Tính chất đa hệ thống và đa văn hóa trong tác phẩm văn chương - nhận diện và giảng dạy
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 9/2016
5
TÍNH CHẤT ĐA HỆ THỐNG Vꢀ ĐA VĂN HOÁ TRONG
TÁC PHẨM VĂN CHƯƠNG – NHẬN DIỆN Vꢀ GIẢNG DẠY
Lê Nguyên Cꢀn1
Trưꢀng Đꢁi hꢂc Sư phꢁm Hà Nꢃi
Tóm tꢄt: Bài viꢅt này ñꢆ xuꢇt hưꢈng tiꢅp cꢉn tác phꢊm văn chương trong tính ña hꢋ thꢌng
vꢍa cꢎa bꢏn thân tác phꢊm văn chương, vꢍa cꢎa yêu cꢐu toát lên tꢍ thꢑc tiꢒn ñó; ñꢓng
thꢀi cũng ñꢔt tác phꢊm văn chương trong quan hꢋ tương tác ña văn hoá cꢎa thꢀi ñꢁi.
Tꢍ khoá: Tác phꢊm văn chương, ña hꢋ thꢌng, ña văn hoá...
1. Mꢁ ĐꢂU
Thꢀc tiꢁn dꢂy văn và hꢃc văn hiꢄn này ñang phꢅi ñꢆi mꢇt vꢈi nhꢉng thách thꢊc to lꢈn
cꢋa tiꢌn trình toàn cꢍu hoá mà bưꢈc ñi ñꢍu tiên ñã ñưꢎc cꢏ thꢐ hoá bꢑng thꢀc tiꢁn ra ñꢒi
cꢋa Cꢓng ñꢔng ASEAN vào 31/12/2015. Thꢀc tiꢁn ñó cũng ñꢇt ra nhꢉng yêu cꢍu mꢈi gꢕn
liꢖn vꢈi viꢄc ñào tꢂo giáo viên dꢂy Ngꢉ văn trong các bꢗc hꢃc phꢘ thông và ñꢂi hꢃc, nói
cách khác là ñꢇc trưng cꢋa viꢄc dꢂy và hꢃc Ngꢉ văn trong nhà trưꢒng bꢙ ñꢇt trưꢈc yêu cꢍu
phꢅi ñꢘi mꢈi. Mꢓt mꢇt nhꢑm xác lꢗp hꢄ thꢆng tri thꢊc văn hꢃc dân tꢓc trong thꢒi ñꢂi hꢓi
nhꢗp, tꢂi ñó các giá trꢙ văn chương cꢋa dân tꢓc trong dòng chꢅy giá trꢙ văn chương nhân
loꢂi, mà trưꢈc hꢌt là trong dòng chꢅy văn hꢃc ASEAN, phꢅi ñưꢎc cꢏ thꢐ hoá như mꢓt ñóng
góp cꢋa dân tꢓc ñꢆi vꢈi nhân loꢂi; mꢇt khác cũng phꢅi tiꢌp cꢗn và tꢚng bưꢈc tiꢌp nhꢗn giá
trꢙ văn chương cꢋa các cꢓng ñꢔng khác trên thꢌ giꢈi, như sꢀ hoà ñꢔng các giá trꢙ nhân văn,
như cꢍu nꢆi hꢉu nghꢙ giꢉa các dân tꢓc, bꢛi lꢜ các nhà văn cũng như các tác phꢝm văn
chương cꢋa các dân tꢓc là nhꢉng ñꢂi diꢄn ngoꢂi giao không hꢓ chiꢌu, kꢌt nꢆi giao lưu và
chuyꢐn ñꢂt các thông ñiꢄp tình cꢅm cꢋa các dân tꢓc vꢈi nhau. Do vꢗy, tính chꢞt ña hꢄ
thꢆng, ña văn hoá vꢆn dĩ vꢚa là nguyên tꢕc kiꢌn tꢂo, vꢚa là giá trꢙ cꢆt lõi cꢋa các tác phꢝm
văn chương cꢍn ñưꢎc nhꢗn diꢄn và giꢅng dꢂy phù hꢎp.
2. NꢃI DUNG
2.1. Đa hꢄ thꢅng và ña văn hoá trong kiꢆn tꢇo tác phꢀm văn hꢈc
Mꢃi tác phꢝm văn chương ñꢖu ñưꢎc tꢂo ra tꢚ nhiꢖu yꢌu tꢆ khác nhau nhưng khi trꢛ
thành mꢓt tác phꢝm ñươc coi là hoàn chꢟnh thì tꢞt yꢌu các yꢌu tꢆ ꢞy phꢅi tuân thꢋ và nꢑm
1
Nhꢗn bài ngày 18.05.2016; gꢠi phꢅn biꢄn và duyꢄt ñăng ngày 25.10.2016.
Liên hꢄ tác giꢅ: Lê Nguyên Cꢝn; Email: [email protected].
6
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI
trong nguyên tꢕc kiꢌn tꢂo cꢞu thành hꢄ thꢆng. Ta có thꢐ xem xét tính chꢞt ña hꢄ thꢆng cꢋa
mꢓt tác phꢝm văn hꢃc trưꢈc hꢅt nhìn tꢍ góc ñꢃ ñꢆ tài, ñưꢎc hiꢐu như là mꢓt phꢂm vi cꢋa
ñꢒi sꢆng xã hꢓi ñưꢎc phꢅn ánh hay chuyꢐn tꢅi vào trong tác phꢝm văn chương, theo ñó ta
có các kiꢐu ñꢖ tài:
• Đꢖ tài mang tính không − thꢒi gian: tiêu biꢐu cho kiꢐu ñꢖ tài này là phꢝn Khꢏo sát
phong tꢕc cꢋa H.de Balzac trong Tꢇn trò ñꢀi vꢈi các Cꢏnh ñꢀi nông thôn, Cꢏnh ñꢀi thành
thꢖ, Cꢏnh ñꢀi quân sꢑ, Cꢏnh ñꢀi chính trꢖ, Cꢏnh ñꢀi tư, Cꢏnh ñꢀi tꢗnh lꢘ. Kiꢐu ñꢖ tài này
tꢂo ra khꢅ năng liên kꢌt không gian và mꢛ rꢓng chiꢖu thꢒi gian cho câu chuyꢄn ñưꢎc kꢐ.
Kích thưꢈc cꢋa thiên hà Tꢇn trò ñꢀi ñưꢎc quy ñꢙnh bꢛi kiꢐu ñꢖ tài này.
• Đꢖ tài theo trꢏc quan hꢄ xã hꢓi: chꢋ tꢈ, tình yêu, tình bꢂn... Kiꢐu ñꢖ tài này thưꢒng
là ñꢖ tài cꢏ thꢐ trꢀc tiꢌp nꢘi bꢗt trong các tác phꢝm riêng lꢡ, chꢢng hꢂn vꢈi trưꢒng hꢎp Tꢇn
trò ñꢀi cꢋa Balzac, ta có thꢐ xem xét ñꢖ tài vꢖ tình phꢏ tꢠ trong Le Père Goriot, ñꢖ tài tình
yêu trong Eugénie Grandet, ñꢖ tài hà tiꢄn trong Gobseck... Các ñꢖ tài trong kiꢐu này, vꢈi
tính chꢞt chuyên sâu cꢋa mꢣi tác phꢝm, ñꢖu làm tăng thêm giá trꢙ nꢓi tꢂi cho Tꢇn trò ñꢀi,
làm sâu sꢕc vꢞn ñꢖ cơ bꢅn ñưꢎc nêu lên trong các tác phꢝm ñó.
• Đꢖ tài tꢚ cꢞp ñꢓ bꢅn thꢐ luꢗn: thưꢒng gꢇp dưꢈi dꢂng thꢊc các ñꢖ tài vꢖ thân phꢗn
con ngưꢒi, chꢋ ñꢖ vꢖ cái chꢌt và sꢀ sꢆng, sꢀ ñꢆi kháng giꢉa cái vô hꢂn và cái hꢉu hꢂn, giꢉa
có thꢐ và ưꢈc muꢆn, giꢉa hiꢄn thꢀc và lí tưꢛng... Tiêu biꢐu cho kiꢐu ñꢖ tài bꢅn thꢐ luꢗn này
là cuꢓc ñꢞu tranh trưꢛng cꢠu giꢉa cái con và cái ngưꢒi trong mꢓt con ngưꢒi. Cuꢓc vꢗt lꢓn
giꢉa cái "con" và cái "ngưꢒi" ñưꢎc J.W.Goethe miêu tꢅ rꢞt thành công, tꢚ góc nhìn triꢌt
hꢃc vꢖ bꢅn chꢞt con ngưꢒi, trong tác phꢝm nꢘi tiꢌng Faust cꢋa ông. ꢤ ñây, nhân vꢗt Faust,
ñꢂi diꢄn cho con ngưꢒi tích cꢀc chꢋ ñꢓng, nꢣ lꢀc vươn lên không ngꢚng, ñꢆi lꢗp vꢈi nhân
vꢗt Méphistophélès, ñꢂi diꢄn cho sꢊc ỳ, sꢊc cꢅn, cho sꢀ tiêu cꢀc, thꢏ ñꢓng trong mꢣi con
ngưꢒi. Tác phꢝm kꢌt thúc vꢈi viꢄc nhân vꢗt tìm ra chân lí là hành ñꢃng: hành ñꢓng vì lꢎi
ích nhân loꢂi, hành ñꢓng ñꢐ cꢅi tꢂo thꢌ giꢈi. Hay câu nói nꢘi tiꢌng cꢋa Hamlet trong tác
phꢝm cùng tên cꢋa W.Shakespeare: "tꢓn tꢁi hay không tꢓn tꢁi – to be or not to be", cũng
thꢐ hiꢄn cuꢓc chiꢌn giꢑng co giꢉa cái con và cái ngưꢒi này, không chꢟ mꢓt thꢒi mà cho mãi
mãi. Nhꢉng phꢝm chꢞt văn hoá này ñꢖu có ꢛ mꢣi dân tꢓc, mꢣi thꢒi ñꢂi, vì thꢌ: "sꢌng hay
không sꢌng" trꢛ thành "Tꢙ quꢌc hay là chꢅt" hay "Thà hi sinh tꢇt cꢏ chꢚ không chꢖu mꢇt
nưꢈc, không chꢖu làm nô lꢋ" (Chꢋ tꢙch Hꢔ Chí Minh) thưꢒng nꢘi lên khi các dân tꢓc, cꢓng
ñꢔng hay bꢅn thân mꢣi cá nhân bꢙ ñꢇt vào hoàn cꢅnh hay tình thꢌ ñꢇc biꢄt hiꢐm nghèo. Đꢖ
tài vꢥ mꢓng trong ꢛo tưꢜng tiêu tan
− Illusions perdues cꢋa Balzac, hay trong Đꢝ và Đen −
Le Rouge et le Noire cꢋa Stendhal, tương tꢀ, trong Hꢃi chꢞ phù hoa – Vanity Fair cꢋa
W.M.Thackeray, và trong các tiꢐu thuyꢌt hiꢄn sinh chꢋ nghĩa ꢛ thꢌ kꢟ XX...
