Motif nhân quả báo ứng trong văn xuôi sinh thái Việt Nam đương đại từ góc nhìn Phật giáo

33

CHUYÊN MỤC

VĂN HỌC - NGÔN NGỮ HỌC

MOTIF NHÂN QUẢ BÁO ỨNG TRONG VĂN XUÔI

SINH THÁI VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI

TỪ GÓC NHÌN PHẬT GIÁO

TRẦN THỊ ÁNH NGUYỆT^*

TRẦN LÊ HỒNG PHÚC^**

Trong bối cảnh khủng hoảng môi trường hiện nay, việc quay trở lại quan niệm

“kính úy sinh mệnh” của Phật giáo là một cách thay đổi hành vi cứu nguy môi

trường. Phật giáo với giáo lý nhân quả - báo ứng là một phương pháp giáo dục

luân lý đạo đức thiết thực, thực tiễn. Sự tương hợp nội tại giữa giáo lý Phật giáo

với văn xuôi sinh thái đương đại đã tìm về những giải pháp cụ thể về mặt tâm

hồn, tình cảm cho việc sống dung hòa sinh thái và bảo vệ vạn vật. Trong bài viết

này, từ những gợi dẫn của giáo lý nhân quả báo ứng trong giáo lý Phật giáo,

chúng tôi phân tích motif cốt truyện trừng phạt và motif cốt truyện quả báo trong

văn xuôi sinh thái Việt Nam đương đại.

Từ khóa: chủ nghĩa nhân văn sinh thái, văn xuôi sinh thái đương đại, khủng hoảng

sinh thái, Phật giáo

Nhận bài ngày: 5/3/2020; đưa vào biên tập: 25/12/2020; phản biện: 4/1/2021; duyệt

đăng: 7/3/2021

1. DẪN NHẬP

Glotfelty (1996), vấn đề môi trường

được các sử gia, các nhà tâm lý học,

các triết gia và các nhà hoạt động tôn

giáo đặt ra từ những năm 1970. Các

tôn giáo phương Đông được coi hệ

thống tôn giáo chứa đầy các t n điều

sáng suốt về t nhi n v thế giới tinh

thần Glotfelty, 1996); và việc tìm về

với các tư tưởng, tôn giáo, triết học

phương Đông có thể tìm ra phương

Thế kỷ XXI sẽ là thế kỷ con người

phải đối mặt với nhiều nguy cơ sinh

thái nhất. Vấn đề khủng hoảng môi

trường không phải vấn đề của mỗi

quốc gia dân tộc nữa mà là vấn đề

của toàn nhân loại. Theo Cheryll

*

,

^**Trường Đại học Duy Tân.

34

TRẦN THỊ ÁNH NGUYỆT - TRẦN LÊ HỒNG PHÚC – MOTIF NHÂN QUẢ BÁO ỨNG…

pháp giải quyết nguy cơ sinh thái trường ảnh hưởng đến toàn bộ s

sống trên trái đất. Văn học sinh thái

(Ecoliterature) (hay còn gọi Văn học

sinh thái học (Ecological Literature),

Văn học môi trường (Environmental

Literature), Văn học xanh (Green

Literature), Lối viết t nhiên (Nature

Writing)) chú trọng đến trách nhiệm

của con người đối với môi sinh, kêu

gọi bảo vệ vạn vật và duy trì cân bằng

sinh thái. Trong văn xuôi sinh thái Việt

Nam đương đại, có nhiều cây bút

sáng tác mang đặc trưng của triết lý

sinh thái theo tư tưởng nhân quả báo

ứng của Phật giáo: Nguyễn Huy Thiệp,

Nguyễn Trí, Hoa Ngõ Hạnh, Triệu

Hoàng Giang, Bùi Ngọc Tấn, Nguyễn

Bình Phương, Đ o Thắng, Sương

Nguyệt Minh… Qua đó, chúng tôi

nhận thấy rằng: s gặp gỡ của các

nh văn sinh thái với tư tưởng nhân

quả báo ứng của Phật giáo cho thấy

từ xưa đến nay vẫn có một nguồn

mạch thông suốt trong chiều sâu

mạch cảm về những cảnh tỉnh để cất

lên tiếng nói mạnh mẽ cứu nguy môi

trường, qua đó cảnh tỉnh nghiêm khắc

về s oan oan tương báo t n khốc khi

con người sát hại các o i động vật.

(Trần Hải Yến, 2014). Nguyễn Thị

Tịnh Thy 2017) cũng cho rằng thần

học sinh thái là một tư tưởng quan

trọng của lý thuyết sinh thái. Trong đó,

Phật giáo với tư tưởng vạn vật bình

đẳng , coi con người hay giới vô tình

đều có Phật t nh đã tạo nên một nền

tảng tư tưởng vững chắc cho việc tái

thiết sinh thái.

