kì cho người đọc chứng kiến sự hoán đổi vị thế
giữa các nhân vật ở ngoại vi thế tục và con người trong
cõi nhân vi. Hành trình đến nhân gian của nhân vật kì ảo
không phải lúc nào cũng trong thế chủ động, được lựa
chọn. Nhiều khi, nó gắn liền với mong mỏi được thanh
minh, giải thích, với mơ ước được giao thiệp, chuyện
trò, với mưu cầu được cứu trợ, giúp đỡ. Hai nữ thần
chuông vàng chọn hình thức thác mộng, cầu cạnh con
người hóa giải nỗi hàm oan tích tụ bao đời (Bài kí giấc
mộng). Con trai thần nữ chốn long cung, thần núi Sơn
Ngu muốn báo thù cho cha mẹ phải gia nhập thế tục,
dựa sức người để rửa oán hờn (Truyện hai gái thần).
Tôn thần hàm oan phải khuất lụy một chàng thư sinh
chưa thành danh, xin chứng nhận phục chức (Một dòng
chữ lấy được gái thần). Ma quỷ vô minh, chủ động cúi
đầu mong được người uy dũng dẫn đường khỏi chốn
hỗn mang (Truyện tướng Dạ Xoa). Ma cây “biến hóa
khôn lường, hễ ai đụng tới liền bị bệnh tật hoặc chết
ngay” phải sợ hãi, van xin người tài đức tha tội (Thượng
thư họ Đỗ; Ma cổ thụ). Oan hồn không tan cũng phải
tìm con người để được hóa giải (Đền thiêng ở cửa bể,
Xương cốt gái hiệp dưới gốc hồng mai),… Motip báo
mộng được lặp lại với tần suất dày đặc không mang ý
185
Đỗ Thị Mỹ Phương
nghĩa khải huyền. Nó là hình thức nối kết với con người
của thần nhân ma quỷ, truyền dẫn lời cầu cạnh được hỗ
trợ đến người trần. Có những giấc mơ do nhân vật kì ảo
chủ động sắp đặt, chủ động thác mộng để được tranh
biện, giãi bày (Câu chuyện ở đền Hạng vương, Ma cọp,
Thần nữ,…), để cầu viện, khẩn nài (Bài kí giấc mộng,
Tháp Báo Ân, Vứt dao đồ tể, Cá trắm trong giàn
dưa,…),... Những thông điệp như thần nhân hàm oan
xin người trần hóa giải, thánh thần khó khăn nhờ con
người tương trợ (Cuộc hôn nhân ở âm phủ), ma quái bất
lực cầu người bảo tồn sự sống (Truyện Vũ Khắc Kiệm,
Cá trắm trong giàn dưa, Vứt dao đồ tể),… chưa từng
gặp trong truyện kể dân gian lại trở nên khá quen thuộc
trong thế giới truyện truyền kì. Nó cho thấy sự đổ vỡ
của mô hình thế giới ảo - thế giới diệu kì, cõi ảo - cõi
hạnh phúc vẹn toàn. Chốn nương náu trong tưởng tượng
của con người bị phủ nhận, bức tranh hiện thực nhân thế
trở nên dữ dội, khốc liệt hơn.
với hành trình kiến tạo thế giới ảo, tách biệt khỏi không
gian hiện thực. Ở Thánh Tông di thảo, Truyền kì mạn
lục, gương mặt cõi thiên đường cùng sự hiện diện của
những nhân vật kì ảo đã đôi lần hé lộ. Đó là Hoa quốc -
thế giới của loài bướm hóa thân, của chuyện tình hoa
mộng (Duyên lạ nước Hoa), là đảo tiên rập rờn giữa
muôn trùng sóng biển, nơi có những tiên nhân ngàn năm
chưa đặt chân đến cõi trần (Chuyện lạ nhà thuyền chài),
là ngọn núi thiêng, nơi quần tiên tụ hội (Truyện Từ Thức
lấy vợ tiên), là thủy phủ, nơi các nàng tiên vỗ về, an ủi,
bù đắp cho người thiếu phụ bất hạnh (Truyện người con
gái Nam Xương). Và thấp thoáng trong Truyền kì tân
phả, nhân vật kì ảo dẫn lối để người đọc mơ hồ nhận ra,
vẫn có một thế giới khác đầy hư ảo tồn tại bên cạnh
cuộc sống đời thường (Truyện thần nữ ở Vân Cát, Cuộc
gặp gỡ kì lạ ở Bích Câu). Tuy vậy, sự hiện hữu của
nhóm nhân vật kì ảo - chủ nhân của xứ sở thần tiên hạnh
phúc khá ít ỏi. Nó phần nào cho thấy kì vọng của nhà
văn truyền kì vào niềm an ủi từ chốn ảo mộng đã bị mất
mát khá nhiều. Thay vì việc chăm chút cho gương mặt
cõi thiên đường, các tác giả nửa sau thế kỉ XVIII-XIX
chọn quan sát ngoại vi thế tục bằng cái nhìn bình thản.