Xét trong tꢘng thꢐ, ñꢖ tài cꢋa tác phꢝm dù xét trên bình diꢄn quan hꢄ xã hꢓi hay trên
bình diꢄn bꢅn thꢐ hꢃc, khi ñꢇt trong tương quan vꢈi không gian − thꢒi gian thì sꢜ tꢂo thành
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 9/2016
7
mꢓt hꢄ thꢆng có nguyên tꢕc cꢞu thành chꢇt chꢜ, theo ñó mꢣi tác phꢝm ñꢖu ñꢅm nhiꢄm mꢓt
mꢕt xích trong hꢄ thꢆng ꢞy, biꢌn tác phꢝm văn chương trꢛ thành phꢂm trù không − thꢒi
gian cꢏ thꢐ, làm nꢘi bꢗt tính chꢞt ñꢙa sinh thái nhân văn cꢋa phꢂm vi xã hꢓi hay cꢓng ñꢔng
ñưꢎc phꢅn ánh. Các ñꢖ tài cꢋa tác phꢝm ñưꢎc lꢀa chꢃn hay cách thꢊc lꢀa chꢃn ñꢖ tài cꢋa
mꢣi tác giꢅ (theo cꢍu trưꢒng mà tác giꢅ ñó sꢦn có hay cꢍu trưꢒng mà tác giꢅ ñó ưa thích)
quy ñꢙnh cách thꢊc tꢘ chꢊc tác phꢝm, quy ñꢙnh cách kꢐ. Vì thꢌ vꢖ cùng mꢓt ñꢖ tài, ta có thꢐ
gꢇp ñꢖ tài ñó trong mꢓt bài thơ, trong mꢓt tác phꢝm văn xuôi hay dưꢈi hình thꢊc mꢓt vꢛ
kꢙch (có thꢐ thꢞy rõ ñiꢖu này qua vꢛ kꢙch Romeo and Juliet cꢋa W.Shakespeare và nguyên
tác truyꢄn ngꢕn cùng tên trong văn hꢃc Italia mà tác gia này ñã tiꢌp nhꢗn). Các ñꢖ tài mà
tác phꢝm văn chương mang lꢂi, ñꢖu thꢐ hiꢄn tính chꢞt ña hꢄ thꢆng, cꢏ thꢐ mꢣi tác phꢝm
như vꢗy ngoài biꢐu hiꢄn cꢋa mꢓt dꢂng ñꢖ tài riêng, còn mang trong nó nhꢉng dꢂng ñꢖ tài
khác tꢂo thành mꢓt phꢊc hꢎp ñꢖ tài, thông qua ñó tác giꢅ xác lꢗp nguyên tꢕc miêu tꢅ,
nguyên tꢕc tꢀ sꢀ. Đꢔng thꢒi, ñây cũng chính là mꢓt bình diꢄn ñꢐ rút ra nguyên tꢕc giꢅng
dꢂy tác phꢝm văn hꢃc.
Thꢚ hai, là tính chꢞt ña hꢄ thꢆng cꢋa mꢓt tác phꢝm văn hꢃc không dꢚng ꢛ cꢞp ñꢓ ñꢖ
tài mà còn ñưꢎc phꢅn ánh trong cꢞp ñꢓ cꢞu trúc tác phꢝm. Mꢣi mꢓt tác phꢝm văn hꢃc hoꢇc
ñưꢎc cꢞu trúc theo trꢏc lꢙch sꢠ, hoꢇc ñưꢎc cꢞu trúc theo trꢏc văn hoá, hoꢇc kꢌt hꢎp lꢙch
sꢠ − văn hoá. Ta có:
− Vꢈi các tác phꢝm ñưꢎc xây dꢀng theo cꢇu trúc lꢖch sꢟ, thì ñiꢖu dꢁ nhꢗn thꢞy là tính
chꢞt tuyꢌn tính cꢋa câu chuyꢄn ñưꢎc kꢐ, hay ñưꢎc kꢌt hꢎp xen kꢜ giꢉa tuyꢌn tính và phi
tuyꢌn tính, tꢂo ra kiꢐu ñꢅo chiꢐu thꢒi gian mà ta có thꢐ thꢞy trong Odyssée cꢋa Homère,
trong Ulysse cꢋa J.Joice hay trong Đi tìm thꢀi gian ñã mꢇt – À la recherche du temps perdu
cꢋa M.Proust.
− Vꢈi các tác phꢝm ñưꢎc cꢞu trúc theo trꢕc văn hoá, tꢞt yꢌu sꢜ phꢅi tuân thꢋ nguyên
tꢕc văn hoá cꢋa cꢓng ñꢔng. Vì khái niꢄm văn hoá là mꢓt khái niꢄm có nꢓi hàm rꢞt rꢓng,
nên chúng tôi chꢟ ñưa ra cách hiꢐu văn hoá như là tꢘng thꢐ các thành tꢀu vꢗt chꢞt và tinh
thꢍn mà mꢣi dân tꢓc nói chung mꢣi con ngưꢒi tꢀ thân nói riêng sáng tꢂo ra ñưꢎc trong suꢆt
trưꢒng kì lꢙch sꢠ hay trong suꢆt cuꢓc ñꢒi cꢋa cá nhân ꢞy ñꢐ tꢂo thành sꢀ khác biꢄt vꢈi dân
tꢓc khác hay cá nhân khác, ñꢐ ñꢅm bꢅo cho sꢀ tꢔn tꢂi và phát triꢐn cꢋa dân tꢓc hay cꢋa mꢣi
con ngưꢒi, ñꢐ truyꢖn lꢂi cho các thꢌ hꢄ nꢆi tiꢌp cꢋa dân tꢓc ꢞy hay nhꢉng ngưꢒi kꢌ tꢏc cá
nhân ꢞy. Xét vꢖ phương diꢄn này, ta thꢞy mꢣi nꢖn văn hoá mang trong nó các dꢂng văn hoá
khác nhau, bꢅn thân mꢣi nꢖn văn hoá cꢋa mꢓt ñꢞt nưꢈc ñꢖu mang trong nó tính ña văn hoá.
Vì thꢌ, tác phꢝm văn hꢃc cꢋa mꢓt cꢓng ñꢔng không nꢑm ngoài tính chꢞt chung này, nghĩa
là trên trꢏc văn hoá, tác phꢝm văn hꢃc là mꢓt hꢄ thꢆng tꢘ chꢊc nghꢄ thuꢗt ña văn hoá, và
ñương nhiên nó sꢜ bao hàm cꢅ tính lꢙch sꢠ bꢛi lꢜ không có lꢙch sꢠ nào nꢑm ngoài văn hoá
8
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI
và cũng không có văn hoá nào không mang tính lꢙch sꢠ cꢏ thꢐ cꢅ. Điꢖu này rꢞt cꢍn thiꢌt
cho viꢄc tưꢒng minh tác phꢝm văn chương, hay nói cách khác là tác ñꢓng trꢀc tiꢌp vào
viꢄc giꢅng dꢂy tác phꢝm văn chương theo nguyên tꢕc giꢅng dꢂy giá trꢙ nghꢄ thuꢗt cꢋa tác
phꢝm thông qua các giá trꢙ văn hoá hay thông qua các giá trꢙ văn hoá làm toát lên giá trꢙ
sáng tꢂo nghꢄ thuꢗt.
Xét vꢖ bꢅn chꢞt, hình thꢊc ña văn hoá là hiꢄn tưꢎng văn hoá mang tính phꢘ quát, hình
thꢊc này ñưꢎc xác lꢗp trong cuꢓc hành hương trưꢒng kì cꢋa lꢙch sꢠ mà trưꢈc hꢌt gꢕn liꢖn
vꢈi khꢅ năng thꢀc hiꢄn giao tiꢌp cꢋa nhân loꢂi. Trên thꢀc tꢌ, tꢚ khi con ngưꢒi chuyꢐn tꢚ
cuꢓc sꢆng trên cây sang cuꢓc sꢆng dưꢈi ñꢞt, tꢚ con ngưꢒi tꢀ nhiên chuyꢐn thành con ngưꢒi
xã hꢓi thì hiꢄn tưꢎng ña văn hoá cũng xuꢞt hiꢄn mà khꢛi ñꢍu chính là các hình thꢊc cꢠ chꢟ
trao (échanger)
− cho (donner) trong hoꢂt ñꢓng lao ñꢓng cho dù ꢛ mꢊc ñꢓ hái lưꢎm săn
bꢕt hoꢇc các hình thꢊc cao hơn; hay các hành vi giao tiꢌp bꢑng ngôn ngꢉ thꢐ hiꢄn trong
cuꢓc sꢆng hàng ngày và cùng vꢈi sꢀ phát triꢐn cꢋa ngôn ngꢉ, hoꢂt ñꢓng chuyꢐn giao văn
hoá − hoꢂt ñꢓng ñꢍu tiên trong quá trình xác lꢗp tính ña văn hoá − xuꢞt hiꢄn. Khi ngưꢒi ta
trao nhau mꢓt lꢒi, mang lꢂi cho ngưꢒi khác mꢓt tꢚ mꢈi hay mꢓt cách hiꢐu mꢈi, truyꢖn ñꢂt
mꢓt thông báo hay mꢓt tin tꢊc, mꢓt nhꢗn xét hay mꢓt cách thꢊc biꢐu cꢅm bꢑng lꢒi, thì ñó
chính là chuyꢐn giao văn hoá. Tính ña văn hoá ñưꢎc khꢛi ñꢍu như vꢗy, vì thꢌ hiꢄn tưꢎng
ña văn hoá ñã xuꢞt hiꢄn tꢚ lâu gꢕn vꢈi sꢀ phát triꢐn cꢋa con ngưꢒi xã hꢓi. Tính ña văn hoá
làm cho con ngưꢒi càng ngày càng phát triꢐn phong phú vꢖ nhꢗn thꢊc vꢖ tình cꢅm, lꢈn
mꢂnh không chꢟ bꢑng thꢐ chꢞt mà còn lꢈn mꢂnh cꢅ vꢖ tâm hꢔn, bꢛi vì có văn hoá, càng
nhiꢖu hiꢐu biꢌt văn hoá con ngưꢒi càng có niꢖm tin vào bꢅn ngã cꢋa mình. Tính ña văn hoá
ñưꢎc kꢌt hꢎp trong tính ña hꢄ thꢆng cꢋa cꢞu trúc tác phꢝm sꢜ tꢂo ra mꢓt chꢟnh thꢐ nghꢄ
thuꢗt, thꢀc sꢀ mang lꢂi nhꢉng giá trꢙ nhân tính mꢈi bꢔi ñꢕp cho cuꢓc sꢆng và tư duy con ngưꢒi.
