Lư Khê và bài báo đầu tiên ở Nam Kỳ giới thiệu văn học Nhật Bản
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC VĂN HIẾN
TẬP 6 SỐ 4
LƯ KHÊ VÀ BÀI BÁO ĐẦU TIÊN Ở NAM KỲ
GIỚI THIỆU VĂN HỌC NHẬT BẢN
Võ Văn Nhơn, Ngô Trà Mi
Trường Đại học KHXH và NV, ĐHQG Tp. Hồ Chí Minh
Nhận bài ngày: 6/6/2019; Ngày duyệt đăng: 27/08/2019
Tóm tắt
Văn học Nhật Bản được giới thiệu một cách tổng quan theo tiến trình lịch sử ở Việt Nam từ khi
nào. Đó là câu hỏi vẫn còn bỏ ngỏ mà chưa nhà nghiên cứu Nhật Bản nào ngày nay dám trả lời quả
quyết. Việc tìm lại các tư liệu báo chí xuất bản trước năm 1945 cho phép ta lần tìm lại được những
bước đi đầu tiên trong việc tiếp cận với nền văn chương của một nước đồng văn vừa gần lại vừa xa.
Chúng tôi may mắn tìm được bài báo “Văn chương nước Nhựt” của tác giả Lư Khê đăng nhiều kỳ
trên báo Tự do ở Saigon năm 1936. Tuy chỉ tìm được văn bản hai kỳ của bài báo này, chưa phải là
văn bản trọn vẹn nhưng đã giúp chúng tôi có hình dung được những bước đầu của việc nghiên cứu
giới thiệu văn học Nhật ở Việt Nam. Chúng tôi đã tiến hành đọc bài báo, đồng thời so sánh với tri
thức về văn học Nhật để thấy những sai biệt bước đầu của người đi trước, từ đó có thể hiểu hơn về
quá trình tiếp nhận văn học Nhật khó khăn buổi đầu ở nước ta.
Từ khóa: Lư Khê, văn học Nhật Bản, nghiên cứu văn học Nhật Bản.
Lu Khe and the first article introducing Japanese Literature in Cochinchina
Abstract
When Japanese literature was introduced in an overview acording to the historical process in
Vietnam is still open-ended question which is hard for any Japanese researchers to answer
decisively. Finding the press materials published before 1945 allows us to realize the first steps in
approaching the literature of the country having the same culture and scripts of Vietnam. It is
fortune for us to find the serial article “Van chuong nuoc Nhut” by the author Lu Khe pubished in
the Tu do newspaper in Saigon in 1936. Although only the two-term text of this article not full text
was found, it helped us to envision the very first steps of introducing Japanese literature in Vietnam.
We have read the article, and compared it with the knowledge of Japanese literature to realize the
uncorrect knowledge of the author so that we can better understand the difficulties in the early time
of the process of recepting Japanese literature in our country.
Keywords: Lu Khe, Japanese literature, the study of Japanese literature.
Do gia đình sống tại xóm Rạch Vược, còn
gọi là Lư Khê nên ông lấy bút hiệu là Lư Khê.
Ông còn có bút hiệu là Trương Tuấn Cảnh. Có
tài liệu cho rằng, Lư Khê còn một bút hiệu khác
là Từ Quang. Với bút danh Từ Quang, Lư Khê
đã được tặng thưởng khuyến khích ở giải Đồ
Chiểu năm 1943 khi gửi tác phẩm dự thi với đề
tài Khảo cứu và luận về Đồ Chiểu với Lục Vân
Tiên. Lư Khê cùng với Đông Hồ, Mộng Tuyết,
Trúc Hà là bốn danh sĩ nổi tiếng nhất của Hà
1. Về tác giả bài báo
Lư Khê tên thật là Trương Văn Em, trong gia
đình gọi là Đệ, sinh ngày 20/1/1916 tại xã Thuận
Yên, Hà Tiên trong một gia đình nông dân
nghèo, con ông Trương Văn Huynh và bà Trần
Thị Chính. Cha làm nghề đánh cá vược, mẹ là
nông dân, nhưng Lư Khê được nuôi ăn học chu
đáo. Nhờ thế, ông trở thành người Hà Tiên đầu
tiên tốt nghiệp Thành Chung, tức trung học,
trường Collège de Cần Thơ.
53
VAN HIEN UNIVERSITY JOURNAL OF SCIENCE
VOLUME 6 NUMBER 4
Tiên ở đầu thế kỷ XX nên được gọi là “Hà Tiên
tứ tuyệt”.
