Xu hướng vận động của điểm nhìn trần thuật trong văn xuôi Việt Nam sau 1975

Download

TẠP CHÍ KHOA HỌC  SỐ 3/2016

XU HƯỚNG VẬN ĐỘNG CỦA ĐIỂM NHÌN TRẦN THUẬT

TRONG VĂN XUÔI VIỆT NAM SAU 1975

Nguyễn Thị Tuyết Minh¹

Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2

Tóm tắt: Trần thuật là phương diện hình thức cơ bản của tác phẩm tự sự, có vai trò rất

quan trọng trong việc chuyển tải ý đồ nghệ thuật cũng như thái độ thẩm mĩ của nhà văn.

Bài viết này nhằm tổng kết, khái quát hóa bình diện điểm nhìn trần thuật - một bình diện

nổi bật, thể hiện rõ sự đổi mới của thực tiễn văn xuôi nước ta sau 1975 và góp phần khắc

họa trung thực bức tranh văn học sử mà người đọc, người học, người dạy Ngữ văn hiện

nay đang quan tâm.

Từ khóa: Điểm nhìn trần thuật, văn xuôi sau 1975, Việt Nam

1. MỞ ĐẦU

Trần thuật là phương diện hình thức cơ bản của tác phẩm tự sự, có vai trò quan trọng

trong việc chuyển tải ý đồ nghệ thuật cũng như thái độ thẩm mĩ của nhà văn. Nhân loại thế

kỉ XXI đạt được thành tựu to lớn trong lĩnh vực tự sự/ trần thuật (học) - một lĩnh vực khoa

học liên ngành với rất nhiều lí thuyết được khái quát từ thực tiễn phong phú của sáng tạo

và tiếp nhận văn chương. Bài viết này không đi sâu vào các vấn đề lí thuyết trần thuật học

mà vận dụng một số khái niệm công cụ đã được giới nghiên cứu xác lập để nhận diện,

miêu tả và đánh giá về một chặng đường văn xuôi có nhiều đổi mới quan trọng ở nước ta -

chặng đường từ sau 1975. Mục đích của chúng tôi nhằm tổng kết, khái quát hóa thực tiễn

sáng tạo văn xuôi, góp phần vào việc khắc họa trung thực bức tranh văn học sử mà người

đọc, người học, người dạy Ngữ văn hiện nay đang rất quan tâm. Trong khuôn khổ giới hạn,

chúng tôi không thể bao quát mọi vấn đề của nghệ thuật trần thuật mà chỉ tập trung vào

một khía cạnh nổi bật, thể hiện rõ sự đổi mới của văn xuôi nước ta 40 năm qua, đó là vấn

đề điểm nhìn trần thuật.

2. NỘI DUNG

¹Nhận bài ngày 25.03.2016; gửi phản biện và duyệt đăng ngày 28.04.2016.

Liên hệ tác giả: Nguyễn Thị Tuyết Minh; Email: [email protected]

TẠP CHÍ KHOA HỌC  SỐ 3/2016

Điểm nhìn là vấn đề then chốt của kết cấu tác phẩm nghệ thuật. Nó hiện diện khắp nơi, chi

phối hầu hết các yếu tố trên các cấp độ của văn bản; là “vị trí từ đó người kể nhìn ra và miêu tả sự

vật trong tác phẩm. Không thể có nghệ thuật nếu không có điểm nhìn”. Trên thực tế, “giá trị của

sáng tạo nghệ thuật một phần không nhỏ là do đem lại cho người thưởng thức một cái nhìn mới

đối với cuộc sống. Sự thay đổi của nghệ thuật bắt đầu từ thay đổi điểm nhìn”⁽¹⁾. Mặt khác, thông

qua điểm nhìn trần thuật, người đọc có dịp đi sâu tìm hiểu cấu trúc tác phẩm và nhận ra đặc

điểm phong cách của nhà văn. Khảo sát điểm nhìn trần thuật trong văn xuôi Việt Nam sau

1975, chúng tôi nhận thấy những xu hướng vận động như sau:

2.1. Xu hướng nhạt dần điểm nhìn đại diện cộng đồng, gia tăng điểm nhìn cá thể hoá

Mỗi kiểu tư duy văn học là sản phẩm của một tâm thức văn hoá, một tâm thế sáng tạo cụ thể.