Trong nhꢉng khoꢅnh khꢕc ñꢍu tiên trong tư cách ngưꢒi, con ngưꢒi nhꢗn thꢞy cái kì vĩ
bao la cꢋa tꢀ nhiên, cꢋa ñꢞt trꢒi và cái kì vĩ bao la ꢞy trꢛ thành các vꢙ thꢍn linh quyꢖn uy
tꢆi thưꢎng. Nhꢉng hình tưꢎng như Zeus, Poseidon... hay các Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp
Lôi, Pháp Điꢄn... ra ñꢒi, gꢕn vꢈi sꢀ nhꢗn thꢊc ñꢍu tiên mang tên thꢍn thoꢂi cꢋa con ngưꢒi,
và ñó là sꢀ khái quát hoá văn hoá trên bình diꢄn nghꢄ thuꢗt. Tiꢌn thêm mꢓt bưꢈc, con
ngưꢒi nhꢗn ra mình "sánh tꢀa thꢍn linh" thì nhꢗn thꢊc mang tính văn hoá lꢂi ñưꢎc ñꢝy cao
hơn mꢓt mꢊc nꢉa, vì văn hoá trong bꢅn chꢞt cꢋa nó là cái làm cho con ngưꢒi hoàn thiꢄn và
trꢛ nên hoàn thiꢄn, mà sꢀ hoàn thiꢄn ñꢍu tiên là sꢀ nhꢗn thꢊc ra chính mình. Thꢌ chꢣ cho
hình tưꢎng các thꢍn, là hình tưꢎng nhꢉng ngưꢒi mꢛ ñưꢒng cho nhân loꢂi: nhꢉng Heraclex,
Ulysse... xuꢞt hiꢄn; ñꢐ ñꢌn bưꢈc cao hơn con ngưꢒi nhꢗn ra chân lí tꢀ khꢢng ñꢙnh mình:
"tôi tư duy vꢉy thì tôi tꢓn tꢁi" − con ngưꢒi trꢛ thành chꢋ thꢐ có tư duy, có suy nghĩ ñꢓc lꢗp
có khꢅ năng giꢅi quyꢌt mꢃi vꢞn ñꢖ và trên cơ sꢛ ñó Robinson Crusoe, trong tác phꢝm Cuꢃc
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 9/2016
9
ñꢀi và sꢑ cuꢃc phiêu lưu kì lꢁ cꢎa Robinson Crusoe cꢋa D.Defoe, ñã xây dꢀng nên vương
quꢆc ñꢅo hoang, nơi không có nhà thꢒ, không có các thꢐ chꢌ phong kiꢌn ràng buꢓc, nơi
con ngưꢒi tꢀ nó quyꢌt ñꢙnh hꢂnh phúc cꢋa chính nó. Khꢅ năng văn hoá cꢋa con ngưꢒi lꢈn
mꢂnh nhꢒ năng lꢀc trí tuꢄ ñꢔng thꢒi cũng mang trong nó tính ña văn hoá mà nó trꢅi nghiꢄm
và tích luꢧ ñưꢎc trong thꢀc tiꢁn. Lꢙch sꢠ văn chương cũng không thiꢌu nhꢉng dꢨn chꢊng,
bꢛi lꢜ văn hꢃc là kꢌt tinh cao nhꢞt cꢋa văn hoá, cho nên văn hꢃc không nꢑm ngoài lꢙch sꢠ
văn hoá nhân loꢂi mà văn hꢃc góp phꢍn hoàn thiꢄn nhân loꢂi qua nhꢉng hình tưꢎng ñiꢐn
hình hay nhꢉng câu chuyꢄn vꢖ cuꢓc ñꢒi cá nhân như hình mꢠu
− archetype cꢋa mꢣi nꢖn
văn hꢃc.
Như vꢗy, tác phꢝm văn hꢃc khi ñưꢎc xem xét trên bình diꢄn cꢞu trúc như mꢓt hình
thꢊc tꢘ chꢊc nghꢄ thuꢗt mang tính hꢄ thꢆng cung cꢞp cho ta nhꢉng giá trꢙ cơ bꢅn vꢖ mꢇt
văn hoá và lꢙch sꢠ cꢋa mꢓt dân tꢓc, mꢓt cꢓng ñꢔng, cho ta nhꢗn dꢂng bꢅn chꢞt cꢋa tiꢌn
trình phát triꢐn tiꢌn hoá theo chiꢖu tiꢌn bꢓ ñi tꢚ cái con lên cái ngưꢒi, ñi tꢚ con ngưꢒi tꢀ
nhiên ñꢌn con ngưꢒi xã hꢓi và tꢚng bưꢈc hoàn thiꢄn tính chꢞt xã hꢓi cꢋa mình. Kꢌt hꢎp cꢅ
bình diꢄn cꢞu trúc và bình diꢄn ñꢖ tài, ta sꢜ thꢞy sꢀ hiꢄn diꢄn cꢋa cách thꢊc tꢘ chꢊc và chꢃn
lꢀa nhân vꢗt trong tác phꢝm văn chương. ꢤ ñây, mꢣi nhân vꢗt văn hꢃc ñưꢎc cꢏ thꢐ hoá
thành mꢓt con ngưꢒi trong tư cách chꢋ thꢐ ña văn hoá, ñưꢎc kꢌt tinh tꢚ cꢓi nguꢔn văn hoá,
tꢚ văn hoá gia ñình cꢓng thêm văn hoá dòng hꢃ mà các văn hoá này không tách rꢒi văn hoá
làng xã, hꢂt nhân ñꢐ tꢂo ra văn hoá vùng miꢖn, và cao hơn là văn hoá dân tꢓc, văn hoá
cꢓng ñꢔng, văn hoá cꢋa mꢓt quꢆc gia mà ñꢟnh cao là văn hoá toàn cꢍu hoá trong ñó vꢞn ñꢖ
nhân quyꢖn, dân quyꢖn, quyꢖn ñưꢎc sꢆng, quyꢖn ñưꢎc làm ngưꢒi, quyꢖn ñưꢎc bꢅo vꢄ và
tôn trꢃng lꢨn nhau vꢖ mꢇt biên giꢈi lãnh thꢘ... trꢛ thành nguyên tꢕc. Tꢞt cꢅ tꢂo nên mꢓt thꢌ
giꢈi văn hoá ña sꢕc màu, trong ñó, mꢣi con ngưꢒi tꢀ nó hoàn thiꢄn văn hoá cá nhân cꢋa nó
trên bình diꢄn trí tuꢄ, nhân cách, lꢆi sꢆng, phương thꢊc ꢊng xꢠ... Mꢓt nꢖn văn hoá phát
triꢐn là mꢓt nꢖn văn hoá mà ꢛ ñó, mꢣi con ngưꢒi ñꢖu có nhân cách cao ñꢩp cꢋa nó, mà quá
trình hoàn thiꢄn nhân cách văn hoá này là quá trình ñꢞu tranh trưꢒng kì giꢉa cái con, hiꢐu
theo nghĩa là con ngưꢒi bꢅn năng, thú tính, nơi tính ác nꢘi trꢓi; và cái ngưꢀi, hiꢐu theo
nghĩa là con ngưꢒi hoàn thiꢄn, có tính nhân văn cao, có phꢝm chꢞt tꢆt, ꢛ ñó tính thiꢄn
chiꢌm ưu thꢌ, trong mꢣi con ngưꢒi, theo nguyên tꢕc bao giꢒ cái con lꢈn lên thì cái ngưꢒi
bé ñi. Lꢙch sꢠ mꢣi danh nhân, mꢣi gia ñình, dòng hꢃ... ñꢖu cho thꢞy ñiꢖu này và tꢂo nên
mꢓt hình thꢊc chuyꢐn giao văn hoá rꢞt ñáng trân trꢃng, vì thꢌ tác phꢝm văn hꢃc cꢋa các
dân tꢓc chính là sꢀ chuyꢐn tꢅi các thông ñiꢄp văn hoá giꢉa các dân tꢓc.
Thꢚ ba, là tính chꢞt ña hꢄ thꢆng cꢋa mꢓt tác phꢝm văn chương còn ñưꢎc thꢐ hiꢄn ra tꢚ
cꢞp ñꢓ ngꢉ nghĩa xét trên bình diꢄn kí hiꢄu hꢃc văn hoá. Ta có:
• Trưꢈc hꢌt, là tꢚ cꢞp ñꢓ biꢐu trưng − huyꢖn thoꢂi hiꢄn hình trong cách thꢊc tꢘ chꢊc
văn bꢅn văn hꢃc, theo ñó, mꢣi văn bꢅn văn hꢃc là mꢓt huyꢖn thoꢂi mang tính chꢞt biꢐu
10
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI
trưng cho mꢓt quan niꢄm sꢆng, cho mꢓt quan niꢄm thꢝm mĩ hay mꢓt trꢅi nghiꢄm hiꢄn sinh
nào ñó. Cꢞp ñꢓ biꢐu trưng huyꢖn thoꢂi sꢜ là cꢞp ñꢓ tꢂo nghĩa, hiꢐu theo cách thꢊc mꢣi tác
phꢝm văn hꢃc nói chung ñꢖu mang tính chꢞt cꢋa mꢓt cá biꢐu ñꢂt ñꢐ hưꢈng tꢈi mꢓt hay
nhiꢖu giá trꢙ ñưꢎc biꢐu ñꢂt tuỳ thuꢓc quan niꢄm nhân sinh cꢋa mꢣi dân tꢓc hay mꢣi cá nhân
tác giꢅ. Bꢅn thân cꢞp ñꢓ biꢐu trưng huyꢖn thoꢂi này cũng mang tính chꢞt ña hꢄ thꢆng gꢕn
liꢖn vꢈi ñꢇc trưng ña văn hoá cꢋa tác phꢝm văn hꢃc. Tính chꢞt này sꢜ trꢛ nên rõ ràng hơn
nꢌu ta sꢠ dꢏng hꢄ thuꢗt ngꢉ cꢋa nhà xã hꢓi hꢃc và tương lai hꢃc Alvin Toffler vꢈi ꢝn dꢏ
"ñꢎt sóng" (hay "làn sóng" tuỳ theo tꢚng dꢙch giꢅ) nꢘi tiꢌng, ñưa ra trong cuꢆn Đꢞt sóng
thꢚ ba
− The Third Wave.
Đꢎt sóng thꢊ nhꢞt gꢕn liꢖn vꢈi cuꢓc cách mꢂng nông nghiꢄp xꢅy ra cách ñây khoꢅng
8.000 năm. Cuꢓc cách mꢂng này chꢞm dꢊt lꢆi sꢆng theo tꢚng nhóm nhꢪ kiꢐu bꢓ lꢂc, thꢙ
tꢓc, lꢆi sꢆng lang thang du canh du cư theo phương thꢊc hái lưꢎm hay săn bꢕt, nuôi thꢅ, ñꢐ
chuyꢐn sang lꢆi sꢆng ñꢙnh canh ñꢙnh cư theo ñó ruꢓng ñꢞt trꢛ thành cơ sꢛ cꢋa kinh tꢌ,
chính trꢙ, văn hoá, quy ñꢙnh tính chꢞt cꢋa văn hoá gia ñình, dòng hꢃ... Làng xã trꢛ thành
ñơn vꢙ hành chính − xã hꢓi quan trꢃng tꢈi mꢊc "phép vua thua lꢋ làng". Mô thꢊc văn hoá
quy tꢏ vào gia ñình theo nguyên tꢕc "ñèn nhà ai nhà nꢇy rꢁng". Các hình tưꢎng cꢋa thꢍn
thoꢂi vꢆn gꢕn vꢈi cơ chꢌ thꢙ tꢓc, bꢓ lꢂc không bꢙ mꢞt ñi mà vꢨn là mꢓt vꢆn liꢌng văn hoá
ñưꢎc chuyꢐn ñꢘi vào truyꢖn thuyꢌt, cꢘ tích... vꢈi nhꢉng hình tưꢎng kì vĩ, vꢈi dꢞu ꢞn cꢋa
thꢍn linh ma quꢫ... trong ñꢎt sóng cách mꢂng nông nghiꢄp này. Các hình thꢊc văn hoá thꢐ
hiꢄn dưꢈi dꢂng kinh nghiꢄm tꢘ chꢊc sꢅn xuꢞt, tꢘ chꢊc ñꢒi sꢆng gia ñình, cꢓng ñꢔng theo
tôn ti trꢗt tꢀ... ngày càng ñưꢎc hoàn thiꢄn, mà vꢖ phương diꢄn này thì ñꢟnh cao chính là văn
hoá Nho giáo – mà giá trꢙ thꢀc tiꢁn cꢋa nꢖn văn hoá này cho ñꢌn nay vꢨn còn ñưꢎc khꢢng
ñꢙnh − gꢕn liꢖn vꢈi tên tuꢘi cꢋa Khꢘng Khâu tꢊc Khꢘng Tꢠ (551 − 479 TCN) ñꢐ hoàn thiꢄn
con ngưꢒi và xã hꢓi.