Các tu sĩ Phật giáo cho rằng nguồn

gốc của khủng hoảng sinh thái là do

con người rất tham am, u m , độc

ác Th ch Tr Si u, 2008: 3); con

người cho rằng mình có trí tuệ nên có

thể điều khiển trái đất theo ý muốn,

nhưng th c tế, con người chỉ là một

phần bé nhỏ trong hệ sinh thái, nếu

không tỉnh thức để điều khiển hành vi,

nền văn minh của o i người sẽ là

nền văn minh không thể chế ng .

Trong thời đại khủng hoảng môi

trường, cùng với các tư tưởng sinh

thái phương Tây hiện đại giáo lý Phật

giáo được tập hợp trong Đạo Phật và

môi trường (Nhiều tác giả, 2010) cho

thấy tư tưởng Phật giáo đương đại

cảnh tỉnh về tình trạng trái đất đang

âm nguy… Cuộc đối thoại giữa

Daisaku Ikeda và Aurelio Peccei rung

lên hồi chuông cảnh tỉnh cho thế kỷ

XXI (Ikeda v Peccei, 1993), cảnh

tỉnh để lo tu tập và cứu nguy môi

trường Th ch Tr Si u, 2008), để cầu

về mối tương duy n tương sinh của

muôn o i tr n trái đất của Thích Nhất

Hạnh (Thích Nhất Hạnh, 2014). Văn

học sinh thái nổi lên khi vấn đề biến

Tư tưởng nhân quả báo ứng của Phật

giáo vốn thể hiện qua h nh vi cư xử,

qua l a chọn cách sống thiện lành ở

người Việt xưa. Người xưa ý thức

được rằng gieo trồng nhân lành thì sẽ

nhận được quả lành, nếu gây tạo

những nghiệp nhân ác thì sẽ chịu

những nghiệp quả khổ đau v bất

hạnh. Trong Phật giáo, nhân quả

đổi khí hậu, s xuống cấp về môi thường được phân loại theo thời gian

TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 3 (271) 2021

35

với ba loại: hiện báo (nghiệp nhân Nguyên Ân, 2017: 210). Nghiên cứu

motif nhân quả báo ứng trong cốt

truyện đi săn Nơi hoang dã đồng

vọng của Sương Nguyệt Minh), từ cái

nhìn Phật giáo là tìm hiểu s trở về

với nhận thức truyền thống để tái

thiết sinh thái trong văn chương. S

gặp gỡ của các nh văn sinh thái với

tư tưởng Phật giáo đã góp phần tác

động vào tình cảm người đọc, khiến

người đọc có trách nhiệm hơn với

môi trường. Đồng thời, cảnh tỉnh về

s oan oan tương báo m con người

gây ra không chỉ tr c tiếp với động

vật, mà gián tiếp thành ra hại chính

mình.

trong đời n y đưa đến quả báo ngay

trong đời này), sanh báo (tạo nhân ở

đời n y nhưng đến đời sau mới nhận

quả), hậu báo (tạo nhân trong đời này

nhưng đến nhiều đời sau mới thọ quả

báo) (dẫn lại theo Trí Quang: 57).

D a vào diễn trình thời gian và s thọ

báo của nhân quả trong quá trình

hành tác, chúng tôi chia nhân quả báo

ứng trong văn xuôi Việt Nam đương

đại thành motif trừng phạt và motif

báo ứng. Nếu ở motif trừng phạt chỉ

một mình đối tượng làm ác lãnh hậu

quả, thì ở motif báo ứng có thể không

tác động tr c tiếp n người có hành

động ác (không tr c tiếp nhận quả

báo), mà có thể tác động tới người

thân trong gia đình, b con họ hàng,

để rồi họ nhận ra chân lý nhân sinh từ

việc làm tội lỗi của mình và sống suốt

đời trong nỗi dằn vặt, đau đớn khôn

nguôi (sanh báo, hậu báo).

2. MOTIF CỐT TRUYỆN TRỪNG PHẠT

Trừng phạt là s nhận hậu quả/quả

báo từ những việc làm bất nhân trước

đó. Khi con người mong muốn về s

công bằng, một chỗ d a tinh thần

trong lúc khốn khổ/tuyệt vọng nhưng

không có khả năng, không có quyền

hạn để xử ý, người ta tìm đến v đặt

niềm tin vào các thế l c siêu nhiên,

các hiện tượng không giải thích

được… Khi xây d ng các nhân vật đi

săn, văn xuôi sinh thái đương đại đề

cập đến nhiều tình huống nhân vật

phải chịu trừng phạt.