Từ Công dư tiệp kí cho đến Thính văn dị lục, người đọc
gần như không còn có cơ hội được chiêm ngưỡng những
cõi không gian mang tính đối ứng với thực tại khắc
nghiệt, không còn được chứng kiến chân dung những
nhân vật siêu hình, viên mãn trong thế giới của riêng
mình. Trong quan sát của người viết truyền kì, sự hiện
diện của kiểu nhân vật kì ảo ít mối liên hệ với nhân thế
gắn liền với cảm thức về sự tồn tại của một thế giới lạ
lẫm khác biệt. Nó không xâm lấn thực tại như ở Thánh
Tông di thảo, cũng không chia cắt thực tại như ở Truyền
kì mạn lục mà đơn lập, xa lạ với nhân sinh. Vẫn là những
ngọn núi thiêng, đảo tiên, long cung, thủy phủ,…, vẫn là
thần tiên tự tại nơi địa hạt riêng mình nhưng những thế
giới ấy có gì, con người ở đó cảm thấy ra sao và người
trần khi đối diện với họ có dấy lên niềm khao khát được
dấn thân không, đó là những bí mật các nhà văn không
chia sẻ.
Bên cạnh nhóm nhân vật chọn trần gian làm nơi
hiện hữu, lấy việc kết giao với con người làm cơ hội để
khẳng định quyền năng thế thượng hay kiếm tìm hạnh
phúc đích thực, trong thế giới truyền kì còn có sự hiện
diện của kiểu nhân vật kì ảo ít mối liên hệ với con
người, xa lạ với nhân sinh (ít hoặc hoàn toàn không
giao thiệp với con người). Họ là chủ nhân của những cõi
siêu thực, không có tham vọng khám phá cõi không
gian khác (trần thế). Họ hiện diện ngay tại địa hạt của
mình, vừa mời gọi con người dấn thân, gia nhập vừa
bày tỏ thái độ dửng dưng trước những biến động của
nhân gian.
Trong hình dung thông thường, cõi ảo là nơi tồn tại
của những điều diệu kì, nơi thời gian có thể dừng trôi,
những hỗn mang, tăm tối được đẩy lùi, dành chỗ cho
hương thơm và ánh sáng vĩnh hằng. Mô thức cõi ảo -
nơi giải thoát từng quen thuộc trong truyện kể dân gian
không được tái hiện thường xuyên trên những trang văn
truyền kì. Và nhân vật kì ảo trong vai trò chủ thể tạo lập
thế giới diệu kì cũng xuất hiện một cách mờ nhạt. Về số
lượng, chúng chiếm một vị trí khiêm tốn. Về vai trò với
diễn tiến cốt truyện, chúng chủ yếu thuộc tuyến nhân
vật phụ, không có nhiều ảnh hưởng đến cuộc đời, số
phận nhân vật trung tâm. Nhà văn truyền kì dường như
không cố gắng phân định rạch ròi hai cõi không gian hư
và thực trong sự gắn bó mặc định với hai đặc tính đối
lập: tươi đẹp, huyền diệu hay hỗn độn, tăm tối. Bởi vậy,
cuộc tìm kiếm hạnh phúc cho con người cũng ít gắn liền
Thuộc dòng văn học kì ảo nhưng trong truyện truyền
kì, cuộc sống trần gian mới là điểm bắt đầu và đích đến.
Chính bởi thế, nhân vật kì ảo ít liên hệ với nhân sinh chưa
bao giờ là nhân vật trung tâm trong các truyện kể. Tuy vậy,
từ nhóm nhân vật này, phần nào có thể thấy quan niệm về
cái ảo trong các tập truyện truyền kì qua các giai đoạn đã
có nhiều thay đổi. Quá trình chuyển dịch của hình tượng
186
ISSN: 1859 - 4603, UED Journal of Social Sciences, Humanities and Education, Vol. 11, No. 1 (2021), 179-192
này phản chiếu những biến đổi trong cái nhìn con người và
hiện thực của nhà văn trung đại Việt Nam.
đời thực mới chính là nguồn cảm hứng trung tâm khơi
dậy khao khát chiếm lĩnh cả hai thế giới thực và ảo của
các nhà văn truyền kì. Quan hệ giữa con người và thế
giới ảo sẽ tiết lộ cho người đọc nhiều điều về bản thân
con người và thế giới mà họ sống.
