Cấu tạo và chức năng ngôn bản của Đề ngữ trong câu tồn tại tiếng Việt

100

TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI

CẤU TẠO Vꢀ CHỨC NĂNG NGÔN BẢN CỦA ĐỀ NGỮ

TRONG CÂU TỒN TẠI TIẾNG VIỆT

Nguyꢀn Thꢁ Hꢂng Vân¹

Trưꢀng Đꢁi hꢂc Thꢃ ñô Hà Nꢄi

Tóm tꢅt: Trong tiꢆng Viꢇt, chꢈc năng cú pháp lꢉy trꢊt tꢋ tꢌ làm trꢂng. Khi nhꢍng thay ñꢎi

trꢊt tꢋ tꢌ xꢏy ra, ý nghĩa cꢃa câu vꢐ cơ bꢏn bꢑ ꢏnh hưꢒng. Nhꢍng thay ñꢎi trꢊt tꢋ tꢌ tꢁo

ra nhꢍng loꢁi Đꢐ ngꢍ khác nhau trong câu ñơn tiꢆng Viꢇt. Đꢐ ngꢍ là mꢄt phꢁm trù nꢎi

bꢊt, gꢅn vꢓi nhꢍng chꢈc năng cꢔ thꢕ, phꢏn ánh sꢋ lꢋa chꢂn mang tính chꢃ quan, kinh

nghiꢇm và thái ñꢄ cꢃa ngưꢀi nói/ viꢆt trong sꢋ phát triꢕn ngôn bꢏn. Trong bài báo này,

ngưꢀi viꢆt vꢊn dꢔng lí thuyꢆt ngꢍ pháp chꢈc năng cꢃa Halliday ñꢕ triꢕn khai vào câu ñơn

tiꢆng Viꢇt mà cꢔ thꢕ là loꢁi câu tꢖn tꢁi ñꢕ thꢉy ñưꢗc sꢋ ña dꢁng cꢃa Đꢐ ngꢍ trong câu

ñơn tiꢆng Viꢇt.

Tꢌ khóa: câu tꢖn tꢁi, ñꢐ ngꢍ, ngꢍ pháp chꢈc năng cꢃa Halliday

1. Mꢃ ĐꢄU

Đꢀ ngꢁ là hꢂ thꢃng ñưꢄc lꢅa chꢆn ñꢇ hiꢂn thꢅc hoá chꢈc năng ngôn bꢉn cꢊa ngôn ngꢁ.

Theo Halliday [7], chꢈc năng ngôn bꢉn ñưꢄc xem là chꢈc năng "phương tiꢂn" cꢊa ngôn

ngꢁ bꢋi vì hꢂ thꢃng thuyꢌt minh cho ý nghĩa ngôn bꢉn ñóng vai trò trong tꢍ chꢈc kí hiꢂu

hꢆc cꢊa ý nghĩa liên nhân (nhꢁng ý nghĩa này liên quan ñꢌn mꢃi quan hꢂ xã hꢎi ꢈng vꢏi

tình huꢃng lꢐi nói) và ý nghĩa kinh nghiꢂm (nhꢁng ý nghĩa này liên quan ñꢌn tính chꢑt cꢊa

các tham thꢇ, quá trình, và chu cꢉnh chꢈa ñꢅng trong lꢐi nói). Điꢀu này có nghĩa là chꢈc

năng ngôn bꢉn có quan hꢂ vꢏi cꢑu trúc kinh nghiꢂm và ý nghĩa liên nhân "vꢏi tư cách là

thông tin ñưꢄc chia sꢒ giꢁa ngưꢐi nói/nghe và ngưꢐi viꢌt/ñꢆc.

Thông tin liên quan ñꢌn ngưꢐi nói có thꢇ ñưꢄc nhìn nhꢓn qua hꢂ thꢃng Đꢐ ngꢍ.

Halliday [7, tr.308] giꢉi thích ñiꢇm này theo cách sau ñây: "Đꢀ ngꢁ là mꢎt hꢂ thꢃng cꢊa

câu và nó ñưꢄc hiꢂn thꢅc hoá bꢋi chuꢔi các yꢌu tꢃ ñưꢄc sꢕp ñꢖt trong câu − Đꢀ ngꢁ xuꢑt

hiꢂn trưꢏc tiên".

Phân tích ñꢀ ngꢁ cꢊa câu trong ngôn bꢉn nói và viꢌt có thꢇ bꢎc lꢎ cách thꢈc câu ñưꢄc

tꢍ chꢈc vꢏi tư cách mꢎt thông ñiꢂp. Trong kho tàng nghiên cꢈu vꢀ ñꢀ ngꢁ, ñã có nhiꢀu

1

Nhꢓn bài ngày 03.10.2016; gꢗi phꢉn biꢂn và duyꢂt ñăng ngày 25.10.2016

Liên hꢂ tác giꢉ: Nguyꢘn Thꢙ Hꢚng Vân; Email: [email protected]

TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 9/2016

101

công trình nghiên cꢈu khái niꢂm này lꢑy ngôn ngꢁ viꢌt làm dꢁ liꢂu minh hoꢛ (ví dꢜ, Fries [6];

Cao Xuân Hꢛo [2]; Diꢂp Quang Ban [1]; Hoàng Văn Vân [4]; Nguyꢘn Thꢙ Hꢚng Vân [5].