Nếu hiểu Môt p các đơn vị cố định

thể hiện một nội dung n o đó được sử

dụng nhiều lần là một hiện tượng phổ

biến không chỉ trong văn học dân gian

mà cả trong văn học viết Trần Đình

Sử, 1981: 134) thì có thể phân motif

thành bốn loại tiêu biểu: motif hình

ảnh, motif chủ đề, motif nhân vật,

motif cốt truyện. Ở đây, chúng tôi chỉ

đi sâu tìm hiểu motif cốt truyện. Motif

cốt truyện là kiểu motif tiêu biểu cho

các tác phẩm t s và kịch vốn chứa

đ ng nhiều h nh động. Nhiều motif

cốt truyện có tính phổ quát v thường

thấy có s lặp lại: nhận thức và bừng

Trong truyện ngắn Nơi hoang dã đồng

vọng Sương Nguyệt Minh, 2005)

hầu hết tất cả các nhân vật đều bị

quả báo. Bố Lài làm nghề bắt rắn,

trong một lần chăm con, vì sơ ý ông

để sổng mất giỏ rắn vừa bắt được.

Đau thay, tối nhập nhoạng, vợ ông

vào góc bếp lấy muối. Đạp phải cái gì

ngộ, thử thách và trừng phạt Lại đó tròn, ạnh, bà giật nảy chân ra.

36

TRẦN THỊ ÁNH NGUYỆT - TRẦN LÊ HỒNG PHÚC – MOTIF NHÂN QUẢ BÁO ỨNG…

Mới kịp k u: o... oái , con rắn đã chăm chỉ của loài ong. Do vậy, những

quăng mình đớp vào tay. Vợ ông thót

tim, ngã dúi dụi. Con mèo cái tam thể

nhà nuôi lại ngoạm tiếp vào cổ chân

(Sương Nguyệt Minh, 2005: 67). Một

tuần sau vợ ông chết trong khi cái

thai trong bụng đã to đùng. Anh học

trò được truyền nghề bắt rắn, cũng bị

rắn cắn đến nỗi phải chặt luôn ngón

tay nó m đớp vào ngón chân ngón

tay nào của mình là phải chặt luôn

ngón ấy. Đây cô xem. Ngón tay cái

này bị rắn lục cắn hôm đi bắt ở núi

Bạch Bát. Viên thuốc mang theo rơi

đâu mất. Ở quanh cũng không thấy lá

thuốc. Tôi đ nh phải kê ngón tay lên

đá... chặt (Sương Nguyệt Minh, 2005:

63). Bà chủ nhà hàng bị rắn cắn, phải

cưa chân mới giữ được mạng sống.

B chủ không chết, nhưng chân bị

rắn cắn cứ teo dần. Bà nằm bẹp,

đ nh phải để nhà hàng Tiểu Hổ cho

chồng và chị quản bếp lo liệu… Cái

mỏm bị cắt cụt đang t m dần, thịt chết,

bẹo vào không thấy đau (Sương

Nguyệt Minh, 2005: 57).

người có trách nhiệm với sinh vật của

rừng đều phản đối việc tiêu diệt loài

côn trùng có ch n y. Đó cũng ý do

mà những truyện về loài vật này

chiếm số ượng nhiều. Theo triết lý

Phật giáo sát sinh h nh động mang

đến hậu quả không chỉ về thể xác và

tinh thần mà còn ảnh hưởng đến môi

trường sống xung quanh, con người

cần phải bảo vệ từng sinh mạng dù

nhỏ như con ong, cái kiến vì một sinh

mạng dù thấp kém thế n o đi chăng

nữa trên thế giới n y đều nên có một

chỗ đứng của ri ng mình Vi n

Đường Hân, Tạ Ch Cường, 2014:

177).

Lương tâm, đạo đức nghề nghiệp khi

hành nghề là quy phạm trong thế giới

của những tay thợ săn ong – loài vật

có ích cho hệ sinh thái rừng. Họ cho

rằng tuân thủ nguyên tắc này sẽ

không bị trời tru đất diệt, ngược lại, tái

phạm nguyên tắc này thì hậu quả

không thể ường được. Tấn trong Linh

hồn ong chúa (Hoa Ngõ Hạnh, 2011)

nhận lấy s trừng phạt tàn khốc khi cố

tình săn tổ ong, rơi từ độ cao tám

mét xuống đất, không những vậy còn

bị gấu mật phục thủ dưới đất Con

gấu ng a nặng cỡ vài tạ. Nó đứng

thẳng lên bằng hai chân sau chằm

chằm giận dữ. Nhanh hơn chớp, tay

phải nó giáng một cú tát trời đánh. Nó

hộc lên một tiếng kinh người. Thân

hình vài tạ đen trũi xoay ngược chồm

lên phủ trọn sinh vật mắt nằm ngang

hay giành khẩu phần ong của nó. Bấy

giờ đã cuối chiều. Rừng núi quạnh

Trong cốt truyện đi săn, chúng ta nhận

thấy, không chỉ các nhân vật săn bắn

những loại động vật ăn thịt (heo rừng,

gấu, chim…), những động vật lấy vật

phẩm (ngà voi, sừng tê giác, gạc

hươu nai…) m còn có cả những loài

vật bé nhỏ, có ch như ong. Theo các

nhà khoa học, côn trùng chiếm

khoảng 80% hệ động vật tr n trái đất.