Ngoài việc dạy học và hoạt động báo chí, Lư
Khê còn rất quan tâm đến văn học. Hoạt động
văn học của ông khá phong phú. Ông đã hưởng
ứng cuộc trưng cầu ý kiến về vấn đề cải tạo văn
học Việt Nam do báo Gió mùa (Hà Nội) khởi
xướng năm 1942. Ông cho rằng “cải tạo nền văn
học được một địa vị cao quý trong lúc này là một
điều nên làm gấp”, cho đó là một vấn đề thuộc
xã hội mà các hội văn học phải có trách nhiệm
đảm nhận để phát huy dân tộc tính.
Lư Khê sáng tác khá nhiều thơ, đăng trên
nhiều báo. Thơ của ông nằm trong khí quyển
của phong trào Thơ mới, đậm chất trữ tình, giàu
cảm xúc.
Văn xuôi của Lư Khê khá đa dạng. Ông viết
tản văn, phóng sự, truyện ngắn, tiểu thuyết.
Phóng sự Điều tra về nghề làm nước mắm ở Phú
Quốc đăng hai kỳ trên báo Sống năm 1935 (số
26 và 27) khi ông mới 19 tuổi là một phóng sự
khá công phu về nghề làm nước mắm truyền
thống lừng danh của Phú Quốc.
Tập tản văn Phút thoát trần của ông gồm
mười chín bài viết về nhiều chủ đề với một
giọng văn giàu cảm xúc. Ông chiêm nghiệm về
nhiều vấn đề của xã hội, nhân sinh, những vấn
đề gắn liền với những nghịch lý mà ông đã trải
qua trong đời. Tập tản văn của ông là những câu
chuyện ta vẫn bắt gặp hàng ngày, được ông viết
bằng giọng văn như thầm thì, tâm sự. Những tản
văn này cuốn hút chúng ta bằng sự chân thực
của một trái tim nhạy cảm của một nghệ sĩ luôn
trân trọng những giá trị nhân văn.
Ngoài sáng tác, Lư Khê còn viết khảo cứu.
Bản thảo chưa in của ông cho thấy ngoài việc
nghiên cứu văn học Việt Nam như L’amour
dans la poésie annamite (Ái tình trong thơ Việt),
ông còn nghiên cứu về văn học Trung Hoa, văn
học Nhật Bản. Ông cũng có bài bàn về thể Văn
du ký đăng hai kỳ trên báo Phụ nữ tân văn (số
4/7/1935 và 11/7/1935). Phê bình sân khấu thì
có bài “Phê bình tuồng Nặng gánh cang
thường” (Phụ nữ tân văn, 18/2/1935).
Ngoài sáng tác bằng tiếng Việt, ông còn làm
thơ tiếng Pháp đăng trên báo Pháp và từng đoạt
giải cuộc thi “Tournoi des Jeux Floreaux de
Nice” của Pháp năm 1938. Tác phẩm viết bằng
tiếng Pháp của ông đã xuất bản có La Douleur
secrète (Nỗi đau thầm kín, tập truyện ngắn,
1939). Ngoài ra còn có một số bản thảo như Elle
l’a tué (Nàng đã giết chàng, truyện ngắn), Jours
perdus (Những ngày đã mất, tiểu thuyết), Au fil
de l’heure (Dòng thời gian, thơ), La littérature
chinoise et ses ressources artistiques (Văn
chương Trung Hoa và những ngọn nguồn nghệ
thuật, tiểu luận), L’amour dans la poésie
annamite (Ái tình trong thơ Việt, nghiên cứu).
Từ 1935, Lư Khê lên Sài Gòn dạy học và viết
báo. Ông dạy Việt văn ở các trường trung học
Huỳnh Khương Ninh, Đồng Nai. Năm 1935 ông
tham gia làm báo Sống, tờ tạp chí văn học đầu
tiên do những nhân tài đất Hà Tiên sáng lập và
hợp lực viết bài, được anh em gọi là Hội bạn Trí
Đức. Nhóm này gồm Đông Hồ, Trúc Hà, Trúc
Phong, Lư Khê, Trọng Toàn, Quang Đẩu, Bạch
Như, Mộng Tuyết. Ông còn viết cho Nữ lưu
tuần báo (1936 - 1938), Thế giới tân văn (1936
- 1937), Văn Nghệ (1937), Nay (1938), Tự do
(1938- 1939), Đông Tây (1941), Gió mùa (1941
- 1942), Tân Việt. Ông cũng là chủ bút các báo
Sự thật (1946 - 1947), Ánh sáng (1947 - 1950).