Bài viꢌt này thꢗ khꢉo sát Đꢀ ngꢁ trong câu tꢚn tꢛi tiꢌng Viꢂt. Trưꢏc khi trình bày cách

phân tích và kꢌt quꢉ nghiên cꢈu, chúng tôi sꢝ miêu tꢉ vꢕn tꢕt khái niꢂm Đꢀ ngꢁ, các kiꢇu

Đꢀ ngꢁ, nhꢁng tiêu chuꢞn và chꢈc năng cꢊa Đꢀ ngꢁ và thông tin mꢏi trong khung lí thuyꢌt

ngôn ngꢁ chꢈc năng hꢂ thꢃng cꢊa Halliday.

2. NꢅI DUNG

2.1. Đꢆ ngꢇ và các kiꢈu Đꢆ ngꢇ

2.1.1. Tiêu chí nhꢉn diꢊn

Halliday [7] cho rꢟng Đꢀ ngꢁ ñưꢄc hiꢂn thꢅc hoá bꢟng vꢙ trí trong câu và ñưꢄc nhꢓn

diꢂn bꢋi yꢌu tꢃ ñꢠu trong câu khai triꢇn cho ñꢌn hꢌt yꢌu tꢃ kinh nghiꢂm ñꢠu tiên cꢊa câu.

Yꢌu tꢃ kinh nghiꢂm là nhꢁng thành phꢠn ñưꢄc phân loꢛi như các tham thꢇ, quá trình và

chu cꢉnh trong hꢂ thꢃng chuyꢇn tác¹. Thành phꢠn kinh nghiꢂm ñꢠu tiên cꢊa Đꢀ ngꢁ ñưꢄc

gꢆi là Đꢀ ngꢁ chꢊ ñꢀ. Theo Halliday [7], Đꢀ ngꢁ cꢊa câu có thꢇ bao gꢚm các yꢌu tꢃ liên

nhân hoꢖc ngôn bꢉn ñꢈng trưꢏc yꢌu tꢃ kinh nghiꢂm này. Nhꢁng yꢌu tꢃ ngôn bꢉn bao gꢚm

yꢌu tꢃ nꢃi tiꢌp (ꢖ, à), nhꢁng yꢌu tꢃ liên kꢌt (trong khi, ngoài ra). Nhꢁng yꢌu tꢃ liên nhân

bao gꢚm thành phꢠn xưng hô, thành phꢠn tình thái (theo tôi, rõ ràng là). Halliday (Ibid.)

cho rꢟng Đꢀ ngꢁ có thꢇ bao gꢚm rꢑt ít thông tin nꢌu nhꢁng yꢌu tꢃ ñi sau yꢌu tꢃ kinh

nghiꢂm và ñꢈng trưꢏc ñꢎng tꢡ chính cũng mang tính kinh nghiꢂm, như trong ví dꢜ 1 sau

(Đꢀ ngꢁ ñưꢄc gꢛch chân):

(1) Hôm qua, trưꢓc khi mꢂi ngưꢀi thꢈc dꢊy, hꢅn lꢘng lꢙ lꢚn ra ngoài bꢛng cꢜa sau.

Nghiên cꢈu này áp dꢜng tiêu chí nhꢓn thꢈc cꢊa Halliday. Trên thꢅc tꢌ, ñꢙnh nghĩa cꢊa

Halliday vꢀ Đꢀ ngꢁ "nhꢁng yꢌu tꢃ khai triꢇn cho ñꢌn hꢌt yꢌu tꢃ kinh nghiꢂm ñꢠu tiên" là

thích hꢄp vꢏi mꢜc ñích cꢊa bài viꢌt này.

Trong mꢃi quan hꢂ vꢏi tiêu chí "nhꢁng yꢌu tꢃ khai triꢇn cho ñꢌn hꢌt yꢌu tꢃ kinh

nghiꢂm ñꢠu tiên", Halliday cũng tꢛo ra mꢎt sꢅ phân biꢂt giꢁa Đꢀ ngꢁ ñánh dꢑu và Đꢀ ngꢁ

không ñánh dꢑu. Đꢇ xác ñꢙnh cái gì ñưꢄc ñánh dꢑu và không ñánh dꢑu, sꢅ quy chiꢌu hưꢏng

tꢏi Thꢈc cꢊa câu. Chꢢng hꢛn, khi yꢌu tꢃ kinh nghiꢂm ñꢠu tiên cꢊa mꢎt câu chꢣ ñꢙnh không

kꢌt hꢄp vꢏi Chꢊ ngꢁ, thì ñây là Đꢀ ngꢁ ñánh dꢑu. Đꢀ ngꢁ không ñánh dꢑu trong câu chꢣ

1

Chuyꢇn tác là mꢎt trong nhꢁng hꢂ thꢃng ngꢁ pháp trong ngꢁ pháp chꢈc năng cꢊa Halliday. Hꢂ thꢃng

chuyꢇn tác liên quan ñꢌn cách các cú ñưꢄc cꢑu trúc ñꢇ thꢇ hiꢂn kinh nghiꢂm và xꢗ lí các kiꢇu quá trình

mꢔi cú giꢉi thích: vꢓt chꢑt, tinh thꢠn, hành vi, phát ngôn, quan hꢂ,... Vꢀ cách mô tꢉ ñꢠy ñꢊ hꢂ thꢃng này

trong tiꢌng Anh và tiꢌng Viꢂt, xin xem Halliday [7]; Hoàng Văn Vân [4].

