Phạm trù tự nhiên trong lý luận, phê bình văn học cổ Trung Quốc và Việt Nam
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC VĂN HIẾN
TẬP 6 SỐ 4
PHẠM TRÙ TỰ NHIÊN TRONG LÝ LUẬN, PHÊ BÌNH VĂN HỌC CỔ
TRUNG QUỐC VÀ VIỆT NAM
Lê Đắc Tường
Trường THPT Duy Tân, Kon Tum
Nhận bài ngày: 6/6/2019; Ngày duyệt đăng: 27/08/2019
Tóm tắt
Bài viết nghiên cứu phạm trù Tự nhiên trong tư tưởng Thiền Lão và trong lý luận, phê bình văn
học cổ Trung Quốc; đồng thời tập trung làm rõ quan niệm Tự nhiên trong lý luận, phê bình văn học
cổ điển Việt Nam với hai nội dung: Tự nhiên trong quan niệm của các tác giả thời Lý - Trần và Tự
nhiên trong quan niệm của các tác giả thời Lê - Nguyễn.
Từ khóa: Thiền-Lão, Tự nhiên, văn học cổ điển.
The concepts of nature in literary theory and criticism
in classical Chinese and Vietnamese literature
Abstract
This article examines the concept of Nature in Zen Buddhist and Taoist thoughts, expressing in
the literary critical works written by the Chinese as well as the Vietnamese classical authors. The
article consists of two parts: Concept of Nature in the works of Ly – Tran period, and Concept of
Nature in the works of Le – Nguyen period.
Keywords: Zen Buddhism, Taoism, Nature, classical literature.
chúng tôi nhận thấy Tự nhiên là phạm trù bản
thể luận của tư tưởng Lão Trang. Khi Phật giáo
du nhập vào Trung Quốc, kết hợp với Lão Trang
hình thành Thiền tông Trung Quốc. Vì thế, tư
tưởng Thiền tông cũng có quan niệm Tự nhiên
gần giống như Lão Trang.
1. Đặt vấn đề
Trong các nước Đông Á, Trung Quốc với
nền văn học có lịch sử trên 2000 năm được xem
là “nền văn học lâu đời” là trung tâm kiến tạo
vùng; các nước còn lại như Hàn Quốc, Nhật Bản
và Việt Nam được xem là “nền văn học trẻ” là
ngoại biên. Nguồn chung và dòng riêng của nền
văn học các nước Đông Á đã và đang có sức hút
rất lớn và mở ra chân trời cho ngành nghiên cứu
văn học nhất là nghiên cứu văn học so sánh và
những nghiên cứu chuyên sâu về tư duy nghệ
thuật, quan niệm văn học,... Trong giới hạn, bài
viết chỉ nghiên cứu phạm trù Tự nhiên trong lý
luận và phê bình văn học cổ Trung Quốc và Việt
Nam để thấy rõ hơn bản chất của vấn đề cũng
như sự hình thành, phát triển và vai trò, sự ảnh
hưởng của phạm trù Tự nhiên trong văn học của
mỗi nước.
Nói đến Lão Trang, đầu tiên phải nói đến
phạm trù Đạo. Đây là một khái niệm chi phối
toàn bộ học thuyết Lão Trang. Tư tưởng của Lão
Tử và Trang Tử tuy cũng có một vài điểm chưa
thống nhất, nhưng quan niệm về Đạo thì thống
nhất. Cả hai đều có cùng quan niệm giống nhau
về Đạo và mối quan hệ giữa Đạo với Tự nhiên.
Lão Trang quan niệm Đạo là tổng nguyên lý
sinh ra trời đất, vạn vật: “Đạo sinh nhất, nhất
sinh nhị, nhị sinh tam, tam sinh vạn vật”. Về
mối quan hệ giữa Đạo với Tự nhiên, câu “Đạo
pháp tự nhiên" của Lão Tử và “Đạo kiêm ư
thiên” của Trang Tử có nghĩa giống nhau, đều
nói đến mối quan hệ giữa Đạo với Tự nhiên, hay
Đạo tức là Tự nhiên, Tự nhiên là Đạo thể. Trong
Nam hoa kinh, Trang Tử đã dành riêng một
2. Tự nhiên (自 然) trong tư tưởng Thiền-
Lão và trong lý luận, phê bình văn học cổ
Trung Quốc
Tìm hiểu, nghiên cứu về tư tưởng Lão Trang,
41
VAN HIEN UNIVERSITY JOURNAL OF SCIENCE
VOLUME 6 NUMBER 4
thiên Tiêu dao du để nói về Tự nhiên. Ông quan
niệm Tự nhiên tức là tự do sống theo bản tính.