Riêng tờ Ánh sáng còn có phụ trang Ánh sáng
văn chương. Huỳnh Văn Nghệ lúc ở chiến khu
đã gửi đăng bài thơ Lá thư rừng (Ánh sáng văn
chương ngày 9/10/1948) để đáp từ bài Chiếc lá
thị thành của nữ sĩ Mộng Tuyết cũng đăng trên
phụ trang này trước đó.
Năm 1937, Lư Khê thành hôn với nữ sĩ Manh
Manh, tức nhà thơ, nhà báo Nguyễn Thị Kiêm,
người được phong tặng danh hiệu “nữ tiên
phong Thơ mới ở Nam Kỳ”.
Với những hoạt động sôi nổi trong lĩnh vực
văn học và báo chí, Lư Khê đã có nhiều đóng
góp rất đáng ghi nhận đối với văn học Nam Bộ.
Ông mất ngày 3 tháng 7 năm 1950 tại nhà riêng
ở đường Paulin Vial, Sài Gòn do bị ám sát, khi
đang làm chủ bút báo Ánh sáng.
2. Bài báo Văn chương nước Nhựt
Đăng nhiều kỳ trên báo Tự do năm 1936, bài
báo Văn chương nước Nhựt có thể là một trong
những công trình nghiên cứu văn học Nhật Bản
54
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC VĂN HIẾN
TẬP 6 SỐ 4
đầu tiên ở Nam Bộ lúc đó.
Thời đại Edo, Văn chương vào thời đại Meiji.
Phần sau của bài báo mà chúng tôi chưa tìm thấy
được tư liệu, chắc hẳn sẽ là văn chương thời
Taisho và một vài năm đầu của thời Shōwa.
Trong phần “Thời kỳ cổ điển”, Lư Khê có đề
cập đến thi ca thời Nara (710 - 784) là “sự sung
hợp của thi ca nước Tàu và thi ca nước Nhật”.
Rồi ông khẳng định chỉ có đến thời “Đại Bình
(Heian)” thì văn chương Nhật mới đổi mới và
có “truyện ngắn, tiểu thuyết, có truyện ngắn
bình dân, có lịch sử tiểu thuyết, có cả báo chí
văn chương và phê bình.” Lư Khê cũng nhấn
mạnh thời đại Heian là thời có nhiều “đàn bà
cầm bút”, trong đó ông nhắc đến Murasaki
Shikibu và Sei Shônagon. Khi nhắc đến
Murasaki Shikibu, ông nhận định bà “có ngọn
bút rắn rỏi, văn pháp gọn gàng khi thì êm dịu
như thiếu nữ uốn mình, khi thì cao thâm như
khoảng trời đất.” Truyện Genji của Murasaki
Shikibu cũng được đề cập đến, với nhận định
rằng tác giả của truyện đã “khéo léo vẽ nên sự
lộn xộn của triều đình Heian hồi thế kỷ 11”, và
nhận định Genji là “một vị đại anh hùng, là một
“Don Juan” của đời “Đại Bình” (Heian)”, “chỉ
biết “tình” chớ không biết gì khác”, “vì tình mà
Genji đã nhiều phen dám làm nhiều sự mạo
hiểm coi nhẹ cái danh giá hoàng tộc của mình.
Cái đời sống như thế, ngày này qua ngày khác,
không ích lợi gì cho đời mình, cho xã hội...” Lư
Khê liên tưởng Truyện Genji giống như tác
phẩm của “Stendal do Musset san định lại”. Rồi
ông lược thuật về phần hai của Truyện Genji với
nhân vật chính là Kaoru, có sai lệch so với
nguyên bản, chúng tôi sẽ trao đổi ở phần sau.
Phần cuối trong những nhận định về Truyện
Genji, Lư Khê trích lại lời của nhà phê bình
Pháp Aston, theo đó “Genji là văn chương kiệt
tác của nước Nhật mà cái đặc tài của người viết
nó là ở chỗ tả về ái tình và những cái vụn vặt
của ái tình một cách khéo léo không có một câu
nào có thể làm một cô gái khi đọc đến phải đỏ
mặt...”, và trong mắt Lư Khê, “bộ tiểu thuyết ấy
là cái phản ảnh của xã hội lúc bấy giờ.”