2.2.2. Nhân vật là con người đời thường trong
truyện truyền kì
Không phải thần linh, ma quỷ mà con người trong
Bảng 2. Thống kê nhân vật là con người đời thường trong truyện truyền kì trung đại Việt Nam
NHÂN VẬT LÀ CON NGƯỜI ĐỜI THƯỜNG
CON
NGƯỜI
Nhân vật không tiếp
xúc với thế giới
kì ảo
Nhân vật môi giới hai
Nhân vật tiếp xúc, gắn
bó với thế giới kì ảo
ĐỜI
THƯỜN
G
thế giới
thực và ảo
S
T
T
TÁC PHẨM
/TỔNG
SỐ
NHÂN
VẬT
Vai trò với
cốt truyện
Vai trò với
cốt truyện
Vai trò với
cốt truyện
Số
lượng
Số
lượng
Số
lượng
Chính Phụ
Chính Phụ
Chính Phụ
Lĩnh Nam chích
quái lục (2 truyện)
Nam Ông mộng lục
(2 truyện)
Thánh Tông di thảo
(13 truyện)
Truyền kì mạn lục
(20 truyện)
Truyền kì tân phả
(4 truyện)
12/19
(63%)
4/6
1
2
3
2
0
1
3
9
1
2
0
7
1
0
0
0
5
1
9
0
3
0
1
0
0
0
0
0
1
0
1
0
0
0
0
0
5
1
8
0
2
0
1
3
(67%)
23/58
(40%)
68/103
(66%)
20/29
(69%)
76/95
(80%)
78/104
(75%)
52/83
(63%)
15/17
(88%)
38/46
(83%)
4/6
3
20
33
16
36
43
41
5
11
24
7
9
3
0
3
4
9
30
3
3
27
3
5
9
0
Công dư tiệp kí
(22 truyện)
6
21
31
28
4
15
12
13
1
31
35
8
8
23
23
7
Lan Trì kiến văn
lục (33 truyện)
Tang thương ngẫu
lục (26 truyện)
Vũ trung tùy bút
(4 truyện)
Sơn cư tạp thuật
(12 truyện)
Bích Châu du tiên
mạn kí
7
12
1
8
9
10
23
1
9
10
14
9
5
13
10
11
(67%)
3
2
1
1
0
1
0
0
0
(truyện đơn)
Mẫn Hiên thuyết
loại (1 truyện)
Thoái thực kí văn
(15 truyện)
Hát Đông thư dị
(16 truyện)
Vân nang tiểu sử
(18 truyện)
Thính văn dị lục
(16 truyện)
4/4
(100%)
25/39
(64%)
32/52
(62%)
35/54
(65%)
51/64
(80%)
537/779
12
13
14
15
16
2
1
1
2
5
4
2
4
1
0
1
5
1
4
0
2
1
0
0
1
1
0
0
1
0
0
19
18
21
17
13
17
13
14
12
9
28
21
7
21
4
17
2
1
5
1
Tổng
305
208
97
208
51
157
24
19
187
Đỗ Thị Mỹ Phương
Con người đời thường trong truyện truyền kì có
thể được chia thành ba nhóm. Nhóm thứ nhất là con
người tiếp xúc, gắn kết với thế giới kì ảo. Mức độ ảo -
thực trong truyện truyền kì có thể biến thiên theo các
giai đoạn, tăng giảm tùy thuộc vào nội dung hiện thực
được phản ánh nhưng ở các tập truyện, con người luôn
được đặt ở vị trí trung tâm. Tồn tại trong cõi không
gian hỗn dung hư - thực nên việc tiếp kiến, giao thiệp
và gắn kết với những nhân tố kì ảo đã trở thành một
đặc trưng để nhận diện con người của thế giới nghệ
thuật này. Theo tính chất, cách thức tiếp cận thế giới kì
ảo, kiểu loại nhân vật này lại có thể được chia thành
nhiều tiểu loại. Trước hết là con người đóng vai trò
chứng thực cho sự tồn tại của thế lực kì ảo giữa cõi
trần. Để khẳng định cái ảo là có thật, nhà văn truyền kì
đã tạo dựng nên một hệ thống nhân vật trong cương vị
chứng nhân. Không tham gia vào các biến cố chính,
chúng được sắp xếp ở vị trí đứng ngoài quan sát, phụ
trợ. Cuộc tranh cãi bất phân thắng bại giữa Phật đất,
Phật gỗ hé lộ sự tha hóa, bất lực của thần thánh được
phơi bày chính tại thời khắc con người trần thế “lén
lên bờ, tựa cửa chùa dòm trộm” (Hai Phật cãi nhau).
Tài phép diệu kì của ông sư tiên núi Nưa (Ông sư tiên
núi Nưa - “Sơn cư tạp thuật”), của thầy địa lí Tả Ao
(Truyện thầy địa lí Tả Ao - “Thoái thực kí văn”,
Truyện Tả Ao họ Nguyễn - “Thính văn dị lục”),… sẽ
mãi còn khiến người đời hồ nghi nếu không có người
đứng ra chứng nghiệm, xác quyết. Thân thế khác
thường, sự ra đời kì lạ của các bậc danh tài (Truyện
thám hoa Quách Giai – “Công dư tiệp kí”, Truyện
Nguyễn Huy Oánh - “Thoái thực kí văn”,…), sự hiển
đạt trong cõi ảo của con người có năng lực khác
thường (Truyện chức phán sự ở đền Tản Viên, Truyện
tướng Dạ Xoa – “Truyền kì mạn lục”, Truyện Nguyễn
giám sinh ở La Sơn – “Công dư tiệp kí”,…) cũng sẽ là
bí mật nếu không có những vai phụ ngẫu nhiên được
lựa chọn làm người truyền dẫn thông điệp của thánh
thần. Người chứng kiến thực chất là một hình thức nhà
văn truyền kì hóa giải nỗi nghi ngại về tính chân thực
của bức tranh đời sống với nhiều nét vẽ hư ảo. Con
người ở vị trí quan sát với lực lượng siêu nhiên vẫn là
mối quan hệ mang tính chất gián cách, chung không
gian sinh tồn nhưng không can hệ đến hành trình số
phận của nhau.