Trong quan niệm của Lão Trang, Tự nhiên
được hiểu ở hai cấp độ. Tự nhiên là bản thể của
Đạo, tức là Đạo và Tự nhiên là quy luật của vạn
vật. Học thuyết Lão Trang đề cao Tự nhiên, tức
Đạo, vì thế rất xem trọng vô vi. Bởi theo Trang
Tử, vô vi mà làm gọi là Tự nhiên: “Vô vi vi chi
vị thiên”. Đồng thời, Lão Trang rất coi trọng quy
luật Tự nhiên, cho rằng, mọi sự vật trong vũ trụ
đều được Đạo sinh ra, vận hành theo quy luật của
riêng mình, con người không nên can thiệp vào.
Lão Trang kịch liệt phản đối, bài bác những cái
làm hại đến sự phát triển Tự nhiên của vạn vật.
Có thể hiểu, Tự nhiên vừa là bản thể của Đạo,
vừa là quy luật của Đạo, vừa là dụng của Đạo.
Lão Trang quan niệm Đạo chính là Tự nhiên,
Tự nhiên có tính “phác”, “phác” cũng là Đạo,
cũng có nghĩa là tự tánh của vạn vật. Đó là ý
nghĩa uyên thâm của Tự nhiên. Lão Trang cũng
rất đề cao luật, trật tự của Tự nhiên, đó là một
nghĩa khác của Tự nhiên.
Hai nét nghĩa này cũng được Thiền tông
quan niệm. Cốt lõi của tư tưởng Thiền tông
chính là “Trực chỉ nhân tâm, Kiến tánh thành
Phật”. Tánh chính là hạt mầm Bồ đề ở mỗi con
người, vì theo quan niệm của nhà Phật, con
người ai cũng có Phật tính. Phật tính, cũng có
thể hiểu tương tự như là tự tánh (Phác, Tự nhiên,
Đạo) của Lão Trang. Việc Lão Trang đề cao
hành động vô vi, kêu gọi con người phải trở về
với Đạo, với Tự nhiên, với bản tánh hồn toàn
của mình, cũng tương tự như Phật giáo Thiền
tông quan niệm “Bản lai diện mục”, muốn giải
thoát, đắc Đạo thì phải trở về để “Minh tâm, kiến
tánh”. Thiền tông cũng hết sức tôn trọng Tự
nhiên, “Bình thường tâm thị đạo” là câu nói của
Nam Tuyền (749 - 835) để khai thị cho Triệu
Châu thể hiện rõ quan niệm Tự nhiên của Thiền
tông. Cách tu của Thiền tông gắn với hành động
Tự nhiên của mỗi người, không câu nệ giáo lý,
hình thức tu, không gượng ép. Theo Thiền tông,
để trở về với Phật tính không đòi hỏi phải hành
động “nhân vi”, cứ tuân theo quy luật Tự nhiên,
tức là tiếp tục các nhiệm vụ bình thường và
khiêm tốn trong đời sống, như Capra nhận định:
“Thành tựu của Thiền là sống đời sống hằng
ngày một cách hồn nhiên chất phác. Trả lời
Thiền là gì, thiền sư Đại Huệ đáp: Đói thì ăn,
mệt thì nghỉ” (Capra, 1975: 146).
Như vậy, Tự nhiên theo quan niệm của
Thiền-Lão chính là “vô vi” và “vô tâm”. Tức là
hốt nhiên làm, không cần cố gắng, không miễn
cưỡng, không câu nệ, là làm mà không cần để ý
việc mình làm. Đó là hành động đến mức hoàn
thiện.
Từ quan niệm về Tự nhiên của Lão Trang và
Thiền tông, có thể thấy ở cấp độ mỹ học, tư
tưởng Thiền-Lão là tư tưởng sùng thượng Tự
nhiên. Đó là vẻ đẹp của Tự nhiên, tức Đạo, đó
là vẻ đẹp của hành động “vô vi”, của quy luật
Tự nhiên.
Lý tưởng sùng chuộng Tự nhiên của Thiền-
Lão có ảnh hưởng rất lớn đối với nghệ thuật
Trung Quốc, trong đó có quan niệm về văn học.