Lo i côn trùng cũng oại động vật

góp phần cân bằng hệ sinh thái. Ong

hút mật và thụ phấn cho hoa, s phát

triển của hệ th c vật phụ thuộc vào s

TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 3 (271) 2021

37

hiu… (Hoa Ngõ Hạnh, 2011). Cái nhưng khó ọt . Bảy Bền chết vô cùng

chết của Tấn là s cảnh tỉnh về ương

tâm làm nghề, nguyên tắc, đạo lý của

nghề ăn ong tuyệt đối không được

giết ong chúa. Nếu phạm vào việc giết

ấu chúa thì bị quy kết là trọng tội. Nếu

người lấy mật bỏ qua ương tâm nghề

nghiệp, đạo đức hành nghề, ra tay tàn

sát một cách bạo ngược, bất ương thì

chắc chắn án tử sẽ treo n đầu, như

Tấn.

thảm khốc, trong một lần săn mật bòn

chót cú cuối trước khi mùa mưa về.

Trong úc eo n cây ươi cao cổ thụ,

vẫn những món nghề, và thứ nhang

thần thánh với bí quyết nhà nghề

riêng đuổi ong của Bảy Bền đã giúp

gã eo n đến tận tổ ong lớn. Đóng

đến cây đinh thứ ba mươi, nghĩa độ

cao áng chừng mười ăm mét thì s

cố đến. Trượt chân chăng? Không.

Quan điểm ấy thể hiện rõ trong Sinh Dây thắt ưng bị đứt? Không. Dây cáp

nghề tử nghiệp (Nguyễn Trí, 2016). dù bẹ ba xịn đứt sao được. Vậy thì cái

gì? Trời hại . Thật là trời hại, vì trời

phách, từ gùi măng, chặt lồ ô, hái trái bỗng dưng đổ mưa, mưa m tắt

những cây nhanh thần thánh của Bảy

eo… cho đến việc lấy mật ong phá Bền. Về sau mấy thằng chuy n ăn

ong kể rằng, thông thường khi mưa

em từng mang ơn cứu mạng của Bảy đến ong sẽ lùi về để bảo vệ tổ và ong

Nhân vật Bảy Bền cũng một tay c

ươi từ những cây cổ thụ không ai dám

nh cướp của nh người . Người anh

chúa. Nếu vậy thì Bảy Bền đủ thời

gian để tuột xuống và chạy. Nhưng

Bền đã từng khuy n: M y chỉ biết cái

lợi trước mắt mà không biết cái nguy

hại về sau. Con ong cái kiến hay bất không hiểu sao bầy ong ào vào Bảy

và tấn công . Bảy Bền chết trên cây,

quyền tồn tại như tao v m y. Một cái không một ai dám leo lên, hoặc xâm

nhập hiện trường để xem tình hình,

Bảy Bền đã gạt phăng đi tao m gì chỉ có Minh T n đã can đảm leo lên và

đem xác ạnh cóng của Bảy Bền

đi thì thôi đừng có dạy khôn tao . xuống. Thật khủng khiếp. Một người

chết đang ơ ửng tr n không . Âu đó

hợm hĩnh từ việc đốt tổ ong lấy mật, cũng cái quả mà gã phải gánh chịu

vì những h nh động tàn ác của mình.

ong non, trứng, ong chúa, ong thợ… Bằng trải nghiệm cá nhân, các nhà

văn đã khắc họa những cái chết thảm

ong vò vẽ, ong lỗ, gã cũng có cách để khốc, ăn của rừng, rưng rưng nước

cứ một sinh linh nào có s sống là có

cây cũng có linh hồn của nó . Nhưng

kệ mẹ tao, rủ m y đi kiếm tiền không

Hằng ngày, gã vẫn tiếp tục với mối lợi

giết không biết bao nhiêu sinh vật, từ

đến những o i ai cũng khiếp sợ như

mắt .

lấy được mật. Rõ ràng Bảy Bền không

sợ, trong tâm khảm của gã không có

bất kỳ suy nghĩ gì về việc giết hại là tội

lỗi. Và rồi, điều gì đến sẽ đến, thế mới

biết ưới trời lồng lộng, tuy thưa

Tác giả Hoa Ngõ Hạnh lại gắn ngòi

bút của mình với thế giới t nhiên

hoang dã miền Trung. Các tác phẩm

Mưa đỉnh núi xa, Con gấu già trong

38

TRẦN THỊ ÁNH NGUYỆT - TRẦN LÊ HỒNG PHÚC – MOTIF NHÂN QUẢ BÁO ỨNG…

thung lũng trại Xai, Linh hồn ong Các câu chuyện tuy khác nhau về bối

chúa… thể hiện motif trừng phạt rõ

ràng. Hai anh em Xuân và Thu trong

Mưa đỉnh núi xa (2007) vô tình bị cuốn

theo chuyến đi săn voi của lão Sáu

Chước và rồi hứng chịu quả báo,

bằng chính mạng sống của chính

mình. Vi n đạn nhắm v o đ n voi ại

nhầm v o Thu. Tr n nền đất nhớp

nháp Thu đang co mình ôm đùi vật vã.