Tư liệu mà chúng tôi tìm được là bài báo Văn
chương nước Nhựt đăng liên tiếp trên hai số 5
và 6 của tờ Tự do phát hành năm 1936. Bài báo
vẫn “còn nữa”, song hiện tại chúng tôi chưa tiếp
cận được nguồn tư liệu. Qua bài báo, dù vẫn còn
dang dở, có thể thấy tác giả Lư Khê đã phát họa
khái quát diện mạo văn học Nhật Bản từ khởi
thủy đến cận kim với nhiều nhận định thú vị. Bài
báo gây bất ngờ vì tầm nhìn rộng của tác giả khi
muốn giới thiệu văn chương Nhật Bản đến độc
giả Việt Nam, khi đương thời, Nhật Bản đang là
một quốc gia tìm đường khẳng định mình trên
trường quốc tế, và chỉ một năm sau, năm 1937,
Nhật chính thức trở thành thành viên của khối
trục Phát xít, bắt đầu gieo rắc chiến tranh khắp
cõi Á Châu.
Lư Khê viết gì về văn học Nhật Bản?
Mở đầu bài báo, Lư Khê đưa ra một phản đề
nước Nhật là một nước có “tinh thần thượng võ”
và như thế thì văn chương hẳn nhiên không
được lo “sung bồi”. Nhưng ngay sau đó, ông lại
giới thiệu rằng trên thực tế “Nền văn chương
nước Nhựt là một nền đầy đủ vừa dồi dào và
được dân sự họ quan tâm, chú trọng hơn cả trên
thế giới.” Lư Khê chứng minh nước Nhật là
nước yêu văn chương, từ thời lập quốc, người
dân trong nước từ vua chúa, hoàng hậu, cho tới
thường dân đều làm thơ; các cuộc thi thơ được
mở ra hằng năm với thể thơ “Outa 31 chữ”; thi
thần trong nước Nhật không phân đẳng cấp, ai
cũng có chút tài về văn chương. Ba ngàn năm
văn học Nhật vì thế đã rất phát triển.
Lư Khê nhận ra rằng, dù văn học Nhật phong
phú và giá trị như thế nhưng lại rất khó phổ biến
sang các nước khác, đặc biệt là các nước Âu châu
vì ngôn ngữ Nhật quá phức tạp, từ cách dùng cùng
một từ ở các ngữ cảnh khác nhau theo những cách
khác nhau đến lối viết “phiền phức khó học”, và
cả nguồn chữ Hán vốn có gốc từ Trung Quốc cũng
không có nghĩa giống tiếng Trung.
Lư Khê cũng nhận thấy rằng việc dịch văn
học các nước châu Âu ra tiếng Nhật rất thịnh
hành, chứng tỏ dân Nhật rất ham mê văn chương.
Sau phần này, Lư Khê bắt đầu chia lịch sử
văn học Nhật thành các phần: Thời kỳ cổ điển,
Sau khi giới thiệu Murasaki Shikibu, Lư Khê
giới thiệu tiếp về nữ sĩ số hai của thời đại này
Sei Shônagon và nhận định “nữ sĩ có một lối văn
55
VAN HIEN UNIVERSITY JOURNAL OF SCIENCE
VOLUME 6 NUMBER 4
như ngạo đời, như thị thế, thỉnh thoảng nữ sĩ
cũng không quên điểm chút duyên vị cho văn
chương mình bằng cách vẽ khéo léo bướm hoa,
cây cỏ.” Liền sau đó, Lư Khê dịch đoạn đầu của
tuỳ bút Makura no soshi (Chẩm thảo tử) từ bản
dịch tiếng Trung của Hồ Thích. Có thể nói, đây
là lần đầu tiên tùy bút tối cổ của Nhật Bản được
chuyển dịch sang tiếng Việt.
vào thời đại Meiji”. Theo đó, thời đại Meiji là
thời đại “giao tiếp với văn minh Âu Tây” từ
cuộc cách mạng năm 1867. Vào thời đại này,
văn chương Nhật đã hoàn toàn đổi mới theo
hướng Âu hóa. Ông nhìn ra được những khởi
sắc trong đời sống văn chương là từ sự xuất bản
báo chí vào năm 1880, sự ra đời của hàng loạt
nhà in. Trong giai đoạn này, ông nhắc đến Kōyō
với phái Kenyūsha, nhóm văn bút đầu tiên trong
lịch sử văn học hiện đại Nhật Bản. Ông nhìn ra
phái Kenyūsha chịu ảnh hưởng lớn của Saikaku
đồng thời đang tìm lối đi mới trong thời đại mới.