Trong lịch sử lý luận, phê bình văn học cổ Trung
Quốc, từ thời Ngụy Tấn - Nam Bắc triều đến
thời Minh - Thanh đều có dấu ấn của Tự nhiên.
Khởi đầu cho khuynh hướng này có lẽ là Lục
Cơ (261-303) trong Văn phú. Lục Cơ cho rằng
cần phải tránh những sự trang sức thái quá trong
văn chương và phê phán lối văn cầu kỳ mà vô
vị, qua đó đề cao Tự nhiên: “Hoặc là bỏ lý mà
suy tôn cái kỳ lạ, cầu tìm cái trống rỗng. Hoặc
là phóng túng chạy theo sự hòa hợp âm thanh,
thích thú những điều ồn ào quyến rũ, làm vui
con mắt một cách vô vị, chạy theo thời thượng.
Tiếng thì lớn mà giai điệu thì tầm thường”
(Dương Ngọc Dũng, 1999: 54).
Đến Lưu Hiệp (466-532), với Văn tâm điêu
long, lý luận, phê bình văn học cổ Trung Quốc
đã đạt bước phát triển vượt bậc. Trong Văn tâm
điêu long, Lưu Hiệp đã đề cao Tự nhiên trong
văn chương. Điều đó thể hiện ở hai điểm: Thứ
nhất, trong thiên Nguyên Đạo, đã 5 lần Lưu
Hiệp đề cập đến Tự nhiên. Thứ hai, trong thiên
Ẩn Tú, Lưu Hiệp đề cao vẻ đẹp Tự nhiên trong
văn chương và hành động vô vi khi sáng tác văn
chương. Ông quan niệm rằng: “Nhiên yên ái
thiên thành, bất lao ư trang điểm; dung hoa
cách định, vô đãi ư tài dung; thâm thiển nhi các
kì, nùng tiêm nhi câu diệu, nhược huy chi tắc
42
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC VĂN HIẾN
TẬP 6 SỐ 4
hữu dư, nhi lãm chi tắc bất túc hĩ” (Vẻ đẹp cũng
do trời định sẵn, chẳng cần phải điểm tô; mây
khói hoặc dày hoặc mỏng, từng đám lộ vẻ lạ kỳ;
nhan sắc hoặc đậm hoặc tươi, thảy đều đẹp đẽ
tuyệt diệu. Nếu cứ để tự nhiên, vẻ đẹp sẽ dồi
dào, nhưng tay người xen vào, thì bao nhiêu
cũng thiếu). Cuối thiên Ẩn Tú, một lần nữa Lưu
Hiệp khẳng định, đề cao vẻ đẹp của Tự nhiên:
“Cho nên, tự nhiên là đẹp, cũng giống như cây
cỏ phát ra anh hoa, nhuận sắc để được đẹp thì
cũng giống như the lụa đem nhuộm xanh nhuộm
đỏ. Xanh đỏ nhuộm the lụa, màu thắm song quá
rợ. Hoa nở rộ trên cây, màu nhạt nhưng đẹp
tươi” (Trần Thanh Đạm, Phạm Thị Hảo, 2007:
446, 447).
Cùng thời với Lưu Hiệp, Chung Vinh (468-
518) chủ yếu bàn về thơ. Trong Thi phẩm,
Chung Vinh đề cao vẻ đẹp Tự nhiên của thơ ca,
phê phán việc lạm dụng điển cố, thanh vận. Ông
cho rằng trang sức che đậy không thể dẫn tới cái
đẹp, chỉ có cái hồn nhiên, Tự nhiên mới mang
lại cho người thưởng thức văn chương cái dư vị
vô cùng. Khi bình luận về thơ của 39 nhà thơ ở
phần trung phẩm, Chung Vinh cho rằng thơ ca
mang vẻ đẹp Tự nhiên, nếu dùng quá nhiều điển
cố thì chỉ làm tổn hại đến thơ ca: “Toại nãi cú
vô hư ngữ, ngữ vô hư tự, câu luyến bổ nạp, đố
văn dĩ thậm. Đãn tự nhiên anh chỉ, hãn trị kỳ
nhân” (Thế rồi câu nào cũng điển, chữ nào cũng
dùng điển, gò bó chắp vá, làm hại thơ ca quá
lắm. Nhưng thơ ca vốn hay đẹp tự nhiên thì lại
ít người đạt tới) (Chung Vinh (-), Nguyễn Đình
Phức và Cộng Sự tuyển dịch, 2008: 124). Phẩm
bình về thơ của Nhan Diên Chi và Nhậm
Phưởng, Chung Vinh cho rằng hai ông đã lạm
dụng điển cố khiến thơ mất vẻ Tự nhiên, đó là
cái tệ của văn chương. Nhận xét về thơ Nhan
Diên Chi, Chung Vinh viết “Hựu hỉ dụng cổ sự,
di kiến câu thúc” (Lại ưa dùng điển cố hiểm dị,
nên thơ thêm gò bó thiếu phần tự nhiên) (Chung
Vinh (-), Nguyễn Đình Phức và Cộng Sự tuyển
dịch, 2008: 176).