• Giai ñoꢂn hiꢄn nay là kꢌt quꢅ cꢋa ñꢎt sóng thꢊ hai như cách gꢃi cꢋa Alvin Toffler
mà ñꢇc ñiꢐm cꢋa nó gꢕn vꢈi cꢐu trưꢀng kĩ thuꢉt (téchnosphère – còn ñưꢎc dꢙch là kĩ
quyꢡn), nơi thꢐ hiꢄn tính ưu viꢄt cꢋa kĩ thuꢗt và công nghꢄ, là thꢒi kì tꢂo ra các máy công
cꢏ, quy ñꢙnh bꢓ mꢇt phát triꢐn kinh tꢌ toàn cꢍu, dꢨn tꢈi sꢀ ra ñꢒi cꢋa cꢐu trưꢀng xã hꢃi
(sociosphère − còn dꢙch là xã quyꢡn) vꢈi nhꢉng thay ñꢘi căn bꢅn: nhà máy thay cho ruꢓng
ñꢞt, tính chuyên môn hoá cao hơn; các nhà trꢡ, nhà dưꢥng lão và trưꢒng hꢃc cũng phát
triꢐn, phù hꢎp vꢈi yêu cꢍu cꢋa tính chuyên môn hoá nꢇng chꢞt kĩ thuꢗt hay công nghꢄ. Nꢖn
giáo dꢏc gꢕn liꢖn vꢈi yêu cꢍu ñào tꢂo ra các nhà chuyên môn phù hꢎp vꢈi các công ñoꢂn
cꢋa dây chuyꢖn sꢅn xuꢞt công nghiꢄp, các công ty trách nhiꢄm hꢉu hꢂn cũng theo nhau ra
ñꢒi... Tꢞt cꢅ ñꢖu là sꢅn phꢝm văn hoá cꢋa mꢓt thꢒi ñꢂi, phꢏc vꢏ cho mꢏc tiêu cꢋa thꢒi ñꢂi
và tꢂo ra nhꢉng tính chꢞt mꢈi làm thay ñꢘi diꢄn mꢂo nhân loꢂi. Bài toán văn hoá nói
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 9/2016
11
chung, bài toán ña văn hoá nói riêng ñưꢎc ñꢇt ra cꢞp bách hơn liên quan vì cơ chꢌ thꢙ
trưꢒng tꢀ do ñang trꢛ thành quy mô toàn cꢍu.
Bꢅn thân mꢣi con ngưꢒi ñꢖu ñưꢎc phân ñôi vꢚa là ngưꢒi sꢅn xuꢞt vꢚa là ngưꢒi tiêu
dùng, gꢕn vꢈi hai hoꢂt ñꢓng cơ bꢅn: hoꢂt ñꢓng sꢅn xuꢞt và hoꢂt ñꢓng tiêu thꢏ. Tính chꢞt
ngưꢒi sꢅn xuꢞt − ngưꢒi tiêu dùng trong ñꢎt sóng thꢊ hai khác căn bꢅn vꢈi hình thꢊc sꢅn
xuꢞt tꢀ cung tꢀ cꢞp cꢋa ñꢎt sóng thꢊ nhꢞt. Đó là, trong cꢐu trưꢀng kĩ thuꢉt và cꢐu trưꢀng
xã hꢃi, không ai còn có thꢐ tꢀ cung tꢀ cꢞp ñưꢎc. Sꢀ lꢄ thuꢓc vào nhau, sꢀ lꢄ thuꢓc giꢉa con
ngưꢒi và con ngưꢒi là ñiꢖu kiꢄn cơ bꢅn ñꢐ tꢔn tꢂi. Cꢍu trưꢒng kĩ thuꢗt tách con ngưꢒi sꢅn
xuꢞt ra khꢪi con ngưꢒi tiêu dùng. Nꢖn văn hoá trong cꢍu trưꢒng này cũng không nꢑm
ngoài quy luꢗt ñó. Xã hꢓi biꢌn thành mꢓt Tꢇn trò ñꢀi như cách gꢃi cꢋa H.de Balzac, ꢛ ñó,
ñꢔng tiꢖn quy ñꢙnh tꢞt cꢅ mꢃi thang bꢗc xã hꢓi, ñꢙnh giá các nhân phꢝm xã hꢓi, nơi diꢁn ra
các tꢞn bi kꢙch cꢋa cái thưꢒng ngày. "Nꢖn kinh tꢌ hꢎp nhꢞt cꢋa ñꢎt sóng thꢊ nhꢞt ñã biꢌn
thành nꢖn kinh tꢌ bꢙ phân ñôi trong ñꢎt sóng thꢊ hai. Các hꢗu quꢅ cꢋa sꢀ phân ñôi ꢞy là rꢞt
to lꢈn, trên nhiꢖu mꢇt chính trꢙ, văn hoá, ñꢌn tinh thꢍn, ñꢌn nhân cách cꢋa con ngưꢒi. Sꢀ
tách rꢒi ñó sꢅn sinh ra mꢓt nꢖn văn minh ham muꢆn tiꢖn bꢂc, ngưꢒi mua bán và tính toán
nhꢞt trong lꢙch sꢠ. Các mꢆi quan hꢄ cá nhân, gia ñình, tình yêu, tình bꢂn, các quan hꢄ xóm
giꢖng và cꢓng ñꢔng, tꢞt cꢅ ñꢖu bꢙ nhuꢆm màu hoꢇc bꢙ hư hꢪng vì lꢎi ích cꢋa bꢅn thân sꢀ
mua bán" [1, tr.14 − 15]. Nhân phꢝm bꢙ xuꢆng cꢞp, nhân cách bꢙ hꢂ giá như lꢒi giáo huꢞn
cꢋa Vautrin cho Rastignac: "Làm giàu nhanh chóng là bài toán mà năm vꢂn chàng trai ñꢖu
ꢛ trong hoàn cꢅnh như cꢗu lúc này ñương lăm le giꢅi quyꢌt. Cꢗu là mꢓt ñơn vꢙ trong sꢆ ñó.
Cꢗu thꢠ tính xem phꢅi cꢆ gꢕng ñꢌn mꢊc nào, và cuꢓc vꢗt lꢓn sꢜ gay go ñꢌn mꢊc nào. Các
cꢗu sꢜ phꢅi thꢙt lꢨn nhau như nhꢉng con nhꢄn trong mꢓt cái bình, vì lꢜ ñâu có năm vꢂn chꢣ
béo bꢛ. Cꢗu biꢌt ꢛ ñây ngưꢒi ta tiꢌn thân bꢑng cách nào không? Bꢑng thiên tài lꢚng lꢨy,
hoꢇc bꢑng sꢀ ñꢔi bꢂi khôn khéo. Phꢅi lao vào cái khꢆi ñông ngưꢒi ꢞy như môt viên ñꢂn trái
phá, hoꢇc len lꢪi vào ñó như mꢓt bꢄnh ôn dꢙch. Ngưꢒi ta khuꢞt thân dưꢈi uy lꢀc cꢋa thiên
tài, ngưꢒi ta thù ghét nó, ngưꢒi ta tìm cách vu khꢆng nó, vì nó vơ vét hꢌt chꢢng ñꢐ phꢍn ai;
nhưng ngưꢒi ta cꢊ chꢙu khuꢞt thân nꢌu nó vꢨn tꢔn tꢂi, tóm lꢂi, ngưꢒi ta quỳ gꢆi tôn thꢒ nó,
khi chưa chôn vùi ñưꢎc nó dưꢈi bùn ñen. Sꢀ ñꢔi bꢂi ñang phát triꢐn, tài năng thì hiꢌm hoi.
Như vꢗy, sꢀ ñꢔi bꢂi là vũ khí cꢋa kꢡ hèn ñang ñꢨy rꢨy và cꢗu sꢜ cꢅm thꢞy mũi nhꢃn cꢋa nó
ꢛ khꢕp nơi..." [2, tr.130 − 131].
• Tính ña văn hoá ñưꢎc chuyꢐn tꢅi nhꢒ tính liên văn bꢅn, bꢛi lꢜ văn hoá, khi kꢌt tinh
thành tinh hoa chân lí, mang trong nó tính chꢞt liên văn hoá, xuyên văn hoá. Nó mꢇc nhiên
ñi vào các nꢖn văn hoá khác nhau, trꢛ thành tài sꢅn riêng cꢋa các quꢆc gia khác nhau.
Chꢢng hꢂn, ai cũng biꢌt là trong ngôn ngꢉ Viꢄt, hꢄ tꢚ vꢀng Hán − Viꢄt chiꢌm ưu thꢌ, hay,
12
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI
con chꢉ cꢋa ngưꢒi Viꢄt ñang dùng hàng ngày hiꢄn nay là con chꢉ latinh và ñưꢎc gꢃi mꢓt
cách trân trꢃng là "chꢉ quꢆc ngꢉ". Hiꢄn tưꢎng này không chꢟ có ꢛ Viꢄt Nam mà còn có ꢛ
nhiꢖu nưꢈc khác, mà ta chꢟ cꢍn mꢛ mꢓt cuꢆn tꢚ ñiꢐn hai thꢊ tiꢌng như tꢚ ñiꢐn Anh − Pháp,
Pháp − Đꢊc, Pháp − Italia... thì ta thꢞy vꢆn tꢚ vꢉng chung ꢛ ñây là rꢞt lꢈn. Đꢞy chính là
hiꢄn tưꢎng ña văn hoá. Hiꢄn tưꢎng ña văn hoá này còn thꢐ hiꢄn ngay trong tiꢐu sꢠ cꢋa các
nhà văn. Chꢢng hꢂn, nhà văn Franz Kafka, mꢓt ñꢂi diꢄn nꢘi tiꢌng cꢋa văn chương thꢌ
kꢟ XX. Ông là ngưꢒi Do Thái, sꢆng và lꢗp nghiꢄp ꢛ Tiꢄp Khꢕc cũ và ông viꢌt văn bꢑng
tiꢌng Đꢊc. Tác phꢝm Vꢕ án cꢋa ông xuꢞt bꢅn năm 1924 ñã ñưa ra dꢀ báo kinh hoàng vꢖ
mꢓt châu Âu dưꢈi gót giày Đꢊc quꢆc xã, hiꢄn hình sau cuꢆn tiꢐu thuyꢌt này mưꢒi năm.