Trong giai đoạn đất nước có chiến tranh, nhà văn được đặt ở vị trí trung tâm của đời sống và đại

diện cho lợi ích cộng đồng. Người kể chuyện trong văn xuôi Việt Nam từ 1945 - 1975 thường

đồng nhất cái nhìn của mình với chân lí. Đó là cái nhìn “toàn tri”, được bảo đảm bằng kinh nghiệm

của cộng đồng. Sau 1975, đất nước phát triển trong hoà bình, nhu cầu đổi mới toàn diện đời sống

xã hội được ý thức và văn học cũng không thể viết như cũ. Từ đầu thập kỉ 80, văn xuôi bắt đầu

chuyển mạnh sang cảm hứng thế sự - đời tư với điểm nhìn cá thể hoá. Mặc dù vẫn còn những tác

phẩm duy trì điểm nhìn đại diện cộng đồng như Ông cố vấn, Quãng đời xưa in bóng, Đường về Sài

Gòn… nhưng chúng hầu như bị lấn át so với những tác phẩm tiếp cận hiện thực bằng cái nhìn cá

thể hóa, tức là bằng kinh nghiệm cá nhân.

Khảo sát trên các tác phẩm được dư luận chú ý, chúng tôi thấy sự chuyển dịch điểm nhìn khá

rõ. Từ 1975 đến 1980, nhìn chung văn xuôi vẫn nghiêng về điểm nhìn đại diện cộng đồng. Có thể

kể đến hàng loạt tác phẩm được bạn đọc yêu thích như: Tháng Ba ở Tây Nguyên (Nguyễn Khải),

Miền cháy, Lửa từ những ngôi nhà, Những người đi từ trong rừng ra (Nguyễn Minh Châu), Năm

1975 họ đã sống như thế (Nguyễn Trí Huân), Đất trắng (Nguyễn Trọng Oánh)… Từ 1980 đến

1986, dư luận bắt đầu dành sự quan tâm hơn cho những tác phẩm mang cảm hứng đạo đức - thế sự

hay đời tư với điểm nhìn của kinh nghiệm cá nhân như Đứng trước biển, Cù lao Tràm (Nguyễn

Mạnh Tuấn), Mưa mùa hạ, Mùa lá rụng trong vườn (Ma Văn Kháng), Người đàn bà trên chuyến

tàu tốc hành, Bến quê (Nguyễn Minh Châu), Gặp gỡ cuối năm, Thời gian của người (Nguyễn

Khải), Thời xa vắng (Lê Lựu)… Từ 1986 trở đi, người đọc hầu như chỉ còn bị cuốn hút bởi những

tác phẩm mà ở đó, số phận cá nhân trở thành đối tượng khám phá chủ yếu. Trong những cuốn tiểu

thuyết được giải thưởng của Hội Nhà văn Việt Nam hai năm 1988 - 1989, chỉ có Ông cố vấn của

Hữu Mai là còn thấy rõ sự chi phối của điểm nhìn cộng đồng, nhưng nó được dư luận đánh giá cao

⁽¹⁾Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi (đồng chủ biên) (2010), Từ điển thuật ngữ văn học, Nxb Giáo

dục Việt Nam, tr.113.

TẠP CHÍ KHOA HỌC  SỐ 3/2016

trước hết ở khối lượng tư liệu lịch sử và nhân vật Vũ Ngọc Nhạ đã được thể hiện rất “đời thường”.

Ba cuốn tiểu thuyết được giải của Hội Nhà văn mùa giải 1990 - 1991 cùng hàng loạt tác phẩm

được chú ý khác, và những tiểu thuyết được giải các năm 2000, 2005, 2006, 2007, 2009, 2011,

2012 sau này, đều được viết bởi cảm hứng thế sự với điểm nhìn cá thể hoá. Đó là Nỗi buồn chiến

tranh, Bến không chồng, Mảnh đất lắm người nhiều ma, Cát bụi chân ai, Bến trần gian, Hồi ức

binh nhì, Ánh trăng, Cuốn gia phả để lại, Bi kịch nhỏ, Bức thư gửi mẹ Âu Cơ, Hậu thiên đường,

Cánh đồng bất tận, Và khi tro bụi, Một mình một ngựa, Đội gạo lên chùa, Trò chơi hủy diệt cảm

xúc…

Sự dịch chuyển từ điểm nhìn đại diện cộng đồng sang điểm nhìn cá nhân trong truyện ngắn

còn rõ rệt hơn nữa. Từ những truyện ngắn gây bất ngờ đầu tiên như Hai người trở lại trung đoàn

(Thái Bá Lợi), Bức tranh, Bến quê, Chiếc thuyền ngoài xa (Nguyễn Minh Châu)… đến các truyện

ngắn được giải thưởng của Báo Văn nghệ, Tạp chí Văn nghệ quân đội, Tạp chí Thế giới mới… rồi

đến truyện của Nguyễn Huy Thiệp (Tướng về hưu, Muối của rừng), truyện của Y Ban (Bức thư

gửi mẹ Âu Cơ), truyện của Lại Văn Long (Kẻ sát nhân lương thiện), truyện của Nguyễn Bản (Ánh

trăng), truyện của Phạm Hoa (Đùa của tạo hoá), truyện của Phan Thị Vàng Anh (Hoa muộn),

truyện của Nguyễn Thị Thu Huệ (Hậu thiên đường, Thành phố đi vắng)… đều đề cập đến nội

dung thế sự - đời tư với điểm nhìn cá thể hoá. Khảo sát trên một số tập truyện ngắn tiêu biểu giai

đoạn sau 1975, đặc biệt là sau 1986, chúng tôi thu được kết quả như sau:

- Ánh trăng (tập truyện ngắn được giải Báo Văn nghệ 1991) có 12 truyện, không một truyện

nào được kể bởi điểm nhìn đại diện cộng đồng.