đoạt hay trải nghiệm nhân sinh thì con người cũng có
thể vượt qua những hạn độ hữu hình, đặt chân đến địa
hạt của cõi ảo. Hành trình phiêu lưu tới những xứ sở kì
lạ của họ gắn liền với quá trình tái thiết không gian bằng
tưởng tượng của các nhà văn truyền kì, được con người
thực hiện theo hai cách thức: trực tiếp - dịch chuyển trên
những lối đi có thực như con đường, dòng sông…; gián
tiếp - xóa mờ ranh giới cõi thực và siêu thực bằng sự
xâm lấn của mơ mộng.
Theo cách trực tiếp, sự tiếp xúc giữa con người và
thế giới siêu hình có thể được thực hiện một cách chủ
ý, cũng có thể diễn ra ngẫu nhiên, tình cờ. Có chủ ý là
khi thế giới ảo được tạo dựng với mục đích làm gương
mặt thứ hai của thế giới thực, một ẩn dụ về lịch sử, xã
hội và người ta tìm đến đó để hiểu hơn bản chất của
đời thực, để kiếm tìm giải pháp cho những khủng
hoảng trong đời thực. Thánh Tông di thảo, Truyền kì
mạn lục, Truyền kì tân phả kiến tạo không gian kì ảo
theo cách này. Bằng sức mạnh của sáng tạo, các nhà
văn đã tạo nên sự kết nối giữa cái có thật và những
điều chỉ tồn tại trong tưởng tượng. Hạt nhân của sự kết
nối ấy chính là việc chuyển hóa hai phạm trù ảo và
thực, chúng vừa phân biệt vừa đồng nhất với nhau.
Thiên đình, thủy cung hay âm phủ chính là trần thế đã
được phủ lên lớp màu hư ảo. Sự hiện diện của kiểu
nhân vật kì ảo quyền năng giữa đời thực vẫn chưa đủ
làm điểm tựa vững chắc, con người khao khát tìm đến
cõi ảo để đi tới tận cùng khát vọng của chính mình.
Bên cạnh hành trình đến thế giới kì ảo để tìm kiếm giải
pháp cho đời thực, còn có những cuộc gặp hoàn toàn
mang tính ngẫu nhiên khi con người vô tình đặt chân
đến thế giới khác, trải nghiệm những điều lạ lẫm so
với kinh nghiệm nhân sinh họ từng có. Motip “lạc
chân vào thế giới kì lạ” của truyện cổ tích được các tác
giả truyền kì nửa sau thế kỉ XVIII-XIX kế thừa và sử
dụng như một phương thức để mở rộng biên độ không
gian. Thế giới trong quan niệm của họ, ngoài những
cái đã biết còn vô vàn điều kì bí, khó lí giải. Những
cuộc viễn du không định trước đưa con người đến
những chân trời mới mẻ nhưng đó không phải nơi
chốn họ có thể thuộc về. Từ không gian dưới thấp đến
không gian trên cao, từ không gian thần kì quen thuộc
trong tâm thức người Việt đến không gian chưa được
định danh, con người đều có mặt: núi tiên (Ngọc nữ ở
Sơn Trang, Ông sư tiên núi Nưa,…), đảo tiên (Tiên
trên đảo, Hang núi giữa biển), khu rừng tiên (Sớ hặc
hồ tiên), thủy phủ (Truyện người thợ mộc ở Nam Hoa),
Tiếp theo là con người và hành trình dịch chuyển
tới không gian kì ảo. Nếu từ chốn vô hạn, lực lượng siêu
nhiên có thể bước vào không gian thế tục, quan sát, định
188
ISSN: 1859 - 4603, UED Journal of Social Sciences, Humanities and Education, Vol. 11, No. 1 (2021), 179-192
âm giới (Truyện trạng nguyên xã Dĩnh Kế, Cuộc hôn
nhân ở âm phủ), xứ sở lạ lùng (Người khổng lồ, Ông
Sấm),… Ý nghĩa biểu tượng của không gian kì ảo bị
lược bỏ, chúng tồn tại với tư cách nơi xa lạ và bí ẩn -
nơi con người thừa nhận sự tồn tại của nó nhưng
không khao khát khám phá, giải mã.