Hay Ernest Hemingway, nhà văn Mĩ, ngưꢒi ñã tꢂo ra cơn bão táp trên ñꢂi dương văn hꢃc
thꢌ kꢟ XX, ngưꢒi ñã "Giã tꢍ vũ khí" năm 1929, ñꢐ gióng lên tiꢌng "Chuông nguyꢋn hꢓn ai"
năm 1940, ñꢐ quay vꢖ tꢀ vꢞn bꢅn thân qua cuꢓc ñꢆi thoꢂi giꢉa cái hꢉu hꢂn và cái vô hꢂn
trong Ông già và Biꢡn cꢏ (1952) cũng là mꢓt nhà văn ña văn hoá... Nhà toán hꢃc Charles
Lutwidgson Dogson trꢛ thành nhà viꢌt tiꢐu thuyꢌt viꢁn tưꢛng vꢈi bút danh nꢘi tiꢌng Lewid
Carroll. Bꢑng tri thꢊc toán hꢃc kꢌt hꢎp vꢈi văn hoá Kiꢬtô giáo, ông ñã tꢂo ra mꢓt tác phꢝm
có sꢊc hꢞp dꢨn thiꢌu nhi toàn cꢍu, cuꢆn Alice’s Adeventures in Wonderland – Nhꢢng cuꢃc
phiêu lưu cꢎa Alice trong xꢚ sꢜ diꢋu kì (1865)... Nhꢉng nhà văn ña văn hoá như vꢗy ñꢖu
góp phꢍn chuyꢐn tꢅi văn hoá cꢋa cꢓng ñꢔng này sang mꢓt cꢓng ñꢔng khác, hꢃ là nhꢉng
nhà ngoꢂi giao không hꢓ chiꢌu giúp kꢌt nꢆi tình hꢉu nghꢙ giꢉa các dân tꢓc, giꢉa các quꢆc
gia. Vì thꢌ, ñꢃc tác phꢝm văn hꢃc dân tꢓc mình hay cꢋa các dân tꢓc khác thì trưꢈc tiên
không phꢅi là ñꢐ xem ngưꢒi ta kꢐ chuyꢄn gì, hay ngưꢒi ta kꢐ chuyꢄn ñó như thꢌ nào mà
quan trꢃng là tác phꢝm ñó chuyꢐn tꢈi cho ta thông ñiꢄp văn hoá loꢂi gì, phꢝm chꢞt văn hoá
mà tác phꢝm ñó mang lꢂi là gì.
Nhưng văn hoá nào cũng phꢅi quy vꢖ con ngưꢒi, vì không có văn hoá phi con ngưꢒi.
Giá trꢙ cꢋa tác phꢝm văn chương chính là giá trꢙ nhân tính hay giá trꢙ mang tính ngưꢒi hiꢄn
hình hay ñưꢎc nhꢞn mꢂnh trong tác phꢝm. Nhꢉng giá trꢙ mà tác phꢝm văn chương mang lꢂi
chính là nhꢉng tài sꢅn mang tính chꢞt ña văn hoá bꢛi giao lưu tiꢌp biꢌn, bꢛi sꢀ tꢔn sinh cꢋa
con ngưꢒi, vì sꢀ bꢖn vꢉng cꢋa cuꢓc sꢆng và vì sꢀ bình yên cꢋa trái ñꢞt – ngôi nhà chung
cꢋa nhân loꢂi. Tuy nhiên, văn hoá cũng là sꢅn phꢝm mang tính lꢙch sꢠ − cꢏ thꢐ, cho nên
viꢄc tiꢌp thu văn hoá nói chung, viꢄc giꢅng dꢂy tác phꢝm văn chương nói riêng cũng phꢅi
quan tâm tꢈi phương diꢄn này; cũng như vꢗy, văn hoá cꢋa các dân tꢓc khác nhau ñꢖu khác
nhau, nꢌu không khác nhau vꢖ văn hoá thì dân tꢓc cũng không còn. Đánh mꢞt bꢅn sꢕc văn
hoá dân tꢓc là tꢀ thꢋ tiêu dân tꢓc. Giꢉ gìn bꢅn sꢕc văn hoá dân tꢓc cũng chính là góp phꢍn
tꢂo ra tính ña văn hoá và sꢀ phát triꢐn ña văn hoá. Bꢛi vì, tính ña văn hoá là thuꢓc tính phꢘ
quát cꢋa ñꢒi sꢆng nhân loꢂi mà văn hꢃc là kꢌt tinh cao nhꢞt cꢋa tính ña văn hoá ꢞy.
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 9/2016
13
Tính ña văn hoá trong cꢍu trưꢒng kĩ thuꢗt và cꢍu trưꢒng xã hꢓi gꢕn liꢖn vꢈi sáu
nguyên tꢕc cꢋa ñꢎt sóng thꢊ hai. Thꢚ nhꢇt là tiêu chuꢊn hoá, mà tꢚ lĩnh vꢀc này xuꢞt hiꢄn
hàng loꢂt giáo trình tiêu chuꢝn hoá, trꢛ thành các tín chꢟ bꢕt buꢓc cho mꢓt loꢂi văn bꢑng;
kꢌt hꢎp vꢈi hꢄ thꢆng thông tin chꢟ ñꢙnh hình trên mꢓt loꢂi tin tꢊc, các công trình kiꢌn trúc
hay quy hoꢂch ñô thꢙ cũng na ná như nhau, tiꢌng Anh trꢛ thành ngôn ngꢉ toàn cꢍu hoá.
Thꢚ hai là chuyên môn hoá, mà sꢀ chuyên môn hoá này dꢨn con ngưꢒi tꢈi chꢣ chꢟ biꢌt mꢓt
vài thao tác trong mꢓt dây chuyꢖn hay công ñoꢂn sꢅn xuꢞt. Cꢅ xã hꢓi ñꢖu ñưꢎc chuyên
môn hoá, tꢂo ra sꢀ lꢄ thuꢓc vào nhau mꢓt cách chꢇt chꢜ, bꢛi nꢌu mꢓt công ñoꢂn bꢙ nghꢜn
thì cꢅ dây chuyꢖn sꢅn xuꢞt bꢙ nghꢜn. Thꢚ ba là ñꢓng bꢃ hoá, nghĩa là con ngưꢒi phꢅi hoꢂt
ñꢓng theo nhꢙp máy móc mà nhꢙp máy móc thì không có sai lꢂc mà chính xác vô cùng. Mꢃi
hoꢂt ñꢓng mang tính văn hoá cꢋa con ngưꢒi không vưꢎt ra ngoài tính ñꢔng bꢓ này. Thꢚ tư
là sꢑ tích tꢕ, gꢕn liꢖn vꢈi sꢀ ra ñꢒi cꢋa các tꢗp ñoàn liên quꢆc gia, xuyên quꢆc gia vꢈi tính
chꢞt ñꢓc quyꢖn tuyꢄt ñꢆi, mꢃi quy ñꢙnh vꢖ giá cꢅ ñꢖu phꢏ thuꢓc vào các tꢗp ñoàn này, các
ñô thꢙ lꢈn ra ñꢒi vꢈi nhꢉng khu chung cư cao tꢍng ñꢋ loꢂi khiꢌn cho văn hoá trong quá
trình vꢗn ñꢓng cꢋa nó cũng biꢌn thành ña văn hoá bꢛi sꢀ giao tiꢌp giꢉa ngưꢒi và ngưꢒi ñã
ñưꢎc mꢛ rꢓng vô cùng. Thꢚ năm là cꢑc ñꢁi hoá gꢕn liꢖn vꢈi bꢄnh nghiꢄn cái to: nhꢉng toà
nhà chꢃc trꢒi cao nhꢞt thꢌ giꢈi, nhꢉng chiꢌc cꢍu lꢈn nhꢞt thꢌ giꢈi hay lꢈn nhꢞt khu vꢀc,
nhꢉng khu công nghiꢄp quy mô lꢈn và tꢗp trung... Sꢛ dĩ như vꢗy là vì cái "to" gꢕn liꢖn vꢈi
"cái hiꢄu lꢀc" mà thꢀc tꢌ ñã chꢊng minh ñiꢖu này và vì thꢌ nhꢉng nưꢈc có nꢖn kinh tꢌ phát
triꢐn cao thưꢒng tꢗp trung phát triꢐn văn hoá nghe nhìn, chꢢng hꢂn như phim trưꢒng
Hollywood hay nꢖn ñiꢄn ꢅnh Hàn Quꢆc, Trung Quꢆc... Đây cũng chính là hiꢄn tưꢎng giao
thoa văn hoá trong thꢒi kì hiꢄn nay, mà mꢓt mꢇt, nó quꢅng bá cho văn hoá mꢓt dân tꢓc,
mꢇt khác, nó cũng bóp chꢌt văn hoá cꢋa dân tꢓc khác nꢌu dân tꢓc ñó không theo kꢙp hay
không phát triꢐn, vì nó tꢂo ra thꢙ hiꢌu tiêu dùng, tác ñꢓng và hình thành văn hoá tiêu dùng.
Cuꢌi cùng là tꢉp trung hoá trưꢈc hꢌt là trong sꢅn xuꢞt kéo theo hàng loꢂt sꢀ tꢗp trung hoá
ꢛ các lĩnh vꢀc khác, quy ñꢙnh diꢄn mꢂo văn hoá thꢒi ñꢂi.
Như vꢗy, tính chꢞt cơ bꢅn cꢋa văn hoá nói chung cꢋa ña văn hoá nói riêng trong thꢒi
kì hiꢄn tꢂi ñꢖu gꢕn liꢖn vꢈi sáu nguyên tꢕc cꢋa cꢐu trưꢀng kĩ thuꢉt và cꢐu trưꢀng xã hꢃi
này. Tính ña văn hoá không còn giꢅn ñơn như ꢛ thꢒi kì cách mꢂng nông nghiꢄp nꢉa mà
tính ña văn hoá này cũng mang thêm tính chꢞt ña chiꢖu, vꢈi sꢀ biꢌn ñꢘi nhanh chóng, biꢌn
ñꢘi ñꢐ thích nghi và biꢌn ñꢘi ñꢐ tꢔn tꢂi mà có thꢐ thꢞy xuꢞt hiꢄn nhiꢖu lꢆi viꢌt, nhiꢖu hình
thꢊc kꢐ chuyꢄn mꢈi mꢡ trên văn ñàn hay làm thay ñꢘi thꢙ hiꢌu cꢅm thꢏ nghꢄ thuꢗt, thꢙ hiꢌu
cꢅm thꢏ văn chương, chꢢng hꢂn ngưꢒi ñꢃc cꢅm thꢞy không còn thích thú vꢈi lꢆi kꢐ mà ꢛ
ñó nhà văn ñóng vai "Thưꢎng ñꢌ biꢌt hꢌt mꢃi chuyꢄn" hay lꢆi kꢐ chuyꢄn theo ñiꢐm nhìn
toàn tri, thay vào ñó là cách kꢐ mà ñꢓc giꢅ ñưꢎc quyꢖn tham dꢀ, bꢑng lꢆi kꢐ nhiꢖu ñiꢐm
nhìn... Vꢈi lꢆi kꢐ theo ñiꢐm nhìn toàn tri, mꢓt câu chuyꢄn có thꢐ tóm tꢕt lꢂi ñưꢎc, còn trong
14
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI
lꢆi kꢐ ña ñiꢐm nhìn, câu chuyꢄn trꢛ thành các mꢅnh vꢥ không thꢐ nào liên kꢌt lꢂi ñꢐ tóm tꢕt
câu chuyꢄn. Thꢙ hiꢌu văn chương, do ñó, cũng khác ñi, ñꢔng nghĩa vꢈi thꢙ hiꢌu văn hoá
cũng ñꢘi khác, tính ña văn hoá nhiꢖu hơn. Tính ña văn hoá trꢛ thành chìa khoá ñꢐ giꢅi mã
các tác phꢝm văn hꢃc nghꢄ thuꢗt, ñꢐ giꢅi thích các hiꢄn tưꢎng văn hoá trong ñꢒi sꢆng
ñương ñꢂi.