102

TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI

ñꢙnh vì thꢌ trùng vꢏi Chꢊ ngꢁ cꢊa câu. Trong hai ví dꢜ 2 và 3 dưꢏi ñây, Đꢀ ngꢁ cꢊa câu

ñưꢄc xác ñꢙnh theo tiêu chí cꢊa Halliday. Ví dꢜ thꢈ nhꢑt là Đꢀ ngꢁ ñơn không ñánh dꢑu

bao gꢚm yꢌu tꢃ kinh nghiꢂm ñꢠu tiên và trùng vꢏi Chꢊ ngꢁ cꢊa câu. Ví dꢜ 2 là mꢎt Đꢀ ngꢁ

ña bao gꢚm yꢌu tꢃ liên nhân, yꢌu tꢃ ngôn bꢉn và yꢌu tꢃ kinh nghiꢂm. Đꢀ ngꢁ trong ví dꢜ 3

dưꢏi ñây cũng là Đꢀ ngꢁ không ñánh dꢑu vì Đꢀ ngꢁ chꢊ ñꢀ trùng vꢏi vꢏi Chꢊ ngꢁ cꢊa câu.

(2) Ví dꢜ vꢀ Đꢀ ngꢁ ñơn

Anh ꢉy

lui vào bên trong

Kinh nghiꢂm: Chꢊ ñꢀ

Đꢆ ngꢇ/Chꢋ ngꢇ

Thuyꢌt ngꢇ

(3) Ví dꢜ vꢀ Đꢀ ngꢁ ña

Và ꢌm

bꢁn thꢉy ñꢉy

chúng tôi

ñã có vài câu nꢏy bóng rꢉt ñꢝp.

Ngôn bꢉn: Ngôn bꢉn: Liên nhân:

Liên kꢌt Nꢃi tiꢌp Tình thái

Kinh nghiꢂm:

Chꢊ ñꢀ

Thuyꢌt ngꢇ

Đꢆ ngꢇ

2.1.2. Chꢍc năng cꢋa Đꢆ ngꢇ

Chꢈc năng cꢊa Đꢀ ngꢁ trong ngôn bꢉn là tꢛo sꢅ nꢍi bꢓt và ñưꢄc ñánh giá khi ñꢊ ngꢁ

cꢉnh ngôn bꢉn ñưꢄc tính ñꢌn ñꢇ biꢇu hiꢂn sꢅ ñóng góp, nꢌu có thꢇ nói, Đꢀ ngꢁ ñó tꢛo ra sꢅ

hiꢂn thꢅc hoá ý nghĩa ngôn bꢉn. Mꢎt chꢈc năng cꢊa Đꢀ ngꢁ là xuꢑt phát ñiꢇm cꢊa câu vꢏi

tư cách là thông ñiꢂp. Theo cách này, Mathiessen & Halliday [8, tr.515] giꢉi thích rꢟng Đꢀ

ngꢁ nói vꢀ mꢖt ý nghĩa là ñiꢇm xuꢑt phát tꢡ ñó câu ñi ra khꢤi lꢙch sꢗ riêng cꢊa nó và di

chuyꢇn vꢀ phía trưꢏc. Ngꢁ cꢉnh bꢎ phꢓn thiꢌt lꢓp câu, Đꢀ ngꢁ cꢊa nó, hưꢏng vꢀ ngôn bꢉn

trưꢏc ñó − hưꢏng vꢀ cái ngưꢐi nói ñã nói; và nó tꢛo nên xuꢑt phát ñiꢇm cꢊa bưꢏc tiꢌp theo

trong sꢅ phát triꢇn cꢊa ngôn bꢉn.

Đꢀ ngꢁ ñóng chꢈc năng như mꢎt yꢌu tꢃ cꢊa cꢑu trúc câu nhưng vꢏi tư cách là bꢎ phꢓn

cꢊa cꢑu trúc tꢍng thꢇ và nguꢚn thông tin trong ngôn bꢉn chꢈa câu ñó; nghĩa là, nhꢁng sꢅ

lꢅa chꢆn Đꢀ ngꢁ tꢛo nên "phương thꢈc phát triꢇn" cꢊa mꢎt ngôn bꢉn.