Ngoài ra, ông còn nhắc đến Rohan, một văn sĩ
thường được nhắc đến cùng với Kōyō, nhưng lại
có đường lối khác Kōyō. Trong phần này, Lư
Khê cũng chỉ ra rằng văn chương Âu Tây trở
nên ảnh hưởng sâu rộng trong văn học Nhật từ
sau chiến tranh Trung- Nhật. Ông đề cập đến
những tác giả của văn học phương Tây và Nga
được dịch và say mê ở Nhật như Tolstoi, Ibsen,
Sudermann, Hauptenann, Bjornson, Zola,
Maupassant và Hugo. Lư Khê cũng bước đầu
phác họa những mâu thuẫn trong quá trình tiếp
thu văn chương Tây phương, cụ thể phái
Kenyūsha, vốn chủ trương đổi mới văn học
trong sự dung hòa mới cũ thì các nhà văn khác
lại chủ trương văn học theo lối tả chân giống
như của Zola. Lư Khê nhận ra cái mốc lịch sử
quan trọng thứ 2 sau chiến tranh Trung - Nhật
(1894 - 1895) là chiến tranh Nga và Nhật (1904
- 1905) đã ảnh hưởng lớn đến tiến trình “Âu
hoá” của văn học Nhật. Rồi sau đó, ông lại kể
them Hogetsu, giáo sư đại học Waseda du học
từ Âu châu về, phủ nhận cả hai trường phái lãng
mạn và tả chân để cổ suý một nền văn học mới
chịu ảnh hưởng của Pháp. Ông kể tên ra các nhà
văn ảnh hưởng nền văn học Pháp như Tōson,
Katai, Kafū và nhấn mạnh những nhà văn này
chưa được nước ngoài chú ý vì chỉ mô phỏng
theo lối viết của các nhà văn tả chân Pháp.
Thời đại tiếp theo được Lư Khê đề cập đến
trong bài báo của mình là “Thời đại Edo”. Lư
Khê nhận định rằng, thời đại này “thơ ca và tiểu
thuyết không được tiến bộ lắm. Vì lúc bấy giờ
trong nước đương thịnh hành về triết học và
Phật giáo nên nảy lên một lối văn chương mới
về lịch sử và về hát tuồng như Kabouki và Nô”
(Lư Khê, 1936: 8). Dẫn theo “một vài nhà văn
khiêm tốn và dè dặt nước Nhật”, Lư Khê cho
rằng thời Edo là thời của văn chương bình dân
nước Nhật. Trong thời này, ông nhắc đến hai
văn sĩ là Saikaku và Chikamatsu. Saikaku được
nhận định là lãnh tụ của phái tả chân, “có thể vẽ
ra một cách thần tình những dục vọng, những
tâm hồn nhỏ những sự hèn yếu của nhân loại...”
Lư Khê cũng giới thiệu tiểu thuyết nổi tiếng của
Saikaku Háo sắc nhất đại nữ mà ông gọi là
“Một quảng đời thiếu phụ”, trong đó ông lược
thuật lại nội dung của tác phẩm và nhận xét về
văn phong của Saikaku “khi thì thật thà chất
phác như lời nói của cô gái ngây thơ, khi thì
trong trẻo hữu duyên như nét cười của mỹ nhân
chào khách...”
Đề cập đến Chikamatsu, một kịch tác gia tiêu
biểu thời Edo, Lư Khê dẫn nhận định của người
khác bảo rằng Chikamatsu là “một Shakespeare
của nước Nhựt, nhưng một ông Shakespeare chỉ
khảo xét về ái tình, về phẩm giá, về sự trung
thành, về lòng trong sạch ” (Lư Khê, 1936: 8).
Lư Khê cũng đặt vấn đề nhiều người cho rằng
Chikamatsu là thi sĩ vì kịch của ông thường theo
lối văn vần, rồi ngay sau đó Lư Khê phản bác lại
ý kiến trên vì cho rằng cổ văn của Nhật dù có
vần hay không đều được chú trọng về mặt điều
hoà âm thanh. Bằng chứng của ông là văn của
Saikaku và Sei Shônagon.