- Bến trần gian (tuyển những truyện ngắn được giải cuộc thi của Tạp chí Văn nghệ

Quân đội hai năm 1992 - 1994) có 21 truyện, chỉ duy nhất một truyện Vịt trời lông tía bay

về là kết hợp điểm nhìn đại diện cộng đồng với việc miêu tả phong tục, tập quán một vùng

đầm phá miền Trung. Tập này có nhiều truyện viết về đề tài chiến tranh nhưng chủ yếu gắn

với điểm nhìn cá thể hoá - những trải nghiệm của cá nhân nên ấn tượng về “nỗi buồn chiến

tranh” rất rõ và rất khác với các truyện thời trước 1975.

- Truyện ngắn hay 1993 (tập truyện do Nxb Văn học và Báo Văn nghệ ấn hành) có 15

truyện, không một truyện nào được kể bởi điểm nhìn đại diện cộng đồng.

- 40 truyện rất ngắn (tác phẩm chung khảo cuộc thi truyện mini của Tạp chí Thế giới

mới- Nxb Hội Nhà văn 1994) không có truyện nào được kể bởi điểm nhìn đại diện cộng

đồng.

- Truyện ngắn hay Bắc – Trung - Nam (tuyển chọn những tác phẩm được giải trong

các cuộc thi 3 miền, Nxb Hội Nhà văn, 1995) có 28 truyện, cũng chỉ một truyện Vịt trời

lông tía bay về là không hoàn toàn chịu chi phối của cảm hứng thế sự với điểm nhìn cá thể

hoá.

TẠP CHÍ KHOA HỌC  SỐ 3/2016

- Những truyện ngắn hay (tập truyện do Nxb Công an Nhân dân ấn hành 1995) có 12

truyện, không một truyện nào được kể từ điểm nhìn đại diện cộng đồng.

- Tác phẩm được giải Cây bút vàng 1996 -1998 (tập truyện do Nxb Hội Nhà văn và

Tạp chí Văn hoá văn nghệ Công an ấn hành) gồm 19 tác phẩm, có một tác phẩm được kể

bằng điểm nhìn đại diện cộng đồng là Cảm nhận hương hồi (bút kí của Vương Trọng).

- Truyện ngắn hay 2000 (tập truyện do Nxb Hội Nhà văn ấn hành) có 15 truyện, duy

nhất truyện Trần Quang Diệu của Trần Thị Huyền Trang được kể bằng điểm nhìn đại diện

cộng đồng.

- Truyện ngắn hay 2004 (tập truyện do Nxb Hội Nhà văn ấn hành) có 28 truyện, không

có truyện nào được kể bằng điểm nhìn đại diện cộng đồng.

- Truyện ngắn hay 2005 (tập truyện do Nxb Thanh Hoá ấn hành) có 27 truyện, không truyện

nào được kể bằng điểm nhìn đại diện cộng đồng.

- Văn mới 2007-2008 (tuyển chọn văn xuôi của những tác giả mới và tác giả đang được mến

mộ, Nxb Hội Nhà văn và Công ty Văn hoá Đông A ấn hành) có 27 tác phẩm, không tác phẩm nào

được kể bằng điểm nhìn đại diện cộng đồng.

- Truyện ngắn hay 2009 (tập truyện do Nxb Văn học ấn hành) có 27 truyện, không truyện nào

được kể bằng điểm nhìn đại diện cộng đồng.

- Văn mới 2012-2013 (tuyển chọn văn xuôi của những tác giả mới và tác giả đang được mến

mộ, Nxb Hội Nhà văn và Công ty Văn hoá Đông A ấn hành) có 27 tác phẩm, không tác phẩm nào

được kể bằng điểm nhìn đại diện cộng đồng.