Hướng đến tạo dựng một bức tranh hiện thực
nhiều mộng ảo, ở Thánh Tông di thảo, số lượng nhân
vật kì ảo có phần lấn lướt so với con người đời thường
(35/23). Kiểu nhân vật hoàn toàn không giao kết với
cõi siêu hình xuất hiện khiêm tốn, gần như không có
vai trò với diễn tiến truyện kể và thông điệp tư tưởng
nhà văn kí thác. Thế giới kì ảo được tạo dựng khiến
không gian hoạt động của con người được nối dài
không hạn định, quan hệ giữa con người và thần tiên,
ma quỷ đạt đến sự tương thông gần như tuyệt đối. Đến
Truyền kì mạn lục, Truyền kì tân phả cảm thức về thế
tục đã định hình rõ nét hơn. Đó vẫn là nơi thần - người
hội tụ, thiêng - phàm hòa hợp nhưng sự hiện hữu của
cái ảo không còn được xem như một sự thật hiển nhiên
mà đã mang nhiều dụng ý. Vị trí trung tâm của bức
tranh thế giới được dành cho con người. Song hành với
kiểu nhân vật tồn tại trong sự gắn kết hai cõi thực - ảo
là những con người không biết đến và cũng không
quan tâm đến sự hiện diện của thế giới siêu hình. Số
lượng chúng ở Truyền kì mạn lục khá đông đảo, phong
phú (30/103 nhân vật), tuy nhiên, đại đa số đóng vai
phụ, làm nền cho sự hiện diện của nhân vật trung tâm.
Chân dung trọn vẹn về con người trong hình dung của
Nguyễn Dữ, Đoàn Thị Điểm vẫn cần phải có sự kết nối
với thế giới siêu thực. Đến Công dư tiệp kí, kiểu nhân
vật thuần túy thực từ vị trí thứ yếu, bên lề đã dần bước
vào trung tâm truyện kể. Cái ảo vẫn là một phần thế
giới trong quan niệm của Vũ Phương Đề và các nhà
văn sau ông nhưng trải nghiệm kì ảo không còn nhất
thiết là điều cần phải có trong cuộc đời của mỗi con
người. Nhu cầu vọng chiếu từ cõi ảo những vấn đề của
nhân thế đã có sự giảm sút mạnh mẽ, con người lựa
chọn đứng ngoài sự soi chiếu và can thiệp của những
nhân tố kì ảo. Nhiều khi, sự hiện diện của thế lực kì ảo
trong mắt người trần đã bị vô hình hóa, vô hiệu hóa.
Mối quan hệ hai chiều thực - ảo chỉ còn giữ lại chiều
từ ảo đến thực, lực lượng siêu nhiên quan sát thế nhân
trong lặng lẽ và trong cả sự bất lực. Con người cả gan
xâm phạm đến không gian thiêng như đền chùa, lừa
dối thánh thần mà không phải âu lo trước quyền phép
siêu hình, không phải đối mặt với những hình phạt
đáng sợ (Truyện ngôi đền thiêng ở Thanh Hoa). Con
người càng vọng tưởng vào ân lộc của thánh thần càng
chỉ thấy hiện thực trần trụi (Tiên ăn mày),… Cõi nhân
sinh vẫn đầy những bất ổn nhưng có lẽ cách nhà văn
nửa sau thế kỉ XVIII-XIX đối diện với những bất ổn ấy
trực tiếp hơn, vì thế, việc tìm giải pháp cho những vấn
Theo cách gián tiếp, cánh cửa bước vào thế giới ảo
thường được mở ra cùng giấc mơ của con người.
Motip giấc mơ và những biến thể của nó được lặp lại
khá nhiều ở các truyện truyền kì. Mơ mộng là hình
thức trung chuyển để người ta bước từ thế giới thực
sang thế giới ảo một cách thuận lợi, để sự xuất hiện
của những lực lượng thuộc cõi siêu nhiên bớt đi tính
đường đột và cuộc giao tiếp giữa con người - thần
nhân, ma quỷ trở nên dễ dàng hơn. Đạo giáo quan
niệm cuộc đời giống như một giấc mộng, tất cả rồi
cũng chỉ là hư vô, có đấy mà thực ra là không, tưởng
còn mà hóa ra đã mất. Trừ Duyên lạ nước Hoa thấm
đẫm tư tưởng mộng ảo của Lão - Trang, phần lớn các
motip giấc mơ, giấc mộng trong truyện truyền kì đều
mang tính hình thức. Chúng đóng vai trò đường dẫn
chuyển dịch con người từ thế giới thực tới xứ sở kì ảo
và chính tại đây, họ hiểu hơn gương mặt hiện thực
mình đang tham dự. Hành trình phiêu lưu tới xứ sở kì
lạ cũng đồng thời là hành trình nối kết thực - ảo, con
người đại diện cho cái thực, xứ sở kì lạ là hiện thân
của cái ảo. Đồng hiện thực - ảo (không gian thực được
ảo hóa) và tiếp biến thực - ảo (mở rộng không gian tồn
tại đến những thế giới xa lạ) có thể xem là hai xu
hướng kết nối của truyện truyền kì từ Truyền kì tân
phả trở về trước và từ Công dư tiệp kí trở về sau.