Thꢒi kì hiꢄn nay, ngoài sꢀ chi phꢆi cꢋa cꢍu trưꢒng kĩ thuꢗt và cꢍu trưꢒng xã hꢓi thì
còn có mꢓt cꢍu trưꢒng khác cũng tác ñꢓng mꢂnh mꢜ vào viꢄc hình thành tính chꢞt ña văn
hoá và cũng tác ñꢓng không nhꢪ ñꢌn mꢣi nꢖn văn hoá. Đó là cꢐu trưꢀng thông tin
(infosphère – còn ñưꢎc dꢙch là thông tin quyꢡn). Sꢀ bùng nꢘ cꢋa thông tin ñã mꢛ rꢓng khꢅ
năng giao tiꢌp cꢋa con ngưꢒi, khoꢅng cách không gian giꢉa con ngưꢒi và con ngưꢒi bꢙ thu
hꢩp lꢂi, nhưng cũng ñꢋ loꢂi thông tin, giꢅ có thꢗt có, giꢗt gân có, ñe doꢂ có... Trong ꢅnh
hưꢛng cꢋa tính ña cꢍu trưꢒng này, con ngưꢒi không thꢐ không bꢙ ꢅnh hưꢛng, mà trưꢈc hꢌt
là căn bꢄnh stress trꢛ thành phꢘ biꢌn: con ngưꢒi bꢙ ñꢇt trưꢈc áp lꢀc công viꢄc, bꢙ ñꢇt vào
tâm thꢌ lo âu trưꢈc nꢂn ô nhiꢁm toàn cꢍu... Ý nghĩa cꢋa cuꢓc sꢆng hay bꢅn chꢞt cꢋa sꢀ tꢔn
tꢂi nhân tính luôn luôn bꢙ ñꢇt lꢂi, vꢞn ñꢖ thân phꢗn con ngưꢒi ñưꢎc ñꢇt ra và kéo dài tꢚ chꢋ
nghĩa hiꢄn sinh và văn hꢃc hiꢄn sinh chꢋ nghĩa sang kꢙch phi lí và vꢨn ñang là vꢞn ñꢖ thꢒi
sꢀ văn hꢃc, bꢛi sꢀ tiꢌp nꢆi cꢋa chꢋ nghĩa hꢗu hiꢄn ñꢂi, trưꢒng phái thꢢng thꢚng bác bꢪ ba
ñꢂi tꢀ sꢀ: ñꢂi tꢀ sꢀ vꢖ huyꢖn thoꢂi con ngưꢒi, ñꢂi tꢀ sꢀ vꢖ năng lꢀc trí tuꢄ cꢋa con ngưꢒi và
ñꢂi tꢀ sꢀ vꢖ khꢅ năng vô hꢂn cꢋa khoa hꢃc. Văn hꢃc phương Tây thꢌ kꢟ XX ñã không ít lꢍn
ca ngꢎi nhꢉng "con ngưꢀi nꢙi loꢁn"
− l’homme quy révolte, như ta thꢞy ñꢗm nét trong tác
phꢝm cꢋa Albert Camus. Tꢞt cꢅ nhꢉng ñiꢖu này cho thꢞy tính chꢞt không bình yên cꢋa
cuꢓc sꢆng. Thꢀc tiꢁn ñꢒi sꢆng xã hꢓi phương Tây cũng cho thꢞy rõ ñiꢖu này: sꢆ ngưꢒi tꢀ
tꢠ nhiꢖu hơn, sꢆ ngưꢒi sꢆng ñꢓc thân nhiꢖu hơn − mà thông tin vꢖ sꢆ ñàn ông Nhꢗt Bꢅn ꢛ
tuꢘi ba mươi chưa yêu và chưa quan hꢄ tình dꢏc là mꢓt dꢨn chꢊng − con ngưꢒi hoang
mang nhiꢖu hơn... Trong bꢆi cꢅnh ñó, con ngưꢒi ñi tìm niꢖm tin ꢛ các tôn giáo, như là tìm
kiꢌm mꢓt sꢀ an ꢋi, bꢛi lꢜ cꢅ Kiꢬtô giáo lꢨn Phꢗt giáo ñꢖu cꢘ vũ cho lòng tꢚ bi bác ái, cꢘ vũ
và hoan hꢟ cho các viꢄc tꢚ thiꢄn, tꢆt lành và tránh cho con ngưꢒi khꢪi rơi vào vꢀc thꢢm cô
ñơn, ñꢔng thꢒi cũng giꢉ con ngưꢒi trong khuôn khꢘ. Con ngưꢒi ñi vào hưꢈng này là ñi vào
cꢍu trưꢒng tâm linh hay "bꢍu khí quyꢐn tâm lí" [1, tr.599] như cách gꢃi cꢋa Alvin Toffler.
Nói cách khác, con ngưꢒi trong thꢒi kì hiꢄn nay ñang nꢣ lꢀc ñꢐ duy trì và phát triꢐn, mà
trong hoàn cꢅnh ñó, tính chꢞt ña văn hoá là cꢊu cꢅnh tꢞt yꢌu, bꢛi tính ña văn hoá sꢜ giúp
con ngưꢒi vưꢎt thoát khꢪi ám ꢅnh vꢖ cái cô ñơn, khꢪi nhꢉng hoꢅng loꢂn vꢖ tinh thꢍn mà
ngoꢂi cꢅnh ñưa lꢂi.
Tóm lꢂi, mꢣi tác phꢝm văn chương ñích thꢀc, trong bưꢈc ñưꢒng kiꢌn tꢂo cꢋa nó, ñꢖu
mang tính chꢞt ña hꢄ thꢆng hàm chꢊa mꢓt nꢓi dung ña văn hoá gꢕn liꢖn vꢈi văn hoá dân
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 9/2016
15
tꢓc văn hoá thꢒi ñꢂi và văn hoá cꢋa bꢅn thân tác giꢅ thu nhꢗn ñưꢎc trong trꢅi nghiꢄm thꢀc
tiꢁn. Hai tính chꢞt này quy ñꢙnh hình thꢊc và nꢓi dung cꢋa tác phꢝm nghꢄ thuꢗt nói chung,
cꢋa tác phꢝm văn hꢃc nói riêng và ñꢔng thꢒi cũng là cꢠa mꢛ cho cách thꢊc giꢅng dꢂy tác
phꢝm văn chương, theo ñó, viꢄc giꢅng dꢂy tác phꢝm văn chương trꢛ thành cách thꢊc kꢌt
hꢎp nhꢑm giꢅi kiꢌn tꢂo, ñꢐ tháo gꢥ dꢍn theo các bưꢈc mà mꢣi tác phꢝm văn chương ñã
ñưꢎc tꢂo dꢀng, mà sau các bưꢈc giꢅi kiꢌn tꢂo là sꢀ ñꢔng quy hꢎp chiꢌu toàn bꢓ các thao
tác ñꢐ thông qua ñó thꢞy ñưꢎc năng lꢀc sáng tꢂo cꢋa tác giꢅ cũng như các giá trꢙ nghꢄ thuꢗt
ñưꢎc sáng tꢂo cꢋa tác phꢝm, nhꢗn diꢄn ñưꢎc thông ñiꢄp nhân văn mà mꢣi dân tꢓc gꢠi gꢕm
vào trong tác phꢝm văn chương ñó. Viꢄc giꢅi kiꢌn tꢂo trong hình thꢊc giꢅng dꢂy văn
chương không tách rꢒi viꢄc tiꢌp cân hay tiꢌp nhꢗn nhꢉng mô hình lí thuyꢌt trong lĩnh
vꢀc này.
2.2. Tiꢆp cꢉn và tiꢆp nhꢉn các lí thuyꢆt giꢊi kiꢆn tꢇo văn chương
2.2.1. Như ñã nói, tác phꢝm văn chương là sꢅn phꢝm tinh thꢍn mang tính nghꢄ thuꢗt
thꢐ hiꢄn qua sꢀ kꢌt hꢎp ña hꢄ thꢆng và ña văn hoá ñưꢎc thꢀc hiꢄn bꢛi tài hoa nghꢄ sĩ cꢋa
các dân tꢓc. Vì thꢌ, trong suꢆt trưꢒng kì lꢙch sꢠ cꢋa nhân loꢂi, bao gꢔm cꢅ lꢙch sꢠ phát triꢐn
cꢋa văn chương, viꢄc tìm hiꢐu các giá trꢙ nghꢄ thuꢗt cũng như tìm hiꢐu bꢅn chꢞt cꢋa sꢀ
sáng tꢂo nghꢄ thuꢗt luôn ñꢔng hành vꢈi viꢄc kiꢌn tꢂo tác phꢝm, dꢨn tꢈi sꢀ ra ñꢒi cꢋa các lí
thuyꢌt văn hꢃc khác nhau gꢕn vꢈi mꢣi thꢒi ñꢂi văn hꢃc khác nhau, như là nhꢉng mꢆc ñiꢐm
trên con ñưꢒng phát triꢐn cꢋa nghꢄ thuꢗt. Các lí thuyꢌt nhꢗn diꢄn văn chương hay giꢅi kiꢌn
tꢂo văn chương ñꢖu bꢕt nguꢔn tꢚ thꢀc tiꢁn văn chương, tꢚ nhu cꢍu lí giꢅi các hiꢄn tưꢎng
văn chương và trꢛ lꢂi góp phꢍn thúc ñꢝy sꢀ phát triꢐn cꢋa văn chương thông qua viꢄc cꢘ
vũ cho các sáng tꢂo nghꢄ thuꢗt ñích thꢀc, giàu tính nhân văn và có tác dꢏng hoàn thiꢄn
con ngưꢒi.