Dù chúng tôi chưa tiếp cận được trọn vẹn bài
báo về Văn chương nước Nhựt của Lư Khê, song
qua những gì được đọc, có thể thấy Lư Khê có
ý muốn dựng lại toàn bộ lịch sử văn học Nhật từ
khởi thủy đến hiện đại. Vì không xem được
phần tư liệu tham khảo của tác giả bài báo, nên
Giai đoạn thứ 3 trong lịch sử văn học Nhật
Bản được Lư Khê đề cập đến là “Văn chương
56
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC VĂN HIẾN
TẬP 6 SỐ 4
chúng tôi khó đoán định được tác giả đã khái
quát lịch sử văn học Nhật từ những nguồn nào.
Trong văn bản mà chúng tôi tiếp cận được, có
thể thấy, Lư Khê chịu ảnh hưởng nhiều của học
giả người Trung Quốc - Hồ Thích và nhà phê
bình người Pháp - Aston, cụ thể ông có nhắc đến
hai vị này khi phẩm bình về Truyện Genji. Điều
đó cũng giúp chúng ta đoán định được Lư Khê
chủ yếu tiếp cận với văn học Nhật bằng con
đường Pháp văn và Trung văn. Điều này cũng
hoàn toàn hợp lý với bối cảnh tri thức Việt Nam
những năm 1930.
Muromachi (1336 - 1573), vốn là những thời đại
có nhiều thành tựu, đặc biệt là thời đại Thiền đã
trở thành một phần văn hóa Nhật Bản.
Riêng phần “Thời kỳ cổ điển”, Lư Khê đưa ra
một số nhận định có phần ngược với tri thức về
văn học Nhật Bản ngày nay. Chẳng hạn, ông cho
rằng văn chương thời Heian có đủ các thể loại từ
truyện ngắn, tiểu thuyết đến cả “báo chí văn
chương và phê bình”. Thời kỳ này, người Nhật
có monogatari物語 (vật ngữ), có thể xem là
truyện ngắn và tiểu thuyết, có cả những quyển
karon 歌論 (ca luận) bàn về nghệ thuật thơ ca,
nhưng thật khó có thể nói thời này đã có báo chí.
Không rõ tác giả bài báo đã tham khảo từ nguồn
nào để kể ra thể loại này trong văn chương Heian.
Khi viết về Genji monogatari, phần được
dành nhiều “đất” nhất trong phần “Thời kỳ cổ
điển”, Lư Khê nhìn nhận đây là một tác phẩm
phản ảnh “sự lộn xộn của triều đình Heian vào
cuối thế kỷ 11”, và Genji là một “Don Juan của
đời Đại Bình (Heian)”, có đời sống “không lợi
ích gì cho đời mình, cho xã hội”, cả cuộc đời 51
năm “làm bao nhiêu chuyện đáng trách”. Cách
nhìn nhận về nhân vật Genji và về tiểu thuyết
đầu tiên của nhân loại Truyện Genji như thế
hoàn toàn đi ngược lại tinh thần của thời đại
Heian. Đây cũng là cách tiếp cận của hầu hết các
nhà phê bình phương Tây trong thời kỳ đầu với
Truyện Genji, luôn cho rằng Genji là một kiểu
Don Juan của Nhật Bản, sống buông thả, trụy
lạc với ái tình. Thực ra, đạo đức của Genji không
nằm trong quy chuẩn của Nho giáo theo kiểu
Đông phương hoặc trong quy chuẩn đạo đức của
Tây phương, mà là một quy chuẩn theo kiểu
Nhật Bản, dựa trên mono no aware. Mono no
aware là một thuật ngữ mỹ học Nhật Bản chỉ
cho sự rung động thực sự từ tâm hồn khi tiếp
chạm với cái đẹp, sự rung động đó có thể là hân
hoan, có thể là say đắm, có thể là sầu não...,
nhưng tựu trung phải là rung động chân thành.
Người có những rung động này là người biết
mono no aware, và người như vậy mới là người
tốt. Người không biết rung động trước cái đẹp,
trước sự vật thì dù có nói đạo đức cũng chỉ là
giả dối. Đó là thẩm mỹ và đạo đức của thời
Heian, khi mà cả đạo đức của Nho giáo lẫn Phật
Một vài nhận định về bài báo Văn chương
nước Nhựt của Lư Khê
Phải nói rằng, những thông tin mà Lư Khê
mang đến cho độc giả Việt Nam về văn chương
Nhật Bản chắc chắn là mới lạ và bổ ích đối với
kiến văn của người Việt trong việc tìm hiểu thế
giới vào năm 1936. Bài báo rõ ràng, khúc chiết,
phác họa cho người đọc thấy những mốc lớn
trong các thời đại văn học Nhật. Những tác giả
được chọn giới thiệu trong bài báo đều là những
tác giả lớn, có ảnh hưởng sâu rộng trong văn
chương Nhật Bản.