Nhóm thứ hai là con người không tiếp xúc với thế
giới kì ảo. Bên cạnh những nhân vật được tạo dựng trên
hành trình kết nối thực - ảo, còn có khá nhiều con người
đại diện cho thế giới chân phương, hiển lộ, cuộc đời họ
không kinh qua bất cứ trải nghiệm hư ảo nào. Chưa từng
thực hiện những hành trình phiêu lưu đến xứ sở xa lạ
(dù chủ động hay bị động), không có cơ hội tiếp xúc với
những thế lực siêu nhiên, cũng không được chứng kiến
trực tiếp những sự kiện, hiện tượng hư huyễn, họ chỉ
xuất hiện trong những quan hệ đời thực. Sự có mặt của
những con người không có liên hệ trực tiếp với cõi ảo
và vị trí của họ trong các truyện kể cũng là một mã khóa
để người đọc nhận ra những thay đổi trong cách nhìn
hiện thực của nhà văn truyền kì.
189
Đỗ Thị Mỹ Phương
đề xã hội cũng thực tế hơn. Không phải thần nhân hay
yêu ma mà chính con người mới là chủ thể gánh chịu,
đồng thời giải quyết những bất cập của cõi mình. Đó là
điều đọng lại từ bức chân dung của những nhân vật mà
hành trạng cuộc đời không có sự tham quyết của cái kì
ảo trong truyện truyền kì chặng đường sau.
một chừng mực nhất định, chúng vẫn giúp người đọc
hình dung được những khác biệt trong quan niệm của
người viết truyền kì về sự kết nối hai thế giới thực - ảo
qua các giai đoạn. Sự xâm lấn của cái ảo vào cuộc
sống thế nhân là có thực song không phải lúc nào con
người cũng nhận ra. Nguyễn Dữ cần đến nhân vật môi
giới để khai thông bí ẩn cho con người trần thế. Nhờ
chúng, sự có mặt và can thiệp của cái ảo được hiển thị,
ma quái giả dạng người trần bị bại lộ (Truyện nghiệp
oan của Đào thị, Truyện yêu quái ở Xương Giang,
Truyện cái chùa hoang ở huyện Đông Triều), lẽ đời
“ác giả ác báo, thiện giả thiện báo”, “đạo trời chí công
mà vô tư, lưới trời tuy thưa mà khó lọt” được hiển
minh (Truyện Lí tướng quân, Truyện chức phán sự ở
đền Tản Viên). Cũng giống như chức năng của chúng
trong đời thực - kẻ môi giới, vị trí của kiểu nhân vật
trung gian thường không được đặt ở trung tâm kiến tạo
mạch truyện.
Nhóm thứ ba là nhân vật môi giới hai thế giới thực,
ảo. Đây là nhóm nhân vật đóng vai trò trung gian, kết nối
con người với thế giới ảo. Họ là các đạo sĩ, cao tăng, thầy
pháp, thầy bói, thầy địa lí, bà đồng,… có khả năng liên hệ
và thấu hiểu những thông điệp của cõi linh thiêng huyền
bí. Loại nhân vật này vốn có nguồn gốc từ Phật giáo, Đạo
giáo, tín ngưỡng dân gian - những tôn giáo, tín ngưỡng
tin vào năng lực đặc biệt của con người. Họ không phải là
con người phàm trần đúng nghĩa bởi đã từ bỏ ham muốn
thế tục để chọn cho mình trách nhiệm dẫn dắt người đời
khai ngộ. Họ cũng chưa đạt được tới cảnh giới của tiên
phật bởi chưa đủ năng lực và sức mạnh tự giải thoát cho
chính mình. Khi nhân vật vươn tới được vị trí của thần
tiên, có thể biến hóa linh dị thì họ gần như đã đồng nhất
với thế lực kì ảo và sự xuất hiện của họ đã mang tư cách
hoàn toàn khác.
Đến truyện truyền kì nửa sau thế kỉ XVIII-XIX,
nhân vật môi giới đóng vai trò khải thị, dự báo tương
lai (đạo sĩ, thầy bói, thầy tu, thầy tướng) dần được thay
thế bằng nhân vật có chức năng mở đường, dẫn dắt con
người sắp đặt lại số mệnh (thầy địa lí, phong thủy).