Lꢙch sꢠ cꢋa các nꢖn văn hꢃc lꢈn ñã tꢚng tꢔn tꢂi, cho thꢞy ñiꢖu ñó, chꢢng hꢂn Nghꢋ
thuꢉt thơ ca cꢋa Aristote gꢕn liꢖn vꢈi thꢒi ñꢂi hoàng kim cꢋa bi kꢙch Hi Lꢂp, Văn tâm ñiêu
long cꢋa Lưu Hiꢄp gꢕn vꢈi mꢓt thꢒi phꢔn thꢙnh cꢋa văn hꢃc Trung Hoa... Các lí thuyꢌt vꢖ
xã hꢓi hꢃc văn hꢃc, các phương pháp phê bình kiꢐu phê bình tiꢐu sꢠ cꢋa Sainte − Beuve,
hay Hippolyte Taine ñi tìm "chꢊc năng tâm lí chꢋ ñꢂo", hoꢇc Ferdinant Brunetière kiꢌn tꢂo
"hꢄ thꢆng phân loꢂi tác phꢝm văn chương"cꢋa ngưꢒi sáng tác, và ñꢂt ñꢟnh cao nhꢞt ꢛ ñꢍu
thꢌ kꢟ XX vꢈi Gustave Lanson qua hình thꢊc phê bình "chính xác và nghiêm nhꢇt, vꢈi cách
sꢕp ñꢇt tꢟ mꢟ" [3, tr.415]. Sang thꢌ kꢟ XX, và cho ñꢌn tꢗn bây giꢒ, các mô hình lí thuyꢌt
nhân diꢄn và giꢅi kiꢌn tꢂo văn hꢃc không ngꢚng phát triꢐn và hoàn thiꢄn và ñưꢎc tiꢌp nhꢗn
rꢓng rãi trong giꢈi nghiꢄn cꢊu Viꢄt Nam hiꢄn nay mà trưꢈc hꢌt là các lí thuyꢌt vꢖ ngôn ngꢉ
cꢋa F.de Saussure, Hjemslev, Martinet...; các lí thuyꢌt vꢖ ñꢆi thoꢂi cꢋa M.Bakhtin, các mô
hình liên văn bꢅn cꢋa J.Kristéva, hay lí thuyꢌt vꢖ kí hiꢄu hꢃc ngôn ngꢉ cꢋa R.Barthes, cꢋa
16
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI
Greimas, cꢋa P.Hamon... Bꢅng danh sách này còn có thꢐ kéo dài hơn nꢉa tuỳ thuꢓc sꢀ tiꢌp
nhꢗn cꢋa tꢚng cá nhân, nhưng ñꢖu cho thꢞy các hꢃc giꢅ phương Tây hꢌt sꢊc quan tâm tꢈi
nghꢄ thuꢗt sáng tꢂo ngôn tꢚ và trong thꢀc tiꢁn nhꢉng thành tꢀu nghiên cꢊu mà hꢃ ñꢂt ñưꢎc
quꢅ thꢗt là vô cùng to lꢈn,mꢛ ra nhiꢖu con ñưꢒng lí giꢅi tác phꢝm văn chương và góp phꢍn
thúc ñꢝy viꢄc nghiên cꢊu văn hꢃc ꢛ nưꢈc ta, mꢛ rꢓng con ñưꢒng tiꢌp nhꢗn và giꢅng dꢂy tác
phꢝm văn hꢃc, bưꢈc ñꢍu khꢕc phꢏc ñưꢎc nhꢉng hꢂn chꢌ trong nhiꢖu nghiên cꢊu trưꢈc ñó.
Phương pháp nghiên cꢊu xã hꢓi hꢃc ñích thꢀc gꢕn liꢖn vꢈi chuyên luꢗn Hônôrê ñơ Bandꢄc
−
mꢃt bꢉc thꢐy cꢎa chꢎ nghĩa hiꢋn thꢑc cꢋa nhà nghiên cꢊu Đꢣ Đꢊc Dꢏc, các công trình giꢈi
thiꢄu và vꢗn dꢏng lí thuyꢌt thi pháp hꢃc khꢛi dꢍu trong thꢗp niên 80 cꢋa các nhà nghiên
cꢊu Trꢍn Đình Sꢠ, Hoàng Trinh, Phan Ngꢃc... ñã làm cho bꢓ mꢇt nghiên cꢊu văn hꢃc khꢛi
sꢕc và ñương nhiên cũng mang lꢂi nhꢉng giá trꢙ thꢀc tiꢁn góp phꢍn ñꢘi mꢈi cách thꢊc
giꢅng dꢂy tác phꢝm văn hꢃc trong nhà trưꢒng. Tính chꢞt ña hꢄ thꢆng và ña văn hoá trong
tác phꢝm văn hꢃc cũng theo ñó mà ñưꢎc khꢢng ñꢙnh như nhꢉng giá trꢙ tꢀ thân cꢋa tác
phꢝm văn chương.
2.2.2. Tꢚ ñó, viꢄc giꢅi kiꢌn tꢂo tác phꢝm văn chương hay viꢄc giꢅng dꢂy tác phꢝm văn
chương trꢛ thành hình thꢊc giꢅi mã tác phꢝm văn hꢃc mà trong ñó mã văn hoá ñóng vai trò
quan trꢃng trong viꢄc xác lꢗp chân giá trꢙ cho tác phꢝm. Viꢄc giꢅi mã tác phꢝm văn hꢃc
không tách rꢒi lĩnh vꢀc hay khung lí thuyꢌt cꢋa kí hiꢄu hꢃc văn hꢃc, nói cách khác là viꢄc
giꢅng dꢂy tác phꢝm văn hꢃc hiꢄn này và trong thꢒi gian tꢈi chính là sꢀ kꢌt hꢎp ña chiꢖu
cꢋa nhiꢖu lí thuyꢌt nhꢑm chꢟ ra vai trò và tính chꢞt ña hꢄ thꢆng và giá trꢙ ña văn hoá cꢋa
mꢓt tác phꢝm văn hꢃc, vꢚa trên bình diꢄn kí hiꢄu hꢃc, theo ñó, mꢣi tꢚ ngꢉ, mꢣi ñơn vꢙ cꢞu
thành tác phꢝm là mꢓt kí hiꢄu có khꢅ năng tꢂo nghĩa, thꢀc hiꢄn chꢊc năng biꢐu ñꢂt nghĩa,
hiꢄn hình thành các giá trꢙ biꢐu trưng hay huyꢖn thoꢂi, hiꢄn hình thành các thông ñiꢄp
mang tính nghꢄ thuꢗt cao ñꢐ chuyꢐn ñꢂt các nꢓi dung nhân tính phꢏc vꢏ cho viꢄc hoàn
thiꢄn con ngưꢒi. Như vꢗy, viꢄc tiꢌp cꢗn hay tiꢌp nhꢗn cáu mô hình lí thuyꢌt văn chương
cũng là công viꢄc hꢌt sꢊc thiꢌt thꢀc và cꢍn thiꢌt cho viꢄc mꢛ rꢓng nghiên cꢊu trong thꢒi
ñꢂi hꢓi nhꢗp toàn cꢍu hoá.
Tuy nhiên, bên cꢂnh sꢀ cꢅm thông văn hoá trong sꢀ tiꢌp nhꢗn các lí thuyꢌt hau tác
phꢝm văn hꢃc, cũng cꢍn nói ñꢌn sꢀ phá vꢥ chuꢝn mꢀc văn hoá mꢓt cáchvô nguyên tꢕc. Đó
là mꢓt quan niꢄm thưꢒng ñưꢎc sꢠ dꢏng trong các trưꢒng hꢎp phá vꢥ chuꢝn mꢀc cꢓng ñꢔng
như là mꢓt kiꢐu bênh vꢀc quyꢖn tꢀ do cá nhân và cá tính cꢋa con ngưꢒi. Quyꢖn tꢀ do cꢋa
con ngưꢒi thưꢒng ñưꢎc viꢄn dꢨn tꢚ khá nhiꢖu lí thuyꢌt ngoꢂi lai mà không mꢞy ai hiꢐu
tưꢒng tꢗn các lí thuyꢌt ñó, bꢛi vì ngưꢒi ta thưꢒng quên ñi mꢓt ñiꢖu là mꢃi khái niꢄm ñưꢎc
hiꢐu như là các quy tꢕc quy ñꢙnh hành trꢂng cꢋa con ngưꢒi ñꢖu có tính lꢙch sꢠ cꢏ thꢐ cꢋa nó
và ñiꢖu ñó có nghĩa là không thꢐ bê nguyên xi hay nhꢗp cꢅnh nguyên chiꢌc các lí thuyꢌt
ñó. Vì có tính lꢙch sꢠ cꢏ thꢐ nên khó có thꢐ vꢗn dꢏng nguyên xi, cꢅ gói mꢓt lí thuyꢌt ngoꢂi
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 9/2016
17
lai. Điꢖu này cha ông chúng ta ñã vꢗn dꢏng rꢞt hay và uyꢐn chuyꢐn, thꢐ hiꢄn khá rõ trong
cách tiꢌp thu Nho giáo cꢋa ngưꢒi Viꢄt mà hꢄ quꢅ là tꢂo ra mꢓt kiꢐu Nho giáo khác: Nho
Viꢄt khác nhiꢖu vꢈi Nho giáo Trung Hoa cꢋa Khꢘng Tꢠ.
Sꢀ phá vꢥ chuꢝn mꢀc văn hoá mꢓt cách vô nguyên tꢕc dꢨn tꢈi sꢀ phá vꢥ văn hoá dân
tꢓc, mà trưꢈc hꢌt là văn hoá gia ñình, văn hoá dòng hꢃ. Văn hoá nhà hình ꢆng thay thꢌ văn
hoá nhà dài − văn hoá nhà rông vꢈi nhꢉng hꢗu quꢅ mà ta ñã chꢊng kiꢌn, nhưng làm thꢌ nào
ñꢐ vꢚa chꢞp nhꢗn môi trưꢒng sinh hoꢂt hình ꢆng vꢚa bꢅo tꢔn bꢅn sꢕc văn hoá, nhꢑm tꢂo ra
tính ña văn hoá là vꢞn ñꢖ cꢍn quan tâm nghiên cꢊu. Vꢖ cá tính cꢋa con ngưꢒi nói chung, cá
tính sáng tꢂo cꢋa ngưꢒi sáng tꢂo nói riêng cũng vꢗy, khái niꢄm cá tính chꢟ ñưꢎc hiꢐu và
thưꢒng ñưꢎc hiꢐu giꢅn ñơn là tính cách cꢋa con ngưꢒi. Ngưꢒi có cá tính nên ñưꢎc hiꢐu tꢚ
khía cꢂnh văn hoá và ña văn hoá là ngưꢒi biꢌt yêu ngưꢒi và biꢌt yêu mình và hiꢐu như thꢌ
sꢜ hình dung cꢏ thꢐ hơn văn hoá cꢋa con ngưꢒi và con ngưꢒi có văn hoá. Mꢣi con ngưꢒi có
văn hoá tꢀ nó sꢜ góp phꢍn làm cho tính ña văn hoá càng ngày càng phong phú và con
ngưꢒi càng ngày càng trꢛ nên hoàn thiꢄn hơn, thành Con ngưꢒi viꢌt hoa. Đây cũng là vꢞn
ñꢖ mà thꢀc tiꢁn giꢅng dꢂy cꢍn quan tâm như mꢓt ñꢙnh hưꢈng, bꢛi lꢜ giꢅng dꢂy tác phꢝm
văn hꢃc tꢚ trưꢈc tꢈi nay và tꢚ nay trꢛ vꢖ sau không phꢅi là giꢅng hay kꢐ lꢂi mꢓt câu chuyꢄn
mà là làm nꢘi bꢗt, là ñꢙnh vꢙ trong lòng ngưꢒi hꢃc ngưꢒi nghe bꢅn thông ñiꢄp nhân văn
ñưꢎc lꢔng ghép mꢓt cách nghꢄ thuꢗt trong tính ña hꢄ thꢆng và ña văn hoá cꢋa tác phꢝm
văn chương ñó. Vì thꢌ, cho dù là lí thuyꢌt nào ñi nꢉa mà lí thuyꢌt ñó không mang giá trꢙ
ngưꢒi thì bꢅn thân lí thuyꢌt ꢞy cũng không có giá trꢙ.