Tuy nhiên, so với những hiểu biết của hậu
sinh thế kỷ 21, thời đại mà việc tiếp cận thông
tin nhanh nhạy và dễ dàng hơn thời đại của Lư
Khê, thời đại mà Nhật Bản kể cả văn hóa lẫn
ngôn ngữ không còn quá xa lạ với quảng đại
người Việt, thì những viên gạch đầu tiên của Lư
Khê đặt nền móng cho ngôi nhà nghiên cứu
Nhật Bản ở Việt Nam có nhiều chỗ còn phải trao
đổi. Dưới đây, chúng tôi xin nêu ra một vài điểm
cần trao đổi lại trong sự hiểu biết của mình về
văn học Nhật Bản.
Bài báo khái quát lịch sử văn chương Nhật
Bản qua các thời kỳ, cho rằng văn chương Nhật
có lịch sử 3000 năm thì quả là thiếu chính xác.
Nền văn chương Nhật còn ghi lại đến ngày nay
khởi phát từ thế kỷ VIII, thời Nara với các tập
thần thoại Kojiki, Nihonshoki, và tập thơ
Man'yōshū. Lư Khê chia văn chương Nhật thành
các thời kỳ cổ điển, Edo, Meiji và có thể các thời
hiện đại sau này trong phần bài báo chưa được
tìm thấy. Cách chia này bỏ qua hoàn toàn văn
chương của thời Kamakura (1185 - 1333) và
57
VAN HIEN UNIVERSITY JOURNAL OF SCIENCE
VOLUME 6 NUMBER 4
giáo chưa trở thành quy chuẩn ứng xử trong xã
hội. Và Genji, chàng hoàng tử biết mono no
aware đã yêu người tình của mình, rất nhiều
người tình trong một sự rung động và chân
thành nhất của trái tim. Người Nhật không gọi
chàng là Don Juan, là kẻ đa tình lăng nhăng, mà
gọi chàng là hoàng tử ánh sáng, biểu trưng của
cái đẹp Nhật Bản.
chương Nhật thông qua các nguồn trung gian từ
phương Tây và Trung Quốc. Tuy vậy, ngoài
nguồn tri thức khoa học đòi hỏi sự chính xác,
chúng tôi còn tiếp nhận bài báo từ góc độ tâm ý
của người viết khi chọn đề tài. Ở góc độ này,
chúng ta, những kẻ hậu sinh của thời đại đầy đủ
tiện nghi, phải cúi đầu kính phục sự nhìn xa
trông rộng của bậc thức giả thế hệ trước trong
cái nhìn về lịch sử thế giới, tấm lòng quảng đại
muốn mở mang tri thức về thế giới cho dân Việt
nên đã chọn một đề tài hoàn toàn mới ở Việt
Nam thời bấy giờ. Cũng qua đó, chúng ta thấy
được vai trò của báo chí đầu thế kỷ 20 trong việc
mở mang dân trí, đưa người Việt xích lại gần
hơn với các nền văn minh khác trên thế giới.
Kết luận
Những năm 1930, mối quan tâm về văn học
Nhật Bản ở Việt Nam còn rất ít. Ngoài bản dịch
“Giai nhân kỳ ngộ” của Phan Châu Trinh năm
1926 và bài báo “Thi văn Nhật Bản với phong
trào Âu hoá” của Hàn Mặc Tử đăng trên báo Sài
Gòn ngày 3/2/1936, hầu như văn chương Nhật
rất hiếm được đề cập trên báo chí. Có thể nói,
bài báo Văn chương nước Nhựt của Lư Khê là
một trong những bài báo đầu tiên khái quát toàn
bộ tiến trình lịch sử của văn chương Nhật. Điều
này có giá trị lớn lao về mặt tri thức, để người
Việt hiểu hơn về Nhật Bản, một dân tộc “hùng
cường và có thể nay mai khuấy đục nước Thái
Bình Dương” (nhận định của Lư Khê) trong thời
đại những năm 1930. Những tri thức bài báo
cung cấp có thể đã lạc hậu theo thời đại nhưng
tinh thần khơi mở và dấu mốc quan trọng mà bài
báo để lại trong việc nghiên cứu văn học Nhật
Bản tại Việt Nam sẽ vẫn còn mãi giá trị.