Vi n đạn lạc phá một mảng lớn gần

b ng quang. Máu ra như suối…

khiêng về trại, đến gần sáng thì tắt

thở. Khuôn mặt Thu nhăn rúm v

thảm hại Hoa Ngõ Hạnh, 2007). Có

một số nhân vật thợ săn may mắn

không chết nhưng thương tật đến suốt

đời. Ông Bảy (Con gấu già trong

thung lũng trại Xai, 2008), vì nóng

lòng trả thù con gấu gi đã giết chết

con trâu, n n đã nh o n định kết

liễu con gấu (khi nó sập bẫy) thì bất

ngờ bị nó tấn công. Cú tát c c mạnh

của con gấu ng a già móc vào mắt

phải, bứt toạt lỗ tai, xé rách một mảng

da mặt bên phải ông Bảy. Ông nằm co

tr n đám á n ng n ng dập nát máu

chảy ròng ròng, nửa mặt còn lại xanh

hơn t u á chuối . Dường như đó chỉ

h nh động cảnh cáo. Không có

động cơ trả thù. Con gấu già hiên

ngang phóng vụt đi . Thi n nhi n vốn

bao dung và khoan hòa. Sức mạnh

của loài vật nằm ở chỗ biết đủ, biết

d a vào nhau mà sống như o i ong

chăm chỉ hút mật, con gấu ng a ăn

ong và bảo vệ ong chúa, nó không

bao giờ ăn ấu chúa. Cái tát trừng

phạt của con gấu gi như một lời

nhắc nhở.

cảnh, nhân vật, tình huống, nhưng

đều giao nhau ở một điểm chung đó

là motif trừng phạt. Gieo nhân nào thì

sẽ gặt quả nấy, không sớm thì muộn

và với các cách thức khác nhau. Mỗi

cái kết thúc đều có điểm nhấn riêng,

ấn tượng ri ng nhưng đều để lại bài

học cho người đọc suy ngẫm về thế

giới của s công bằng, của lẽ phải,

m ác phải đền tội .

3. MOTIF CỐT TRUYỆN QUẢ BÁO

Cũng như motif trừng phạt, motif quả

báo cũng xuất hiện rất nhiều trong văn

xuôi sinh thái Việt Nam. Tuy cũng có

nét tương đồng với nhau, song nếu

nói motif trừng phạt là một dòng thác

ào ạt đổ xuống thì quả báo lại như

nước khe róc rách, âm ỉ chảy và rồi

xói mòn đá úc n o không hay. Ở

motif trừng phạt, số phận người làm

ác tr c tiếp bị trừng trị thì motif quả

báo giúp nhận thức rằng dù sớm hay

muộn, dù tr c tiếp hay gián tiếp người

làm ác chắc chắn phải chịu tội. Nhân

vật hắn trong Sâm cầm Hồ Tây

Sương Nguyệt Minh, 2005) là một

minh chứng. Vì món lợi từ việc săn

sâm cầm cho lão chủ quán tai chuột,

hắn bỏ ra không biết bao nhiêu công

sức, thủ đoạn, và bỏ ngoài tai lời

khuyên: Cha nhìn thấy cảnh đánh

bắt Sâm cầm, cha đau òng ắm . Con

của hắn - thằng Cò thọt , đã bảy

tuổi rồi mà thằng Cò vẫn không nói

được, bước đi thập thễnh Sương

Nguyệt Minh, 2005: 142). Ấy vậy, mà

hắn vẫn không nhận ra quả báo. Sâm

cầm quý nhất ở đôi chân m u ục

TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 3 (271) 2021

39

ánh chì . Ch nh vì thế m sâm cầm những tiếng k u văng vẳng trong đầu

Hồ Tây c ng thưa dần. Sâm cầm nó mỗi lúc một lớn hơn. Nó bịt tai

càng hiếm lại c ng đắt v dĩ nhi n săn

bắt cũng khó hơn . V những cuộc

săn bắt với hắn không còn thư giãn,

là thú vui nữa mà là kiếm tiền…

Sương Nguyệt Minh, 2005: 143). Một

hôm, mải m theo đuổi sâm cầm, hắn

lạc vào trận đồ bát quái của sướng

giăng: thuyền đầy nước, bị mất mái

chèo, không thấy thằng Cò, cũng

chẳng thấy khẩu súng săn đâu . Kể từ

đó, sâm cầm, chim chóc chẳng về,

quán ão tai chuột đóng cửa im ỉm.