Như vậy, thực tế khảo sát cho thấy: xu hướng sử dụng điểm nhìn đại diện cộng đồng chiếm số

lượng rất ít mà chủ yếu là điểm nhìn cá thể hoá. Điều này chứng tỏ nhà văn đương đại ít có nhu cầu

kể lại những câu chuyện “mọi người đã biết” mà chủ yếu kể câu chuyện “như tôi biết”. Trải

nghiệm riêng, kinh nghiệm riêng trở thành nhu cầu diễn đạt chính yếu. Chẳng hạn, vẫn câu chuyện

về sự tích Sơn Tinh Thuỷ Tinh nhưng người đọc lại đầy bất ngờ thích thú trước cách cắt nghĩa, lí

giải từ điểm nhìn cá thể hoá của nhà văn Hòa Vang. Tác giả mở đầu bằng một kinh nghiệm của cá

nhân: “Như mọi người đều biết… Nhưng (tôi biết) còn có một (sự thật) lẽ cố nhiên khác

nữa”⁽²⁾. Và niềm tin quen thuộc của độc giả bắt đầu bị thử thách, để rồi cuối cùng; dù họ chấp

nhận hay không cái sự thật giả định mà người viết nêu ra, thì họ cũng buộc phải biết đến một niềm

tin khác. Người kể chuyện trong truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp thường đưa ra phản đề: “Tôi

sẽ kể chuyện này cho anh… Tôi không chắc…”⁽³⁾. Đọc Nỗi buồn chiến tranh, người ta nhận thấy,

(2)

Hòa Vang (1996), Sự tích những ngày đẹp trời, Nxb Hội Nhà văn, Hà Nội, tr.5.

⁽³⁾Nguyễn Huy Thiệp (2001), Mưa Nhã Nam, Nxb Văn học, Hà Nội, tr.296.

TẠP CHÍ KHOA HỌC  SỐ 3/2016

đó dường như là cuộc chiến tranh của riêng Bảo Ninh chứ không phải là cuộc chiến tranh đã từng

diễn ra trong lịch sử. Truyện được kể bằng cái nhìn cá biệt của nhân vật Kiên - một cựu chiến binh

bị chấn thương tâm lí nặng. Toàn bộ hiện thực ấy là hiện thực ảo. Những kí ức đứt quãng lần lượt

hiện về. Nhà văn như muốn nói với bạn đọc: đây không phải là câu chuyện khách quan đã xảy ra

như mọi người đều biết mà là những gì ám ảnh nhất còn đọng lại trong kí ức riêng của một con

người. Và chiến tranh được kể bằng kinh nghiệm cá biệt rất khác với truyền thống. Điều đó khiến

người đọc thấm thía nỗi đau đắng tận cùng của thân phận con người trong chiến tranh, để rồi càng

trân trọng hơn giá trị của độc lập tự do hôm nay. Rõ ràng, cá thể hoá điểm nhìn trần thuật khiến

mỗi cá nhân là một thế giới riêng tư, độc đáo và quan niệm của mỗi cá nhân nhiều khi không hoàn

toàn trùng hợp với quan niệm của cộng đồng. Khi điểm nhìn được cá thể hoá cao độ, cũng đồng

nghĩa với việc nhà văn chú ý nhiều hơn đến cái ngẫu nhiên, cái không tất yếu. Nhà văn không kể

những câu chuyện mọi người đã biết, không đưa ra những chân lí tuyệt đối mà muốn đối thoại

nhiều hơn với bạn đọc để cùng suy ngẫm. Điều đó khiến điểm nhìn trần thuật vô cùng đa dạng,

phong phú.

2.2. Xu hướng đa dạng hoá điểm nhìn trần thuật

Đây là xu hướng trần thuật khá phổ biến của văn xuôi Việt Nam sau 1975. Nếu trong văn xuôi

giai đoạn trước 1975, điểm nhìn trần thuật của một tác phẩm thường rất dễ xác định, vì nó nhất

quán, nó đồng nhất với điểm nhìn của tác giả. Từ điểm nhìn thấu suốt ấy, tác giả sẽ cất lên tiếng nói

“hướng đạo” cho người đọc. Nghĩa là chân lí cuộc đời luôn được chỉ ra một cách rõ ràng, mạch lạc.

Người đọc tiếp nhận những những giá trị đã được thẩm định. Nhưng cách nói hộ, nghĩ hộ của nhà

văn một thời giờ đây dường như không còn thích hợp nữa. Trình độ của bạn đọc ngày càng không

ngừng được nâng cao. Cái tôi cá nhân của người đọc đòi hỏi được xác lập như một nhân vị. Hơn

nữa, cuộc sống đương đại hiện ra phức tạp muôn hình, muôn vẻ và người đọc có nhu cầu đánh giá,

xem xét mọi điều bằng những trải nghiệm của riêng mình. Mặt khác, văn xuôi hôm nay không chỉ

phản ánh hiện thực mà còn suy ngẫm về hiện thực. Hiện thực được mở ra với biên độ vô cùng rộng

lớn: có hiện thực quen thuộc khả kiểm, khả tín, nhưng cũng có vùng hiện thực xa lạ, mơ hồ, bí ẩn,

bất khả tín… Đối với một số tác phẩm thì hiện thực không còn là mục đích tối thượng mà chỉ là

phương tiện để thể hiện tư tưởng của nhà văn. Đối với nhiều nhà văn thì không chỉ “kể nội dung”