Ngoài ra, trong đoạn viết về Truyện Genji,
Lư Khê cũng có chút nhầm lẫn khi tóm lược câu
chuyện ở phần hai về nhân vật chính Kaoru. Mối
tình của Kaoru và nàng Ukifune đầy nước mắt,
kết thúc trong sự biệt ly, nàng Ukifune trở thành
người của cửa không, hoàn toàn khước từ đời
sống thế tục với Kaoru, còn Kaoru đành trở về
lại thế giới của mình. Đó không phải là cái kết
theo như Lư Khê thuật lại là Kaoru và vợ gặp lại
nhau rồi “nối lại mối tình xưa sống với bóng từ
bi của đức Phật.” Chúng tôi chưa rõ Lư Khê đã
tham khảo bản dịch nào của Genji monogatari
để có sự sai khác như vậy. Nếu biết được nguồn
tham khảo của ông, chúng tôi có thể có thêm
nhiều cái nhìn thú vị trong việc tiếp cận văn
chương Nhật ở các nước khác trên thế giới.
Cách phiên âm Romaji trong bài báo hoàn
toàn khác cách phiên âm bây giờ. Ví dụ, loại thơ
“outa”, bây giờ được viết là “uta”, hay gọi bằng
các tên khác như waka, tanka; hay Morracaki,
Sei Syônagon, Ghénsi, Tikamatsou... Có vẻ như
các cách phiên âm này xuất phát từ tiếng Pháp,
một trong những nguồn tài liệu tham khảo chính
của Lư Khê. Điều này hoàn toàn dễ hiểu trong
bối cảnh phiên âm Romaji của người Nhật chưa
được quy chuẩn hoá. Đến ngay cả Suzuki T.
Daisetsu, trong lời tựa của cuốn “Zen and
Japanese culture” xuất bản năm 1938, cũng lưu
ý về cách phiên âm ra chữ La Tinh theo kiểu cũ
của mình không hợp với các cách phiên âm mới
(Suzuki, 1988: v, vi). Ngoài ra, một số từ Nhật
như Heian (平安) vốn là Bình An lại được phiên
âm Hán Việt thành Đại Bình. Chúng tôi quả
thực chưa hiểu vì sao lại có sự sai khác này.
Những điểm còn hạn chế của bài báo là hoàn
toàn dễ hiểu bởi bài báo là sản phẩm của một
thời đại khi mà Nhật Bản vẫn còn là một đất
nước xa lạ, và người Việt phải hiểu về văn
Tài liệu tham khảo
Lư Khê (1935a). Phê bình tuồng Nặng gánh cang
thường. Phụ nữ tân văn, số 18/2/1935, tr. 3.
Lư Kê (1935b). Điều tra về nghề làm nước mắm ở
Phú Quốc (2 kỳ). Báo Sống , số 26 và 27.
Lư Khê (1935c). Văn du ký. Phụ nữ tân văn, số
4/7/1935, tr. 3.
Lư Khê (1935d). Văn du ký. Phụ nữ tân văn, số
11/7/1935, tr.3.
Lư Khê (1936a). Văn chương nước Nhựt. Tự do, số
5, tr. 11-12.
58
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC VĂN HIẾN
TẬP 6 SỐ 4
Hướng Dương, tr. 5-275.
Hàn Mặc Tử (1936). Thi văn Nhật Bản với phong
trào Âu hoá. Sài Gòn, số 3/2/1936. Dẫn theo
Phan Cự Đệ (1993). Thơ văn Hàn Mặc Tử. Hà
Nội, Giáo dục, tr. 115-119.
Lư Khê (1936b). Văn chương nước Nhựt. Tự do, số
6, tr. 8.
Suzuki D. T. (1988). Zen and Japanese Culture.
Tokyo, Tuttle Publishing, tr.v, vi.
Phan Chu Trinh (1958). Giai nhân kỳ ngộ. Sài Gòn,
59
7 trang
17320
Free
Bạn đang xem tài liệu "Lư Khê và bài báo đầu tiên ở Nam Kỳ giới thiệu văn học Nhật Bản", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- lu_khe_va_bai_bao_dau_tien_o_nam_ky_gioi_thieu_van_hoc_nhat.pdf