Mặt hồ vắng, chỉ thấy gió hoang đuổi

nhau trên mặt nước. Vợ hắn lặng câm

đi ra đi v o như cái bóng. Cứ chiều

chiều, người ta lại thấy hắn đứng lặng

nhìn ra mặt hồ Sương Nguyệt Minh,

2005: 145), gương mặt hằn sâu nỗi

đau, nỗi day dứt, ân hận. Đó quả

báo.

chạy khắp các thửa ruộng, lâu lâu lại

nấp vào bụi rồi lại chạy (Triệu Hoàng

Giang 2016: 10). Bản thân B n Văn

Dần cũng nghe những thứ âm thanh

như tiếng khóc thút thít, không phải

tiếng người tr n đỉnh Khâu Săm. Bỏ

ngoài tai lời khuy n n n dừng lại thôi ,

và một ng y không xa, gã đi săn đã

bắn nhầm vào anh Sinh – anh trai –

với vết bắn giữa trán không lệch một

phân… . Bị xét xử với tội danh vô ý

giết người, B n Văn Dần đi tù. Một gia

đình thợ săn tan nát, khổ đau. Hay

như cha của Tuệ anormal trong Tre

nở hoa (Quế Hương, 2004) vì bắt chó,

giết chó hàng chục năm trời để kiếm

sống, cuối cùng lại hóa chó Sáng ấy

không nghe ông quát tháo. Nhìn qua

giường ông, tôi thấy ông ngồi chồm

hổm, giơ chân gãi kịch liệt rồi thè ưỡi

liếm người... Ông như bị chó nhập,

mỗi ngày thêm giống chúng từ điệu bộ

đến dáng vẻ. Sáng nay, ông dậy, làm

động tác rùng rùng lắc lắc như rũ ông

rồi đi ra vườn. Tôi đi theo ông, thấy

ông ghếch chân n cây cau đái rồi

vục mặt xuống thau nước cạnh đó

uống v đi ra cổng... Tôi kêu toáng lên.

Cả nh đổ ra, chứng kiến cha tôi băng

qua đường ở vạch trắng hẳn hoi

nhưng bằng bốn chân, ưỡi thè ra...

(Quế Hương, 2004: 340). Đó quả

báo hiện tiền cho những ai nhẫn tâm

đối với loài vật, kể cả những con vật

được thuần chủng trong nhà, bởi vốn

dĩ nó không chỉ là vật nuôi mà còn là

người bạn của con người.

Ở motif n y, người đọc cảm nhận

h m ý đời cha ăn mặn, đời con khát

nước của tác giả.

Những h nh động sát hại muôn loài

dẫn đến quả báo lên thế hệ sau xuất

hiện d y đặc hơn trong các sáng tác.