2.2. Kꢌt quꢎ phân tích Đꢆ ngꢇ trong câu tꢂn tꢏi tiꢌng Viꢊt

Câu tꢚn tꢛi trong tiꢌng Viꢂt là mꢎt kiꢇu câu có cꢑu trúc cú pháp và cꢑu trúc nghĩa biꢇu

hiꢂn riêng. Loꢛi câu này không tꢓp trung vào truyꢀn ñꢛt quan niꢂm vꢀ sꢅ tꢚn tꢛi hoꢖc

TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 9/2016

103

không tꢚn tꢛi cꢊa cái gì ñó mà tꢓp trung vào truyꢀn ñꢛt mꢎt sꢅ chꢣ dꢥn ñꢇ biꢇu hiꢂn cái gì

ñó trong sꢅ kiꢂn. Nꢌu như câu ñꢉo ngꢁ trong tiꢌng Viꢂt (Đꢀ rꢁc hai bên bꢂ màu hoa

phưꢗng vĩ) trình diꢘn mꢎt sꢅ khai triꢇn sang trái trong câu vꢏi mꢎt tác ñꢎng vꢀ xúc cꢉm thì

câu tꢚn tꢛi trình diꢘn mꢎt sꢅ khai triꢇn sang phꢉi trong câu (Có mꢄt thꢀi như thꢆ ñã qua ñi).

2.2.1. Cꢐu tꢏo

Cꢑu trúc Đꢀ ngꢁ này sꢝ ñưꢄc mô tꢉ vꢏi mꢃi quan hꢂ vꢏi năm tiêu chí sau: (a) Chꢈc

năng Thꢈc cꢊa Đꢀ ngꢁ; (b) sꢋ hiꢇn thꢋc hoá bên trong và bên ngoài nòng cꢞt câu; (c) loꢁi

câu; (d) cꢉu tꢁo cꢊa Đꢀ ngꢁ chꢊ ñꢀ; (e) chꢈc năng chuyꢕn tác cꢊa Đꢀ ngꢁ.

(a) Tiêu chí vꢆ chꢍc năng Thꢍc

Câu tꢚn tꢛi là loꢛi câu khuyꢌt Chꢊ ngꢁ. Vì vꢓy, xét vꢀ chꢈc năng Thꢈc, Đꢀ ngꢁ trong

câu tꢚn tꢛi là ñꢎng tꢡ vꢙ ngꢁ tꢚn tꢛi có hoꢖc phꢜ ngꢁ chꢣ thꢐi gian không gian, ñꢙa ñiꢇm.

i. Đꢆ ngꢇ là ñꢑng tꢒ vꢁ ngꢇ tꢂn tꢏi có − câu tꢂn tꢏi khái quát: Câu tꢚn tꢛi khái quát

có cꢑu trúc như sau: ñꢃng tꢄ vꢅ ngꢆ Có +Cꢔm danh tꢌ (sꢋ hiꢇn hꢍu). Đꢀ ngꢁ chꢣ sꢅ tꢚn tꢛi

khái quát ñưꢄc hiꢂn thꢅc hoá bꢟng (cꢜm) tꢡ tꢚn tꢛi Có ñꢈng ñꢠu câu. Cꢜm tꢡ Có mang

nghĩa quy chiꢌu, nói tꢏi viꢂc tꢚn tꢛi hoꢖc không tꢚn tꢛi cꢊa mꢎt hay nhiꢀu vꢓt trong thꢅc tꢌ,

trong tư duy cꢊa ngưꢐi phát ngôn, sꢅ tꢚn tꢛi bao giꢐ cũng ñưꢄc xác ñꢙnh trong nhꢁng hoàn

cꢉnh không gian − thꢐi gian hoꢖc phꢛm vi cꢜ thꢇ. Trong ngôn bꢉn, tính xác ñꢙnh cꢊa sꢅ tꢚn

tꢛi có thꢇ ñưꢄc thꢇ hiꢂn bꢟng ngôn tꢡ vꢏi viꢂc dùng Phꢜ ngꢁ chꢣ không gian, thꢐi gian,

phꢛm vi... hoꢖc hoàn cꢉnh phát ngôn cho phép hiꢇu ngꢠm. Ví dꢜ:

(4) Có mꢄt thꢀi như thꢆ ñã qua ñi.

(5) Có tiꢆng ngưꢀi hét lên. [3, tr.91]

(6) Có tiꢆng trưꢗt chân ngã. [3, tr.91]

(7) Có nhꢍng ngày nóng như mùa hè.

Vꢙ tꢡ Có trong nhꢁng câu trên không có ý nghĩa ñꢙnh vꢙ mà chꢣ ñòi hꢤi sꢅ tꢚn tꢛi cꢊa

mꢎt vài thꢅc thꢇ và có thꢇ không chꢈa thông tin vꢀ sꢅ ñꢙnh vꢙ cꢊa nhꢁng tham thꢇ. Trong

câu hiꢂn hꢁu, các Phꢜ ngꢁ có chꢈc năng ñꢙnh vꢙ cho sꢅ tꢚn tꢛi hoꢖc quá trình hiꢂn hꢁu.

Ví dꢜ:

(8) Có hai mươi thành viên ñang trꢋc tuyꢆn hiꢇn giꢀ.