mà còn là “viết nội dung”; điều quan trọng không phải là kể chuyện gì mà chính là cách thức kể

câu chuyện ấy như thế nào. Cùng viết về một đề tài, cùng kể về một câu chuyện nhưng nhà văn

này kể thì hấp dẫn, lôi cuốn độc giả; còn nhà văn kia thì không. Điều này trước hết do sự đa dạng

hoá điểm nhìn trần thuật mang lại. Việc đa dạng hoá điểm nhìn trần thuật khiến cho “khối vuông

rubic” của hiện thực, của lòng người được phơi lộ; thể hiện nhu cầu khám phá bản chất cuộc sống

một cách sâu sắc, thận trọng; nhu cầu bình đẳng giữa nhà văn với độc giả… Đa dạng hoá điểm

nhìn trần thuật trong văn xuôi sau 1975 được biểu hiện ở việc gia tăng số lượng người kể chuyện,

TẠP CHÍ KHOA HỌC  SỐ 3/2016

và nhà văn trao điểm nhìn trần thuật cho mọi nhân vật, không phân biệt nhân vật chính - phụ, nhân

vật tin cậy - không tin cậy… Nổi bật là các dạng thức sau đây:

2.2.1. Luân phiên, lồng ghép điểm nhìn trần thuật

Đây là hiện tượng tác phẩm không mặc định ở một điểm nhìn mà luôn đan xen, dịch chuyển

từ điểm nhìn này sang điểm nhìn khác. Nhiều nhân vật trong tác phẩm luân phiên nhau đóng vai

trò người kể chuyện, và từng nhân vật ấy bày tỏ cách nhìn riêng của mình về hiện thực. Cũng có

khi, cùng lúc tồn tại nhiều điểm nhìn, các điểm nhìn chồng lên nhau, đan chéo, móc nối với nhau

để mở ra cho người đọc những khám phá mới về đối tượng. Điều này tạo nên tính phức điệu, đa

âm cho câu chuyện và tác phẩm văn xuôi trở thành một cấu trúc đa tầng, cùng lúc vang lên nhiều

tiếng nói khác nhau. Chẳng hạn, trước số phận cơ cực, bất hạnh của người đàn bà trong

truyện Chiếc thuyền ngoài xa, Nguyễn Minh Châu để cho nhiều điểm nhìn cùng soi rọi vào

cái nhìn trẻ thơ, non nớt của đứa con trai kết án ông bố tàn bạo, và thề sẽ giết ông ta để bảo

vệ mẹ. Nhưng con chị thì hiểu biết hơn, vừa khóc lóc vừa can ngăn em. Nhà nhiếp ảnh thì

sẵn sàng “giữa đường dẫu thấy bất bằng mà tha”. Viên thẩm phán thì khăng khăng: ly hôn

là giải pháp đúng đắn nhất. Nhưng người đàn bà, kẻ hứng chịu những trận đòn roi tàn nhẫn

và phi lý của chồng lại nhìn nhận khác hẳn: bà hiểu chồng, thương con, hiểu tình cảnh nan

giải của gia đình mình; biết mình phải nhẫn nhục, cam chịu để bầy con đông đúc khỏi chết

đói. Bi kịch của mẹ con bà không dễ dàng giải quyết được nếu chỉ trông cậy vào thiện chí

cá nhân. Người đàn bà ấy có cái trí khôn của đời sống. Bà ta không ảo tưởng: “Lòng các

chú tốt, nhưng các chú đâu có hiểu được người làm ăn lam lũ, khó nhọc…”⁽⁴⁾. Rõ ràng,

nhân vật người đàn bà hiện diện trước ống kính “vạn hoa” của tác phẩm. Và bạn đọc không

dễ dàng phán xét đơn giản đúng - sai từ một phía, mà phải thận trọng cân nhắc từ nhiều

phía để cắt nghĩa sao cho thấu tình đạt lí. Người đàn bà ấy vừa đáng giận lại vừa đáng

thương. Phía sau gương mặt xấu xí của bà ta là vẻ đẹp ẩn khuất trong tâm hồn, vẻ đẹp của

mẫu tính: dám hy sinh và chịu trách nhiệm trước đàn con của mình. Trong tiểu thuyết Sông

Côn mùa lũ ⁽⁵⁾, điểm nhìn trần thuật liên tục di chuyển từ nhân vật này đến nhân vật khác.