Trong Nghiệp rừng (Triệu Hoàng

Giang, 2016), B n Văn Dần là nhân

vật săn bắn thú thiện nghệ, nhiều kinh

nghiệm với nghiệp đi săn thú nhưng

người vợ hay mơ gặp nhiều ác mộng,

mơ thấy hổ, thấy những con thú về

đuổi nó . Còn thằng Phin buổi sáng lại

n cơn, nó chạy khắp các bờ ruộng

tìm nơi ẩn nấp. Trong đầu nó đâu đâu

cũng thấy những con lợn rừng, hươu,

gấu... đuổi theo tìm nó, cắn xé rồi

40

TRẦN THỊ ÁNH NGUYỆT - TRẦN LÊ HỒNG PHÚC – MOTIF NHÂN QUẢ BÁO ỨNG…

Giết hại tàn ác muôn loài chính là s của lão chính là mạng sống của người

thân. Song, cái chết của vợ chỉ làm

lão tức thời hốt hoảng, ão dùng xác

vợ mình làm mồi nhử để tiếp tục săn

thú, lão nằm trong bụi cây gần cái

xác thối rữa của vợ lão một sải tay,

đạn lên nòng, khắc khoải chờ đợi

(Nguyễn Huy Thiệp, 1995: 14). Nhưng

Ba ng y sau, người ta lôi cái xác

còng queo của lão ra khỏi bụi cây. Một

vết đạn xuy n qua trán ão. Lão đã

bắn được con thú lớn nhất đời mình

(Nguyễn Huy Thiệp, 1995: 15). Lão

quyết định chọn cách t sát. Con

đường kết thúc một sinh mạng đầy tội

lỗi nhưng ại khai mở cho một tâm hồn

trút bỏ được vết nhơ, rửa sạch được

bàn tay nhuộm máu. Trong motif đi

săn khẩu súng biểu tượng cho

văn minh công nghiệp, là sản phẩm trí

óc của con người, đó cũng s

khẳng định mức độ ưu việt hơn giữa

con người với loài vật. Loài vật dưới

sức ảnh hưởng của khẩu súng sẽ bị

tàn sát thảm khốc hơn. Qua đó, ta

thấy rằng thời đại phát triển, ý thức hệ

của con người thay đổi, những sản

phẩm của văn minh đã đẩy những

sinh vật càng gần hơn với v c thẳm

tuyệt chủng, nhất là những động vật

hoang dã. Đây hồi chuông cảnh báo

cho việc sử dụng sản phẩm tiên tiến

không phải để bảo vệ môi trường mà

phục vụ cho những mục đ ch cá nhân,

không ch nh đáng. Trong những nền

nền văn minh tiền công nghiệp, đi săn

vốn h nh động kiếm thức ăn duy trì

s sống. Ngày nay, khi nông nghiệp

v chăn nuôi đã đảm bảo thức ăn cho

o i người thì đi săn trở thành một thú

bức tử cho gia đình mình. K nh sợ uy

linh của rừng nếu không sẽ bị quả báo

cũng ch nh thông điệp trong tác

phẩm Sói trả thù (Nguyễn Huy Thiệp,

1995). Nếu ông Nhân đã từng dồn ũ

sói v o bước đường cùng, khiến gia

đình sói bị chết, bị chia phân tứ tán,

ông cố thuần hóa một sói con và một

ngày thằng San tròn mười ba tuổi, vì

bất cẩn mà bị con sói nuôi cắn chết.

Con chó sói như đi n dại không

buông tha thằng bé (…). Người ta vất

vả lắm mới kéo được con sói ra

(Nguyễn Huy Thiệp, 1995: 29). Ông

Nhân bừng tỉnh quyết định chặt đứt

dây xích trả con sói về lại rừng. Ông

nhận ra quả báo và trân quý sinh

mệnh muôn o i, hãy biết sợ rừng .

Trong Con thú lớn nhất (Nguyễn Huy

Thiệp, 1995) Lão thợ săn như hiện

thân thần Chết của rừng (Nguyễn

Huy Thiệp, 1995: 12). Lão không tha

bất cứ con vật nào trong tầm súng của

mình . Đằng sau nhà lão, lông chim,

xương thú chất đầy th nh đống.

Những đống ông chim xơ xác đen xỉn

như m u m c tàu, còn những đống

xương thú m u đá vôi thì ốm đốm

những vệt nước tủy vàng khè, hôi

hám. Những đống ấy to như những

cái mả (Nguyễn Huy Thiệp, 1995: 12).

Một ng y Lão gi giương súng n:

‘Đùng!’ Phát súng nổ. Lão nghe thấy

tiếng rú thất thanh. Lão chạy lại con

thú bị bắn ngã. Đấy là vợ lão. Mụ đi ra

rừng đợi lão, tay mụ còn cầm bộ lông

chim công Nguyễn Huy Thiệp, 1995:

14). S báo ứng cho tham vọng lớn

TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 3 (271) 2021

41

vui t n sát họ kéo cá vào sát mạn tàu, Trong văn học Phật giáo, motif báo

đập chết nó, thả xác xuống nước và ứng được khai thác triệt để nhằm đề

lại câu con khác, lại quăng ưỡi câu có

móc con m c nhỏ làm mồi ra mãi xa...

Cứ như vậy. Họ câu không phải để

bắt cá ăn m để hưởng một thú vui

t n sát Bùi Ngọc Tấn, 2010: 23).

Trong Nơi hoang dã đồng vọng

Sương Nguyệt Minh miêu tả chi tiết

s tàn ác của chủ quán và cách thức

ăn rùng rợn của th c khách: bốn

th c khách cười hô hố. ộc. ộc. Rượu

tràn ly. Bốn vị cầm bốn thìa con múc.

Mỗi lần thìa thọc vào óc con mèo,

chân nó lại co n Sương Nguyệt

Minh, 2011: 55). Khi con người giết

hại thi n địch của chuột, môi trường

t nhiên sẽ bị chúng tàn phá, tiếp tay

hủy hoại môi trường t nhiên sẽ phá

hủy môi trường sống vì thế giới sinh

vật là một dây chuyền sống c c kỳ

tế nhị v người ta không thể phá hủy

một mắt xích trong dây chuyền này

mà không bị trừng phạt Jacques

Vernier, 2002: 12).

cao giáo lý nhân quả. Motif quả báo,

trừng phạt còn thể hiện tinh thần vạn

vật bình đẳng, bình đẳng không chỉ

giữa con người với con người mà còn

giữa con người với muôn o i. Để giải

quyết khủng hoảng sinh thái hiện nay,

mỗi người cần có trách nhiệm với môi

trường từ ngay trong tâm thức mình.

Văn học và tôn giáo gần nhau ở điểm

tác động tr c tiếp vào tình cảm, tư

tưởng, khiến mỗi người bừng tỉnh.