(9) Có rꢉt nhiꢐu ñưꢀng trong cà phê sꢍa kiꢕu Viꢇt Nam.

Như vꢓy, Đꢀ ngꢁ có trong nhꢁng ví dꢜ trên ñi kèm vꢏi nhꢁng cꢜm danh tꢡ không xác

ñꢙnh hoꢖc xác ñꢙnh, tiꢌp ñó là các phꢜ ngꢁ có tính mꢋ rꢎng. Do có sꢅ nhꢑn mꢛnh trꢆng âm

nên Thuyꢌt ngꢁ thưꢐng mang sꢈc nꢖng vꢀ thông tin nhiꢀu hơn. Có thꢇ thꢑy, câu tꢚn tꢛi

104

TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI

khái quát tuân theo nguyên tꢕc tiêu ñiꢇm cuꢃi, hoꢖc phꢃi cꢉnh chꢈc năng câu (Thuyꢌt ngꢁ

nhꢓn ñưꢄc sꢅ nhꢑn mꢛnh vꢀ ngꢁ ñiꢂu).

Trong câu tꢚn tꢛi khái quát, Đꢀ ngꢁ liên nhân hiꢌm khi xuꢑt hiꢂn, Đꢀ ngꢁ ngôn bꢉn thì

xuꢑt hiꢂn phꢍ biꢌn. Ví dꢜ:

(10) Rꢇi có ai ñó phát vào vai rꢉt mꢁnh. [3, tr.102]

(11) Và có ai ñó ñã khóc, nưꢓc mꢅt rơi trên vai tôi âm ꢉm. [3, tr.96]

ii. Đꢆ ngꢇ là Phꢓ ngꢇ − Câu tꢂn tꢏi ñꢁnh vꢁ: Câu tꢚn tꢛi ñꢙnh vꢙ thông báo sꢅ tꢚn tꢛi

cꢊa mꢎt ñiꢀu gì ñó ñi cùng vꢏi sꢅ xác ñꢙnh vꢀ thꢐi gian và không gian ñꢈng ꢋ ñꢠu câu. Câu

tꢚn tꢛi ñꢙnh vꢙ có cꢑu trúc như sau: Phꢈ ngꢆ không gian, thꢂi gian + Vꢑ tꢌ tꢖn tꢁi (có,

xuꢉt hiꢇn, hiꢇn ra...) + Cꢔm danh tꢌ (sꢋ hiꢇn hꢍu). Do ñó Đꢀ ngꢁ chꢣ sꢅ tꢚn tꢛi ñꢙnh vꢙ là

mꢎt Phꢜ ngꢁ chu cꢉnh chꢣ vꢙ không gian, thꢐi gian... Ví dꢜ:

(12) Trong nhà có khách.

(13) Đꢉng sau lꢞ nhꢞ năm sáu bóng mũ sꢅt nꢍa. [3, tr.24]

(14) Đꢉng xa trong sương mꢂ ñã hiꢇn ra bóng nhꢍng nhꢑp cꢟu sꢅt uꢞn cong vꢅt qua

dòng sông lꢁnh. [3, tr.46]

Đꢀ ngꢁ chꢣ sꢅ tꢚn tꢛi ñꢙnh vꢙ thưꢐng thꢑy trong phꢠn mꢋ ñꢠu cꢊa nhꢁng câu chuyꢂn cꢍ

tích, thꢠn thoꢛi. Ví dꢜ:

(15) Ngày xưa, ꢊ mꢃt làng nꢋ, có hai anh em nhà kia...

(16) Ngày xưa, có hai anh em nhà kia...

(17) Xưa có anh nhà giàu...

Như ñã ñꢀ cꢓp, Đꢀ ngꢁ trong câu tꢚn tꢛi ñꢙnh vꢙ ñưꢄc hiꢂn thꢅc hoá bꢟng Phꢜ ngꢁ

không gian, Phꢜ ngꢁ thꢐi gian. Đꢀ ngꢁ loꢛi này thưꢐng tách biꢂt vꢏi phꢠn còn lꢛi cꢊa câu

bꢋi sꢅ ngꢡng ngꢕt:

(18) Trên ñưꢂng Lê Lꢌi, không có chiꢆc xe xích lô nào.

(19) Trong ví tiꢍn cꢎa tôi, không có lꢉy mꢄt xu.

(b) Tiêu chí vꢆ sꢔ hiꢊn thꢔc hoá bên trong hay bên ngoài nòng cꢕt câu

Loꢛi Đꢀ ngꢁ này nhìn chung ñưꢄc hiꢂn thꢅc hoá bên trong nòng cꢃt câu. Ví dꢜ:

(20) Giꢆa trꢂi có ñám mây trꢅng trông hꢇt dáng ñiꢇu mꢄt nhà hiꢐn triꢆt. [3, tr.7]

(21) Có mꢄt chiꢆc máy bay ñang bay qua.