Có lúc tác phẩm được kể dưới điểm nhìn của nhân vật lịch sử Nguyễn Huệ (các chương 17,

19, 30, 32…); có khi được kể dưới điểm nhìn của thầy giáo Hiến (các chương 1,7, 15); có

lúc lại kể dưới điểm nhìn của An - người yêu Nguyễn Huệ (các chương 75, 92, 97); có lúc

điểm nhìn lại được giao cho nhân vật Lãng - em trai An (các chương 87, 99)… Rất nhiều

biến cố được lí giải khác nhau từ điểm nhìn của mỗi nhân vật. Và sự kết hợp linh hoạt các

điểm nhìn trần thuật khiến mỗi sự kiện của đời sống được cắt nghĩa thấu đáo, khách quan

⁽⁴⁾Nguyễn Minh Châu (1999), Tuyển tập truyện ngắn, Nxb Văn học, Hà Nội, tr.129.

⁽⁵⁾Nguyễn Mộng Giác (2003), Sông Côn mùa lũ (2 tập), Nxb Văn học & Trung tâm nghiên cứu

Quốc học

TẠP CHÍ KHOA HỌC  SỐ 3/2016

và đa diện hơn. Tác phẩm văn học khi ấy mang dáng dấp “một bản giao hưởng” nhiều bè, nhiều

điệu; đạt tới hiệu quả thẩm mĩ phong phú, bất ngờ.

Không chỉ luân phiên, nhiều tác phẩm văn xuôi Việt Nam sau 1975, đặc biệt là sau

1986 còn lồng ghép điểm nhìn trần thuật để làm mới kĩ thuật tự sự. Trong tác phẩm có sự

tương tác giữa điểm nhìn của người kể chuyện với một hoặc nhiều nhân vật, tạo ra sự hoà

phối, đan xen, phức hợp của nhiều kinh nghiệm, nhiều luồng tư tưởng, có khi cùng chiều,

có khi đối nghịch. Tiểu thuyết Hồ Quý Ly⁽⁶⁾của Nguyễn Xuân Khánh là một ví dụ. Ở đây,

người trần thuật xưng “tôi” mà nhân vật cũng xưng “tôi” giành quyền tự kể (Chương II:

Hồ Nguyên Trừng; chương V: Trần Khát Chân; chương VI: Cô gái vườn mai; chương XII:

Đường lên Yên Tử; chương XIII: Hội thề Đốn Sơn). Ta đều biết, những nhân vật lịch sử

như Hồ Nguyên Trừng, Trần Khát Chân… là những con người của quá khứ, cách xa ngày

nay đã sáu thế kỉ. Họ đã “an nghỉ dưới mồ” từ lâu, vậy mà trong tác phẩm, nhà văn cho họ

“sống lại” để kể chuyện mình và chuyện của thời đại mình. Câu chuyện lịch sử được “hiện

tại hoá” như đang vận động, đang diễn ra, đang song hành cùng con người hôm nay.

Nguyễn Xuân Khánh đã tạo ra sự hoà phối của hai loại điểm nhìn: điểm nhìn trần thuật

khách quan và điểm nhìn chủ quan của từng nhân vật lịch sử. Tác phẩm, do đó, có cấu trúc

mở, giàu tính đối thoại; nói về quá khứ nhưng chất chứa những suy ngẫm sâu sắc về hiện

tại. Và những sự kiện của lịch sử luôn hiện diện trong tư thế đang vận động ở thì “hiện tại

chưa hoàn thành”. Trong nhiều truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp, vai trò bình đẳng

trong điểm nhìn của mỗi nhân vật khiến cho tác phẩm luôn là một cấu trúc đa tầng, đa

nghĩa. Đọc văn Nguyễn Huy Thiệp đầy bất ngờ, “tiền văn” không đoán được “hậu văn”.

Chi tiết nào cũng đa nghĩa, đầy sức gợi và có khả năng kích thích đối thoại rất mạnh. Tiểu

(7)

thuyết Chinatown cũng sử dụng kĩ thuật lồng ghép điểm nhìn cực kì phức tạp: “tôi” và

“hắn” là hai mà thực ra là một; “tôi” và “chị ta” cũng vừa đồng nhập vừa phân li như thế.

Rõ ràng, luân phiên, lồng ghép điểm nhìn khiến chủ đề tác phẩm và tư tưởng tác giả

không lộ diện, khó nắm bắt; đòi hỏi người thưởng thức nhiều suy nghĩ, nhưng cũng gợi

nhiều liên tưởng khác nhau. Điều này khiến tác phẩm thực sự “là một quá trình”, khơi gợi

ở bạn đọc sự “đồng sáng tạo”; đến với mỗi bạn đọc, tác phẩm không ngừng “sinh sôi” về

nghĩa. Và tất yếu, xung quanh một tác phẩm dễ gây ra tranh luận trái chiều.

2.2.2. Giao điểm nhìn trần thuật cho những nhân vật “không đáng tin cậy”

Đây là hiện tượng trong tác phẩm, nhà văn giao nhiệm vụ kể chuyện cho những nhân vật dị

biệt, đặc biệt - kiểu nhân vật “không đáng tin cậy”. Đó có thể là một thương binh bị chấn thương

⁽⁶⁾Nguyễn Xuân Khánh (2000), Hồ Quý Ly, Nxb Phụ nữ.