Không chấp nhận quan niệm số phận mỗi cá nhân đều
được định trước, con người truyền kì bắt đầu có tham
vọng thay đổi số phận chính mình. Họ cầu đến sự trợ
giúp của tầng lớp trung gian có khả năng điều chỉnh
tác động của cõi siêu nhiên lên cõi thực. Con người
dường như ít quan tâm đến quá khứ và hiện tại mà đặt
kì vọng nhiều vào tương lai. Các thầy phong thủy, địa
lí bằng các thủ thuật chọn huyệt, đặt mộ, trấn yểm có
thể giúp con người xoay chuyển hướng can thiệp của
tự nhiên thần thánh, tạo nên những đổi thay kì diệu. Từ
một học thuyết được tích lũy qua kinh nghiệm tận
dụng những ưu thế tự nhiên, thuật phong thủy trong
mắt các nhà văn truyền kì như Vũ Phương Đề, Phạm
Đình Hổ,… được đẩy lên thành phép màu huyền bí và
người chuyên trách về lĩnh vực này được nhìn như
người có khả năng đảo lộn diễn tiến của những chu
trình đã được sắp đặt trước. Rời bỏ vai trò kết nối, có
khi nhân vật này được đặt ở vị trí trung tâm truyện kể,
cuộc đời lạ lùng của chúng được kể như minh chứng
sống động cho các huyền thuật, ví như chùm truyện về
thầy địa lí Tả Ao trong Tang thương ngẫu lục, Sơn cư
tạp thuật, Thính văn dị lục. Đường đời của thầy địa lí
Tả Ao gắn liền với hành trình tìm cơ hội hạnh phúc
cho con người. Nó vừa thực vừa kì bí, vừa đáng tin
Hiện diện trên trang sách truyền kì, nhân vật môi
giới chủ yếu mang tính chức năng, không có cuộc sống
riêng. Người trung đại luôn tin vào sự hiện diện của thế
giới kì ảo nhưng lại mơ hồ về diện mạo của nó. Bằng
nhiều cách khác nhau, họ cố công tưởng tượng để vẽ nên
những bức tranh cõi ảo. Không chỉ tưởng tượng, người ta
còn đặt niềm tin vào những nhân vật mang năng lực đặc
biệt, có thể giúp mình thông suốt những điều mờ tối, hư
thực. Những đạo nhân, thầy tu, thầy số, thầy tướng, thầy
phong thủy,… trở thành lớp người có vai trò quan trọng
về mặt tâm linh trong đời sống xã hội. Với truyện truyền
kì - thể loại chọn hiện thực kì ảo làm phạm vi biểu đạt, sự
có mặt của tầng lớp trung gian này được xem như tất yếu.
Nhưng cũng bởi nhìn ảo - thực trong sự trộn lẫn, không
phân cách mà con người trong thế giới truyền kì lại
thường không cần đến kẻ môi giới, người trung chuyển.
Số lượng nhân vật loại này trong các sáng tác truyền kì
không nhiều (24/779 nhân vật) và cũng không thường
xuyên ở tất cả các tập truyện.
Nhân vật làm cầu nối liên kết con người với thế
giới ảo lần đầu tiên xuất hiện trong Truyền kì mạn lục,
sau đó, được duy trì một cách không liền mạch qua
Công dư tiệp kí, Lan Trì kiến văn lục, Tang thương
ngẫu lục, tới Thoái thực kí văn, Hát Đông thư dị,
Thính văn dị lục. Tuy số lượng không nhiều nhưng ở
190
ISSN: 1859 - 4603, UED Journal of Social Sciences, Humanities and Education, Vol. 11, No. 1 (2021), 179-192
vừa đáng ngờ. Đáng tin bởi tài điểm huyệt của nhân
vật đã nổi danh và được chứng thực. Đáng ngờ bởi
nhân vật cả đời đi thay hình đổi mệnh cho người mà
không làm chủ được số phận của mình, không dự liệu
được chung cục của mình. Dường như sau những trông
đợi vào tài thuật của nhân vật môi giới, người viết
truyền kì lại quay trở về với ám ảnh: giới hạn cho chủ
quyết của con người thật hạn hẹp, không phải lúc nào
người ta cũng có thể kiểm soát và xoay chuyển tác
động của thế giới huyền bí đến cõi nhân thế. Về cơ
bản, nhân vật môi giới không phải kiểu nhân vật trung
tâm của truyện truyền kì. Chúng phản ánh mối liên hệ
có khoảng cách giữa hai cõi thực - ảo. Nhân vật môi
giới có thể xem là khởi nguồn cho kiểu loại nhân vật
từ con người vươn tới vị trí thần tiên trong truyền kì
nửa sau thế kỉ XVIII-XIX.
trung đại). Scientific Research (university level),
Hanoi National University of Education.
Do, T. M. P. (2014b). The representation of fantasy
characters in Vietnamese medieval Chuanqi genre
(Phương thức hiện diện của nhân vật kì ảo trong
truyện truyền kì trung đại Việt Nam). Journal of
Science, Hanoi National University of Education,
2, 31, 47–56.
Do, T. M. P. (2015a). The observation point of
characters in Vietnamese medieval Chuanqi genre
(Điểm nhìn soi chiếu nhân vật trong truyện truyền
kì Việt Nam thời trung đại). Theories and
Criticism of Literature and Arts, 36, 37–46.