(c) Tiêu chí vꢆ loꢏi câu

Cꢑu trúc tꢚn tꢛi xuꢑt hiꢂn chꢊ yꢌu trong nhꢁng câu ñơn tưꢐng thuꢓt và ꢋ dꢛng câu chꢊ

ñꢎng hơn là dꢛng câu bꢙ ñꢎng. Ví dꢜ:

TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 9/2016

105

(22) Trong góc phòng có ñꢘt mꢄt cái tꢃ rưꢗu.

(23) Có tiꢆng chó sꢃa inh ꢠi.

(d) Tiêu chí vꢆ cꢐu tꢏo cꢋa Đꢆ ngꢇ

Các yꢌu tꢃ cꢑu thành Đꢀ ngꢁ trong câu tꢚn tꢛi thưꢐng là ñꢎng tꢡ, các danh tꢡ/cꢜm

danh tꢡ và cꢜm giꢏi tꢡ. Ví dꢜ:

(24) Buꢏi sáng có mꢉy ñꢈa trꢚ trong xóm Giꢆng ñi hꢂc chꢍ Nho ꢒ nhà thꢟy Miên vꢐ.

[3,tr.113]

(25) Mꢃt ngày mưa bꢈi ñꢐu xuân, có mꢄt ñàn vành khuyên bay vꢐ và nhꢘt sâu trong

lá thiên lí. [3; 18]

(26) ꢑ quꢐy bên cꢒnh có tiꢆng hai ngưꢀi xì xào bàn tán.

(e) Tiêu chí vꢆ chꢍc năng cꢋa Đꢆ ngꢇ trong cꢐu trúc chuyꢈn tác. Trong nhꢁng kiꢇu

câu này, tác nhân thưꢐng ít xuꢑt hiꢂn, Đꢀ ngꢁ trong câu tꢚn tꢛi bao hàm quá trình tꢚn tꢛi và

các chu cꢉnh cho thꢑy nhꢁng cꢑu trúc Đꢀ ngꢁ này ñem ñꢌn nhꢁng bꢈc tranh khái quát và

nhꢁng nhìn nhꢓn chꢊ quan cꢊa ngưꢐi nói vꢀ hiꢂn thꢅc. Như vꢓy, trꢆng tâm hưꢏng ñꢌn cꢊa

nhꢁng cꢑu trúc Đꢀ ngꢁ tꢚn tꢛi là làm nꢍi bꢓt các quá trình và chu cꢉnh.

(27) Trên cꢓa sꢏ có bày mꢉy chꢊu hoa.

(28) Có tiꢆng bưꢓc chân lên thang gác sꢟm sꢊp. [3, tr.16]

Đꢀ ngꢁ chꢣ sꢅ tꢚn tꢛi ñꢙnh vꢙ ꢈng vꢏi các ñꢎng tꢡ không chuyꢇn tác. Các ñꢎng tꢡ

không chuyꢇn tác có thꢇ ñưꢄc sꢗ dꢜng như ñꢈng, nꢛm, treo, diꢘn tꢉ các trꢛng thái vꢙ trí, và

mꢎt sꢃ ít ñꢎng tꢡ tính chꢑt ñꢎng diꢘn tꢉ khái niꢂm "sꢅ kiꢂn xꢉy ra" (xuꢉt hiꢇn, xꢏy ra, hiꢇn

ra). Ví dꢜ:

(29) Trên tưꢂng treo mꢄt chiꢆc gương.

(30) Trên sân khꢔu xuꢉt hiꢇn sáu thiꢆu nꢍ xinh ñꢝp.

Trong câu tꢚn tꢛi ñꢙnh vꢙ, ñꢎng tꢡ Vꢙ ngꢁ tꢚn tꢛi có có thꢇ lưꢄc bꢤ ñi khi mꢎt Phꢜ ngꢁ

chꢣ vꢙ trí hoꢖc chꢣ phương hưꢏng ñꢈng ñꢠu câu, còn các sꢅ tꢚn tꢛi là thông tin mang tính

hiꢇn nhiên và quan trꢆng. Ví dꢜ:

(31) Trên mꢕt bàn ñꢘt mꢄt lꢂ hoa.

(32) Đꢖng ꢊ ngoài sân là mꢄt ngưꢀi lꢁ mꢘt.

Nhꢁng câu trên trình bày sꢅ ꢉnh hưꢋng lꢥn nhau cꢊa các quá trình quan hꢂ nào ñó vꢏi

chꢈc năng chꢣ dꢥn mꢎt chu cꢉnh.