⁽⁷⁾Thuận (2005), Chinatown, Nxb Đà Nẵng.

TẠP CHÍ KHOA HỌC  SỐ 3/2016

thần kinh như Kiên (Nỗi buồn chiến tranh - Bảo Ninh); có thể là một hồn ma đã uống nước ở Bến

Lú, Sông Mê nên nhớ nhớ, quên quên như các nhân vật Hương và Hoa (Người sông Mê - Châu

Diên); có thể là nhân vật bào thai đang nằm trong bụng mẹ (Thiên thần sám hối - Tạ Duy Anh); có

khi là một thanh niên bị điện giật chết hụt rồi bỗng có khả năng đi ngược về quá khứ (Trong sương

hồng hiện ra - Hồ Anh Thái)…

Nỗi buồn chiến tranh⁽⁸⁾sử dụng người trần thuật không phải là cái tôi bình thường mà là cái

tôi tâm hồn đã bị chấn thương tâm lí. Anh ta cũng không phải kể về chiến tranh như đang diễn ra

mà là câu chuyện được nhớ lại; nhớ lại những gì ấn tượng nhất. Trong tư cách một “nhà văn

phường”, Kiên luôn nhắc đi nhắc lại lời thú nhận rằng: mình viết trong trạng thái “rối bời”, “bấn

loạn”. Câu chuyện về chiến tranh được hiện lên trong dòng kí ức “chập chờn bất định” của Kiên…

Điểm nhìn chủ quan hóa triệt để như thế, đòi hỏi ở người đọc sự ngờ vực, sự phản biện. Giao điểm

nhìn trần thuật cho một nhân vật bị chấn thương như vậy, nhà văn Bảo Ninh muốn độc giả cùng

trải nghiệm với một người lính “vô danh” nỗi đau đắng tận cùng của thân phận con người trong

chiến tranh, để rồi tri nhận đầy đủ hơn giá trị của cuộc sống hòa bình. Mở đầu tiểu thuyết Người

sông Mê, tác giả Châu Diên công khai rằng: ông không định “kể lại một câu chuyện” giống với

hiện thực, không nhằm giảng giải, cắt nghĩa câu chuyện bằng lôgic đời sống mà đang trình bày một

“trò chơi” của văn chương: “Trời và Đất đã cho sinh ra một ngày Đầu tiên, trong ngày đó có câu

chuyện liên quan đến cô gái tên là Hoa… Có điều khó hiểu và cũng gây khó dễ cho người kể

chuyện, ấy là khi thì cô này nghĩ mình là Hoa, có khi chính cô lại cho rằng mình là Hương”; “Cô

nhớ và không nhớ. Thực tình cô cũng có nhớ, nhưng rồi nhớ nhớ quên quên, thành thử là quên và

nhớ lẫn lộn. Cô làm cho nhiều người ra trình diện trong cuốn sách này cũng có tật giống cô, ấy là

cứ nhớ nhớ quên quên. Và có khi cô còn làm cho cả những ai tiếp xúc với các nhân vật trong sách

này cũng lây cái tật quên quên nhớ nhớ ấy…”⁽⁹⁾. Nhân vật kể chuyện ở đây thật “không đáng tin

cậy”. Cô ta chỉ là một hồn ma. Ngay từ đầu tác phẩm, tính chất hư cấu, bịa đặt cố ý lộ liễu nhằm

gây ra sự ngờ vực với người đọc. Thậm chí tính “trò chơi” được tiết lộ ngay từ tên truyện: Người

sông Mê. Tác phẩm không chia chương mà chia khúc, vừa theo trình tự kiếp luân hồi như quan

niệm nhà Phật, vừa ngẫu hứng, vu vơ: Kiếp ảo, Kiếp gốc, Kiếp thực… Hiện thực giả định này buộc

người đọc phải có cách ứng xử khác: văn chương có nhất thiết chỉ có mục đích phản ánh hiện thực

không? Văn chương còn có thể phản ánh những suy tư, mơ mộng về những vùng hiện thực bất khả

tri - hiện thực của tâm linh, ảo giác. Nhân vật trần thuật ở đây không được điển hình hoá mà rất dị

biệt, cá biệt, nhưng lại tạo ra một hiệu ứng thẩm mĩ bất ngờ với người đọc. Đọc xong câu chuyện,

người ta bỗng thấy “thương người và lại thương thân”. Tiểu thuyết Thiên thần sám hối xác nhận

“trò chơi” bằng chính lời Tựa: “Câu chuyện khó tin này là của một đứa trẻ còn ở trong bụng mẹ.

⁽⁸⁾Bảo Ninh (2005), Nỗi buồn chiến tranh, Nxb Hội Nhà văn.