Việc nghiên cứu motif cốt truyện trong

cả văn xuôi sinh thái đương đại từ tư

tưởng Phật giáo gợi mở s tương

hợp nội tại của văn học và tôn giáo

tr n con đường bảo vệ hệ sinh thái

đang từng ngày bị tàn phá. Phật giáo

với hệ thống tư tưởng nhân văn giáo

dục con người từ bề sâu tâm linh có

thể kết hợp cùng văn chương đương

đại với các ngòi bút th c tiễn khiến

người đọc có thêm chất liệu cần thiết,

có th m động l c mạnh mẽ để trung

hòa một triết lý sống thích hợp. 

4. THAY LỜI KẾT

TÀI LIỆU TRÍCH DẪN

1. Bùi Ngọc Tấn. 2010. Tôi đi câu cá”, Văn mới 5 năm 2006-2010, Hà Nội: Nxb. Hội

Nh văn.

2. Glotfelty, Cheryll. 1996. Nghi n cứu văn học trong thời đại khủng hoảng môi

trường , trong Tuyển tập Phê bình sinh thái: Các mốc quan trọng trong sinh thái học

văn học (The Ecocriticism Reader: Landmarks in Literary Ecology, University of Georgia

Press), Trần Thị Ánh Nguyệt dịch. Tạp chí Sông Hương, số 305.

3. Hoa Ngõ Hạnh (Nguyễn Minh Sơn). 2006. https://www.vanchuongviet.org/index.php?

comp=tacgia&action=detail&id=1263, truy cập ngày 1/3/2021

4. Ikeda, D. và Peccei, A. 1993. Tiếng chuông cảnh tỉnh cho thế kỷ XXI. Trương Ch nh,

Đông H dịch. Hà Nội: Nxb. Chính trị Quốc gia.

5. Lại Nguyên Ân. 2017. 150 thuật ngữ văn học. Hà Nội: Nxb. Đại học Quốc gia.

42

TRẦN THỊ ÁNH NGUYỆT - TRẦN LÊ HỒNG PHÚC – MOTIF NHÂN QUẢ BÁO ỨNG…

6. Nguyễn Huy Thiệp. 1995. Truyện ngắn chọn lọc. Hà Nội: Nxb. Hội Nh văn.

7. Nguyễn Thị Tịnh Thy. 2017. Rừng khô, suối cạn, biển độc... và văn chương. Hà Nội:

Nxb. Khoa học Xã hội.

8. Nguyễn Trí. 2013. Sinh nghề tử nghiệp. https://thanhnien.vn/van-hoa/sinh-nghe-tu-

nghiep-truyen-ngan-cua-nguyen-tri-717029.html, truy cập ngày 01/3/2021.

9. Nhiều tác giả. 2010. Đạo Phật và môi trường. Thích Nhuận Đạt dịch. TPHCM: Nxb.

Tổng hợp TPHCM.

10. Pháp sư Tịnh Không (chọn lọc), Th ch Phước Sơn bi n soạn). 2000. Truyện cổ sự

tích cứu vật phóng sinh. TPHCM: Nxb. Tổng hợp TPHCM.

11. Quế Hương. 2004. 27 truyện ngắn Quế Hương. Hà Nội: Nxb. Phụ nữ.

12. Sương Nguyệt Minh. 2005. Đi qua đồng chiều. Hà Nội: Nxb. Thanh niên.

13. Sương Nguyệt Minh. 2011. Đêm thánh vô cùng. Hà Nội: Nxb. Hội Nh văn.

14. Thích Nhất Hạnh. 2014. Tâm tình với đất mẹ. Hà Nội: Nxb. Hồng Đức.

15. Thích Trí Siêu. 2008. Xin cứu độ mẹ đất. TPHCM: Nxb. Phương Đông.

16. Trần Đình Sử. 1981. Dẫn luận thi pháp học. Hà Nội: Nxb. Đại học Sư phạm.

17. Trần Hải Yến. 2014. Nghi n cứu phê bình sinh thái hiện đại và di sản văn hóa: nhìn

từ cách Sinh thái học tìm về Tam giáo (Phật giáo, Nho giáo, Đạo giáo) , trong Hội thảo

khoa học Phát triển văn học Việt Nam trong bối cảnh đổi mới và hội nhập quốc tế. Hà

Nội.

18. Triệu Hoàng Giang. 2016. Nghiệp rừng. Tạp chí Văn nghệ Ba Bể. số 3.

19. Trí Quang (dịch). Kinh Thủy Sám.

20. Vernier, J. 2002. Môi trường sinh thái. Trương Thị Chí, Trần Ch Đạo dịch. Hà Nội:

Nxb. Thế giới.

21. Vi n Đường Hân, Tạ Ch Cường. 2014. Truyện kể Phật giáo. Hà Nội: Nxb. Thời đại.