2.2.3. Như vꢗy, sꢀ tꢔn tꢂi hiꢄn nay cꢋa thꢌ giꢈi là tꢔn tꢂi ña văn hoá, tꢔn tꢂi toàn cꢍu
hoá chính là tꢔn tꢂi ña văn hoá. Vꢞn ñꢖ là ꢛ chꢣ làm thꢌ nào ñꢐ tꢔn tꢂi ña văn hoá trong
toàn cꢍu hoá ña văn hoá ꢞy. Câu trꢅ lꢒi là khá dꢁ dàng, ñó là không ñánh mꢞt mình. Bꢛi lꢜ,
vì chꢟ có mꢓt thꢌ giꢈi chung nên mꢣi ngưꢒi nói riêng, mꢣi dân tꢓc nói chung mang vào thꢌ
giꢈi ꢞy cái văn hoá cꢋa mình, có như thꢌ thì thꢌ giꢈi mꢈi trꢛ thành ña văn hoá ñưꢎc. Cho
nên, giꢉ gìn bꢅn sꢕc dân tꢓc là ñiꢖu kiꢄn cꢍn thiꢌt ñꢐ gia nhꢗp vào toàn cꢍu hoá văn hoá.
Đây chính là nguyên tꢕc giꢅng dꢂy văn chương trong thꢒi ñꢂi toàn cꢍu hoá, nhꢑm tꢂo ra
mꢓt sꢀ cꢅm thông văn hoá giꢉa các dân tꢓc như mꢓt ñiꢖu kiꢄn ñꢐ tham nhꢗp và bꢅo tꢔn
trong toàn cꢍu hoá văn hoá. Mꢣi dân tꢓc ñꢖu có nꢖn văn hoá cꢋa riêng nó, mà nꢖn văn hoá
này tꢂo ra bꢅn sꢕc ñꢓc ñáo, không lꢨn ñưꢎc, cho dân tꢓc ñó. Mꢣi dân tꢓc ñꢖu sꢆng trong
mꢓt môi trưꢒng tꢀ nhiên khác nhau, ñương nhiên sꢅn phꢝm văn hoá cũng khác nhau mà
không thꢐ nói sꢅn phꢝm văn hoá nào hơn sꢅn phꢝm văn hoá nào. Chùa Mꢓt cꢓt cũng kì vĩ
như là Tꢠ cꢞm thành hay như nhiꢖu di sꢅn văn hoá thꢌ giꢈi khác. Bꢛi bꢞt kì sꢅn phꢝm văn
hoá cꢋa bꢞt cꢊ dân tꢓc thì ñꢖu cũng là sꢅn phꢝm văn hoá cꢋa mꢓt dân tꢓc, mang ñꢇc trưng
dân tꢓc và là sꢅn phꢝm mà dân tꢓc ñó góp cho thꢌ giꢈi. Sꢀ cꢅm thông văn hoá ꢛ ñây chính
là sꢀ trân trꢃng sꢅn phꢝm văn hoá cꢋa nhau, là sꢀ hiꢐu biꢌt sâu sꢕc vꢖ văn hoá cꢋa nhau, và
ñây cũng là ñiꢄu kiꢄn ñꢐ tính chꢞt ña văn hoá phát triꢐn. Chúng ta trân trꢃng và khâm phꢏc
18
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI
Ngài phó tꢘng thꢆng Hoa Kì ñã mưꢎn các câu thơ: "Trꢒi còn ñꢐ ñꢌn hôm nay,/ Tan sương
ñꢍu ngõ vén mây giꢉa trꢒi" tꢚ Truyꢋn Kiꢆu cꢋa Nguyꢁn Du trong buꢘi ñón tiꢌp Tꢘng bí thư
Nguyꢁn Phú Trꢃng, bꢛi vì ta biꢌt "Truyꢋn Kiꢆu còn, nưꢈc ta còn" như hꢃc giꢅ Phꢂm
Quỳnh ñã nhꢗn ñꢙnh trưꢈc ñó gꢍn cꢅ thꢌ kꢟ. Đây chính là vꢞn ñꢖ cꢅm thông văn hoá ñꢐ tꢂo
ra tính ña văn hoá, cũng như vꢗy, chúng ta, biꢌt tꢈi Lý Bꢂch, Đꢣ Phꢋ... không chꢟ là nhꢉng
nhà thơ kiꢄt xuꢞt ñꢒi Đưꢒng mà còn là nhꢉng nhà văn hoá lꢈn cꢋa dân tꢓc Trung Hoa. Sꢀ
hiꢐu biꢌt vꢖ văn hoá sꢜ tꢂo ra tính chꢞt ña văn hoá ñꢐ tꢚ ñó, trên cơ sꢛ cꢅm thông văn hoá,
nhân loꢂi xích lꢂi gꢍn nhau hơn, ñꢐ ñꢆi thoꢂi thay cho ñꢆi ñꢍu, ñꢐ tiꢖn sꢅn xuꢞt vũ khí trꢛ
thành nguꢔn phúc lꢎi mang vꢖ hꢂnh phúc bình yên cho xã hꢓi. Tuy nhiên cũng có thꢐ
khꢢng ñꢙnh rꢑng tính ña văn hoá là ñiꢖu kiꢄn cꢍn thiꢌt cho sꢀ tꢔn tꢂi cꢋa mꢣi con ngưꢒi,
cho mꢃi dân tꢓc trong kꢟ nguyên toàn cꢍu hoá không chꢟ cho hôm nay mà còn cho cꢅ tương
lai. Tính văn hoá là ñꢇc tính phꢘ quát mang tính nhân loꢂi gꢕn liꢖn vꢈi lꢙch sꢠ phát triꢐn
cꢋa nhân loꢂi và cũng là ñiꢖu kiꢄn ñꢐ nhân loꢂi tꢔn tꢂi và phát triꢐn trong bꢖn vꢉng và lâu dài.
Viꢄc xác lꢗp tính chꢞt ña hꢄ thꢆng và ña văn hoá trong tác phꢝm văn chương là cꢍn
thiꢌt vꢚa cho viꢄc ñi sâu nghiên cꢊu bꢅn chꢞt cꢋa nghꢄ thuꢗt sáng tꢂo ngôn tꢚ, vꢚa cho viꢄc
giꢅng dꢂy văn hꢃc trong nhà trưꢒng theo hưꢈng tích hꢎp, mꢛ rꢓng, nhꢑm hưꢈng tꢈi mꢓt sꢀ
lĩnh hꢓi tri thꢊc nꢖn tꢅng chung, hoà ñꢔng vꢈi nhân loꢂi. Bꢛi như ta ñã thꢞy tính chꢞt ña hꢄ
thꢆng và ña văn hoá là nguyên tꢕc kiꢌn tꢂo tác phꢝm văn chương, mà vì thꢌ viꢄc giꢅi mã
tác phꢝm văn chương chính là chꢟ ra cách thꢊc tꢂo dꢀng mang tinh hꢄ thꢆng và các giá trꢙ
văn hoá mà tác phꢝm văn chương mang lꢂi. Con ñưꢒng khám phá giá trꢙ văn chương ñang
rꢓng mꢛ và ñang ñꢇt ra nhꢉng thách thꢊc mꢈi ñòi hꢪi sꢀ ñꢔng tâm hiꢄp lꢀc nghiên cꢊu cꢋa
nhiꢖu giꢈi nhiꢖu ngành nhiꢖu ngưꢒi.
3. KꢋT LUꢌN
Mꢣi tác phꢝm văn chương ñích thꢀc, trong bưꢈc ñưꢒng kiꢌn tꢂo cꢋa nó, ñꢖu mang tính
chꢞt ña hꢄ thꢆng hàm chꢊa mꢓt nꢓi dung ña văn hoá gꢕn liꢖn vꢈi văn hoá dân tꢓc, văn hoá
thꢒi ñꢂi và văn hoá mà bꢅn thân tác giꢅ thu nhꢗn ñưꢎc trong trꢅi nghiꢄm thꢀc tiꢁn. Hai tính
chꢞt này quy ñꢙnh hình thꢊc và nꢓi dung cꢋa tác phꢝm nghꢄ thuꢗt nói chung, cꢋa tác phꢝm
văn hꢃc nói riêng và ñꢔng thꢒi cũng là cꢠa mꢛ cho cách thꢊc giꢅng dꢂy tác phꢝm văn
chương, theo ñó, viꢄc giꢅng dꢂy tác phꢝm văn chương trꢛ thành cách thꢊc kꢌt hꢎp nhꢑm
giꢅi kiꢌn tꢂo, ñꢐ tháo gꢥ dꢍn theo các bưꢈc mà mꢣi tác phꢝm văn chương ñã ñưꢎc tꢂo
dꢀng, mà sau các bưꢈc giꢅi kiꢌn tꢂo là sꢀ ñꢔng quy hꢎp chiꢌu toàn bꢓ các thao tác ñꢐ
thông qua ñó thꢞy ñưꢎc năng lꢀc sáng tꢂo cꢋa tác giꢅ cũng như các giá trꢙ nghꢄ thuꢗt ñưꢎc
sáng tꢂo cꢋa tác phꢝm, nhꢗn diꢄn ñưꢎc thông ñiꢄp nhân văn mà mꢣi dân tꢓc gꢠi gꢕm vào
trong tác phꢝm văn chương ñó. Viꢄc giꢅi kiꢌn tꢂo trong hình thꢊc giꢅng dꢂy văn chương
không tách rꢒi viꢄc tiꢌp cꢗn hay tiꢌp nhꢗn nhꢉng mô hình lí thuyꢌt trong lĩnh vꢀc này.
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 9/2016
19
TÀI LIꢍU THAM KHꢎO
1. Alvin Toffler (2007), Đꢞt sóng thꢚ ba, Nxb Khoa hꢃc Xã hꢓi, Hà Nꢓi.
2. H.de Balzac (1999), Lão Goriot − in trong Tꢇn trò ñꢀi, tꢗp 2, Nxb Thꢌ giꢈi, Hà Nꢓi.
3. Xavier Darcos (1997), Lꢖch sꢟ văn hꢂc Pháp (Bꢅn dꢙch cꢋa Phan Quang Đꢙnh), Nxb Văn hoá
Thông tin, Hà Nꢓi.
THE MULTI − SYSTEM AND MULTI − CULTURE IN LITERACY
WORKS IDENTIFYING AND TEACHING
Abstract: The article proposes approaching methods in literacy works aiming to the multi
system and its practice, as well setting up it in the interaction of multi culture.
Keywords: literary work, multiꢣsystem, multiꢣculture...
15 trang
8920
Free
Bạn đang xem tài liệu "Tính chất đa hệ thống và đa văn hóa trong tác phẩm văn chương - nhận diện và giảng dạy", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- tinh_chat_da_he_thong_va_da_van_hoa_trong_tac_pham_van_chuon.pdf