2.2.2. Chꢍc năng thông báo

Câu tꢚn tꢛi khái quát vꢏi vꢙ tꢡ tꢚn tꢛi có mꢋ ñꢠu mꢎt cꢑu trúc biꢇu hiꢂn cꢜ thꢇ, không

thiꢌt lꢓp mꢎt sꢅ ñꢙnh vꢙ cꢜ thꢇ ñꢃi vꢏi ngưꢐi nghe. Lí do cơ bꢉn là tính liên nhân cꢊa câu

106

TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI

tꢚn tꢛi có không tꢓp trung vào truyꢀn ñꢛt quan niꢂm vꢀ sꢅ tꢚn tꢛi hoꢖc không tꢚn tꢛi cꢊa cái

gì ñó mà tꢓp trung vào truyꢀn ñꢛt mꢎt sꢅ chꢣ dꢥn ñꢇ biꢇu hiꢂn cái gì ñó trong sꢅ kiꢂn. Theo

quan niꢂm này, tꢡ có chuyꢇn tꢉi mꢎt cái gì ñó vào nhꢓn thꢈc cꢊa ngưꢐi nhꢓn. Tính quan

yꢌu chꢈc năng cꢊa nó thꢇ hiꢂn ꢋ sꢅ khác biꢂt cꢊa vꢙ tꢡ có. Cꢜm tꢡ có không chuyꢇn tꢛi nꢎi

dung tiêu ñiꢇm, nó tác ñꢎng mꢎt sꢅ thay ñꢍi vꢀ trꢆng tâm cꢊa sꢅ chú ý, vì vꢓy có giꢃng

như mꢎt nhꢁng tꢡ hꢚi chꢣ có thꢇ nꢕm bꢕt sꢅ quy chiꢌu cꢊa chúng tꢡ ngꢁ cꢉnh; chúng ñꢀ

cꢓp trꢋ lꢛi bꢑt cꢈ ñiꢀu gì ñã ñưꢄc thiꢌt lꢓp khi sꢅ kiꢂn có tính quan yꢌu hoꢖc tình huꢃng

quy chiꢌu trong ngꢁ cꢉnh trưꢏc ñó. Kꢌt quꢉ cho thꢑy câu tꢚn tꢛi khái quát thưꢐng chꢈa sꢅ

biꢇu ñꢛt sꢃ lưꢄng và ñꢀ cꢓp ñꢌn mꢉng thông tin phi hꢚi chiꢌu, không cꢜ thꢇ.

Câu tꢚn tꢛi tuân theo nguyên tꢕc tiêu ñiꢇm cuꢃi và phꢃi cꢉnh chꢈc năng câu (Thông tin

cũ ñꢈng trưꢏc Thông tin mꢏi). Đꢇ duy trì tiêu ñiꢇm cuꢃi, sꢃ lưꢄng tꢡ ngꢁ và thông tin

trong Thuyꢌt ngꢁ cꢊa loꢛi câu này có thꢇ lꢏn gꢑp nhiꢀu lꢠn so vꢏi Đꢀ ngꢁ. Trong trưꢐng

hꢄp cꢊa Đꢀ ngꢁ tꢚn tꢛi khái quát thì thông tin cho quá trình tꢚn tꢛi khái quát này ñưꢄc ñꢖt

ꢋ cuꢃi câu (Thuyꢌt ngꢁ) và không làm xáo trꢎn Đꢀ ngꢁ ngꢁ, ñꢚng thꢐi cung cꢑp mꢎt

khung biꢇu hiꢂn sꢅ hiꢂn hꢁu. Tuy nhiên, vꢏi trưꢐng hꢄp cꢊa Đꢀ ngꢁ trong câu tꢚn tꢛi ñꢙnh

vꢙ thì cho dù sꢃ lưꢄng tꢡ hiꢌm khi vưꢄt lên sꢃ lưꢄng tꢡ trong Thuyꢌt ngꢁ nhưng chúng vꢥn

dài dòng và có sꢅ nhꢑn mꢛnh.

Đꢀ ngꢁ tꢚn tꢛi khái quát thꢅc hiꢂn mꢎt chꢈc năng nꢃi kꢌt, nói chung truyꢀn ñꢛt mꢎt

thông tin ñưꢄc xác nhꢓn. Loꢛi Đꢀ ngꢁ này thao tác như mꢎt phương tiꢂn biꢇu hiꢂn, ñꢉm

bꢉo trꢓt tꢅ thông báo, ñꢚng thꢐi thꢅc hiꢂn mꢎt chꢈc năng biꢇu hiꢂn trong sꢅ kiꢂn ngôn bꢉn

và trong Thuyꢌt ngꢁ, ñꢀ cꢓp ñꢌn sꢅ tꢚn tꢛi (mꢎt sꢅ kiꢂn hoꢖc mꢎt tham thꢇ) mꢎt cách khꢈ

chiꢌu ñꢇ thuyꢌt minh cho sꢃ lưꢄng hoꢖc sꢅ liꢂt kê ꢋ mꢎt ñích có sꢦn trong ngôn bꢉn. Vì

vꢓy sꢅ tꢚn tꢛi ñưꢄc chuyꢇn ñꢌn vꢙ trí sau vꢙ tꢡ tꢚn tꢛi có, chuyꢇn tꢉi tiêu ñiꢇm cuꢃi câu.

Ngoài ra, vꢙ tꢡ tꢚn tꢛi có là quá trình tꢚn tꢛi ꢉnh hưꢋng ñꢌn sꢅ biꢇu ñꢛt mꢎt tình huꢃng

hoꢖc mꢎt sꢅ kiꢂn như thꢇ nó là mꢎt trꢛng thái hoꢖc mꢎt sꢅ viꢂc.