⁽⁹⁾Châu Diên (2005), Người sông Mê, Nxb Hội Nhà văn, Hà Nội, tr.5.

TẠP CHÍ KHOA HỌC  SỐ 3/2016

Nếu đọc xong mà quý vị vẫn không tin thì cũng không sao”⁽¹⁰⁾. Và người trần thuật xưng “tôi”

chính là cái bào thai ấy. Chỉ còn 72 giờ nữa là thai nhi phải chào đời. Nó đang trăn trở: có nên ra

đời hay không? Ban đầu thai nhi “khao khát chờ đến cái ngày vĩ đại ấy”, nhưng rồi nó quyết định

cứ ở trong bụng mẹ. Bởi nó đã nghe được câu chuyện một bà mẹ sinh con rồi bỏ con tại bệnh viện;

chuyện một cô gái liên tục bị sảy thai vì quả báo do người chồng độc ác đã từng giết người; chuyện

một gã thanh niên coi đứa con là tội nợ… Từ đó, tác phẩm gợi ám ảnh nơi độc giả về một hiện

thực trớ trêu rất đáng bận tâm của đời sống đương đại: những nhầm lẫn đáng buồn của con người,

những dục vọng tăm tối đang hủy hoại cái đẹp và ăn mòn các giá trị sống…

3. KẾT LUẬN

Có thể thấy, xu hướng vận động của điểm nhìn trần thuật trong văn xuôi Việt Nam sau 1975

là không ngừng gia tăng điểm nhìn cá thể, và đa dạng hóa điểm nhìn trần thuật. Trước áp lực

cạnh tranh từ các phương tiện giải trí - truyền thông, lối sống và nhịp độ sống của thời đại

kỹ trị… buộc người viết văn phải nỗ lực kiếm tìm hình thức mới cho văn xuôi Việt Nam đương

đại. Dường như nhà văn hôm nay đang cố gắng đi tìm câu trả lời cho câu hỏi: Có thể viết văn như

thế nào? Khi tái hiện hiện thực đời sống, nhiều nhà văn có xu hướng vượt khỏi mô hình trần thuật

quen thuộc, xác lập mối quan hệ mới giữa văn chương với hiện thực, giữa nhà văn với bạn đọc để

tạo ra những kinh nghiệm đọc mới. Đa dạng hóa điểm nhìn, phá vỡ cái nhìn toàn tri; văn xuôi

đương đại tìm đến những điểm nhìn mang rõ dấu ấn cá nhân, cá thể. Văn học của điểm nhìn nhìn

trần thuật như vậy đúng là không dễ đọc với mọi độc giả, đặc biệt là những độc giả yêu thích sự

mực thước, hiền lành.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Nguyễn Thị Bình (2012), Văn xuôi Việt Nam sau 1975, Nxb Đại học Sư phạm, Hà Nội.

2. Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi (1999), Từ điển thuật ngữ văn học, Nxb Đại học

Quốc gia Hà Nội.

3. Nguyễn Văn Long, Lã Nhâm Thìn (2006), Văn học Việt Nam sau 1975 - Những vấn đề nghiên

cứu và giảng dạy, Nxb Giáo dục, Hà Nội.

4. Trần Đình Sử (Chủ biên) (2004), Tự sự học - một số vấn đề lý luận và lịch sử, Nxb Đại học Sư

phạm Hà Nội.

5. Trần Đình Sử (Chủ biên) (2008), Tự sự học - một số vấn đề lý luận và lịch sử, Phần 2, Nxb

Đại học Sư phạm Hà Nội.

6. Các tuyển tập truyện ngắn, tiểu thuyết, kí Việt Nam sau 1975.

⁽¹⁰⁾Tạ Duy Anh (2004), Thiên thần sám hối, Nxb Hội Nhà văn, Hà Nội, tr.5.

TẠP CHÍ KHOA HỌC  SỐ 3/2016

THE MOVEMENT OF THE TREND WITH THE NARRATIVE

OVERVIEW IN VIETNAMESE PROSE AFTER 1975

Abstract:Narration is an aspect of the basic form of narrative works of art, plays a

important role in conveying the artistic purpose and aesthetic attitude of the writer. This

article is used for the purpose of summarizing, generalizing the narrative point of view-a

prominent level. Futhermore, this article also reflects the innovation of practical prose in

Vietnam after 1975 and contributes to portraying honestly the painting of literature and

history which the reader, the learner, the literature lecturer are now interested in.

Keywords: Narrative point of view, prose after 1975, Vietnam.

10 trang yennguyen 20381 Free

Download

Bạn đang xem tài liệu "Xu hướng vận động của điểm nhìn trần thuật trong văn xuôi Việt Nam sau 1975", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên

File đính kèm:

xu_huong_van_dong_cua_diem_nhin_tran_thuat_trong_van_xuoi_vi.pdf