Do, T. M. P. (2015b). Fantasy characters in Vietnamese
medieval Chuanqi genre (Nhân vật mang màu sắc
kì ảo trong truyện truyền kì Việt Nam trung đại).
Literary Studies, 1, 82–93.
3. Kết luận
Do, T. M. P. (2016). Vietnamese medieval Chuanqi
genre (from the perspective of plot organization
and character building) [Truyện truyền kì Việt Nam
thời trung đại (nhìn từ phương diện tổ chức cốt
truyện và xây dựng nhân vật)] [Doctoral
dissertation in Literature Studies]. Ha Noi National
University of Education.
Truyện truyền kì xác lập diện mạo không chỉ bằng
cấu trúc tự sự đặc thù mà còn bằng thế giới nhân vật
vừa quen thuộc vừa nhiều riêng biệt. Nhân vật kì ảo và
nhân vật là con người đời thường là những kiểu loại
nhân vật nổi bật, gợi hình dung về mô hình hai thế giới:
cõi siêu hình và cõi thực. Chúng không biệt lập mà soi
chiếu nhau, kết nối với nhau, thậm chí, đan lồng vào
nhau. Sự phân tách nhưng bản chất lại dường như là sự
trộn lẫn. Nhân vật kì ảo tìm đến nhân gian để khẳng
định sự hiện diện của mình, để khai mở những điều
khuất lấp của bức tranh thực tại. Trong khi đó, con
người lại hướng đến thế giới kì ảo để tìm kiếm giải pháp
cho những bất cập trong đời thực. Sự kết hợp, đồng nhất
ảo và thực là nhân tố cốt lõi để nhà văn truyền kì kiến
tạo thế giới và khắc họa chân dung con người. Từ thế
giới nhân vật, qua diện mạo và vị thế của từng kiểu loại
ở mỗi giai đoạn, người đọc cũng có thể quan sát được
sự vận động của thể loại, những tiếp nối và khác biệt
trong cách nhà văn truyền kì định hình về bức tranh hiện
thực ở hai giai đoạn: giữa thế kỷ XVIII trở về trước và
giữa thế kỷ XVIII trở về sau.
Kim, K. (2019). Characters in the medieval fantasy
fictions of Vietnam and South Korea with a
comparative perspective (Nhân vật trong truyện kì
ảo trung đại Việt Nam và Hàn Quốc dưới góc nhìn
so sánh) [Doctoral dissertation in Literature
Studies]. Ha Noi National University of
Education.
Pospelop, G. N. (1998). An introduction into literary
studies (Dẫn luận nghiên cứu văn học) (D. S. Tran,
N. A. Lai, & N. T. Le, Trans.). Education.
Propp, V. (2003). The selected works of V.IA. Propp
(Tuyển tập V.IA. Propp) (V. D. Chu & K. L.
Nguyen, Trans.; Vol. 1). Ethnic Cultures
Publisher.
Tran, N. T. (2006). Poetics of Vietnamese medieval
short stories (Thi pháp truyện ngắn trung đại Việt
Nam). Literary Studies, 9, 66.
Tài liệu tham khảo
Do, T. M. P. (2014a). Fantasy characters in Vietnamese
medieval Chuanqi genre (Kiểu nhân vật mang màu
sắc kì ảo trong truyện truyền kì Việt Nam thời
191
Đỗ Thị Mỹ Phương
THE WORLD OF CHARACTERS IN VIETNAMESE MEDIEVAL CHUANQI GENRE
Do Thi My Phuong
Ha Noi National University of Education, Vietnam
Author corresponding: Do Thi My Phuong - Email: domyphuong2010@gmail.com
Article History: Received on 21st May 2021; Revised on 15th June 2021; Published on 17th June 2021
Abstract: Characters in Vietnamese medieval Chuanqi genre are rich and diverse, with a full range of components, class, caste,
gender, habits, and dignity. Based on the reality-fantasy relationship, the world of chuanqi characters can be divided into two main
groups: fantasy characters and earthly characters (people in the real life). They represent two realms: of unreality and of reality.
Fantasy character is a surreal character with mystical capacity and strange traits. From the rational perspective, this type of character
absolutely does not exist in real life. By contrast, earthly character are people who exist in daily life with ideals, ambitions, happiness
and suffering. The presence of two types of characters clearly demonstrates the realistic portrait in the status of the unreal and real
invasions, which deeply consists of their own imprints in the Chuanqi genre. From the world of characters in Vietnamese medieval
Chuanqi genre, the evolution of this genre is also revealed.
Key words: Vietnamese medieval literature; Chuanqi genre; types of characters; fantasy; reality.
192
14 trang
25241
Free
Bạn đang xem tài liệu "Thế giới nhân vật trong truyện truyền kì trung đại Việt Nam", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- the_gioi_nhan_vat_trong_truyen_truyen_ki_trung_dai_viet_nam.pdf