Câu tꢚn tꢛi khái quát cho phép ngưꢐi nói xác ñꢙnh mꢎt sꢃ lưꢄng hoꢖc sꢅ liꢂt kê nhꢁng

thꢅc thꢇ và tình huꢃng vꢏi ngꢁ cꢉnh trưꢏc ñó ñưꢄc biꢇu hiꢂn trong sꢅ kiꢂn ngꢁ cꢉnh và

trong Thuyꢌt ngꢁ, vì vꢓy trꢋ thành tiêu ñiꢇm cuꢃi không ñánh dꢑu, cho phép ngưꢐi nói

tránh ñưꢄc trách nhiꢂm vꢀ sꢅ xác nhꢓn ñưꢄc bàn ñꢌn. Cꢑu trúc Đꢀ ngꢁ hiꢂn hꢁu "có"

thưꢐng trì hoãn thông tin ñꢌn cuꢃi câu khiꢌn quá trình lĩnh hꢎi thông tin cꢊa ngưꢐi nghe/

ñꢆc chꢓm hơn.

3. KꢖT LUꢗN

Phꢠn ñꢠu cꢊa bài viꢌt này chúng tôi ñã ñꢀ cꢓp rꢟng Đꢀ ngꢁ là sꢅ hiꢂn thꢅc hoá cꢊa

chꢈc năng ngôn bꢉn cꢊa ngôn ngꢁ và chúng ñóng góp cho cꢑu trúc kinh nghiꢂm và ý nghĩa

TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 9/2016

107

liên nhân "vꢏi tư cách là thông tin mà có thꢇ ñưꢄc chia sꢒ giꢁa ngưꢐi nói và ngưꢐi viꢌt"

(Mathiessen) [8, tr.20]. Trong câu tꢚn tꢛi, Đꢀ ngꢁ ñưꢄc miêu tꢉ vꢏi tư cách là nhꢍng

phương tiꢇn biꢕu hiꢇn ñꢇ mꢒ ñꢟu sꢋ kiꢇn ngôn bꢏn bꢛng mꢄt sꢋ tꢖn tꢁi không xác

ñꢑnh/không nꢎi bꢊt/mꢄt sꢞ lưꢗng/ sꢋ liꢇt kê nhꢁng thꢅc thꢇ hoꢖc tình huꢃng ñꢃi vꢏi ngꢁ

cꢉnh trưꢏc ñó và biꢇu hiꢂn chúng trong sꢅ kiꢂn cꢊa ngôn bꢉn, ñem ñꢌn mꢎt sꢈc nꢖng thông

tin ꢋ cuꢃi câu.

TÀI LIꢘU THAM KHꢙO

1. Diꢂp Quang Ban (2005), Ngꢍ pháp tiꢆng Viꢇt, Nxb Giáo dꢜc, Hà Nꢎi.

2.

Nxb Giáo dꢜc, Hà Nꢎi.

Cao Xuân Hꢛo (2004), Tiꢆng Viꢇt: sơ thꢏo ngꢍ pháp chꢈc năng,

3. Nhiꢀu tác giꢉ (2001), Truyꢇn ngꢅn hay, Nxb Hꢎi Nhà văn, Hà Nꢎi.

4. Hoàng Văn Vân (2005), Ngꢍ pháp kinh nghiꢇm cꢃa cú tiꢆng Viꢇt: Mô tꢏ theo quan ñiꢕm chꢈc

năng hꢇ thꢞng, Nxb Khoa hꢆc xã hꢎi, Hà Nꢎi.

"

5. Nguyꢘn Thꢙ Hꢚng Vân (2006), Phꢠn ñꢀ trong câu − mꢎt thành tꢃ vꢏi chꢈc năng tꢛo văn bꢉn ,

Tꢁp chí Ngôn ngꢍ, sꢃ 6, tr.21 − 26.

6. Fries, P. H (1981), "On the Status of Theme in English: argument from discourse", Forum

Linguisticum, 6 (1), pp.1 − 38.

7. Halliday, M. A. K (1994), An Introduction to Functional Grammar, (2^ndEdition) London:

Edward Arnold.

8. Matthiessen, C. M. I. M., and M. A. K. Halliday (1997), Systemic Functional Grammar: A

first step in to the theory. London: France Pinter.

STRUCTURE AND DISCOURSE FUNCTION OF THEME IN THE

VIETNAMESE THERE − EXISTENTIAL CONSTRUCTIONS

Abstract: It was explained that, in Vietnamese clauses, word order is first and foremost

determined by syntactic function. It was noted that, when word order variation takes

place, other levels of sentence meaning, but not the semantic and grammatical role

structures, are substantially affected. The change of word order creates various Themes.

In additon, the use of different classes and type of Themes reflect their affinities with

specific text type and speaker’s attitudes. This article is concerned with Theme in the

Vietnamese there

−

existential constructions, basing on System Functional Grammar

(SFG) of Halliday.

Keywords: There

of Halliday

− existential constructions, Theme, System Functional Grammar (SFG)