phát” trong Tuyên Châu Tạ Diểu lâu biệt Hiệu
thư Thúc Vân:
Bồng Lai văn chương Kiến An cốt,
Trung gian Tiểu Tạ hựu thanh phát.
(Văn chương tươi đẹp như chốn Bồng Lai,
cốt cách cứng cỏi như văn chương thời Kiến An;
Trong đó lại phát ra thanh tân hết mực như thơ
Tạ Diểu)
và khen thơ bạn mình - Vi Thái Thú là Tự
nhiên:
Thanh thủy xuất phù dung,
Thiên nhiên khứ điêu sức.
(Phù dung trên nước trong, Tự nhiên chẳng
trang sức) (Lê Giang, 2005: 78).
Vì vậy, Lý Bạch phản đối loại văn chương
“điêu chương trác cú”, coi trọng văn chương
thiên chân, Tự nhiên. Trong Cổ phong, bài 35,
ông đã dùng cách nói của Trang Tử (ở thiên Thu
thủy, Từ vô quỷ) để phê phán văn chương chuyên
gọt đẽo, mô phỏng làm mất Tự nhiên: “Điêu
trùng táng thiên chân” (Chạm trổ mất tự nhiên).
Thi tăng Thích Hiệu Nhiên rất xem trọng Tự
nhiên trong thơ. Điều này, thể hiện rõ trong tác
phẩm Thi thức của ông. Bình thơ Tạ Linh Vận,
ông viết: “Trước kia từng bàn luận về văn
chương của Khang Lạc, coi trọng tính tình, đề
cao tác dụng, không chú ý văn từ đẹp đẽ mà vẫn
phong lưu tự nhiên… Huệ Hưu cho rằng thơ họ
Tạ như hoa phù dung vươn trên mặt nước. Lời
ấy cũng gần gũi thay” (Khoa Ngữ văn và Báo
chí, 2006: 154). Cũng vì đề cao Tự nhiên, nên
Thích Hiệu Nhiên phê phán Thanh luật luận của
Thẩm Ước: “Thẩm Hưu Văn phân vạch bát
bệnh một cách khắt khe, sử dụng tứ thanh một
cách vụng về khiến mất hết trang nhã. Văn nhân
tài tử sau này, thiên cơ thấp kém, ngu muội đắm
chìm trong khuôn phép sai lầm của họ Thẩm đến
độ không đủ sức quay trở ra” (Khoa Ngữ văn và
Báo chí, 2006: 155).
Lý Thương Ẩn đời Vãn Đường cũng rất đề
cao Tự nhiên trong sáng tác văn chương. Ông
cho rằng làm thơ cần chú trọng tình cảm chân
thực, tránh gò ép, gọt giũa cầu kỳ làm mất đi vẻ
đẹp hoàn mỹ của thơ. Ông nói về sự vô dụng, vô
giá trị của việc mài ngọc, qua đó đề cao Tự
nhiên của thơ ca:
Đến đời Đường, sùng thượng Tự nhiên được
Lý Bạch, Thích Hiệu Nhiên, Lý Thương Ẩn,...
chủ trương. Lý Bạch tôn sùng phong cách thơ
Tự nhiên, ông ca ngợi thơ Tạ Diểu là “thanh
43
VAN HIEN UNIVERSITY JOURNAL OF SCIENCE
VOLUME 6 NUMBER 4
Nhất phiến quỳnh anh giá động thiên,
Liên thành thập nhị tích hư truyền.
Lương công xảo phí chân vi lụy,
Chử diệp thành lai bất trị tiền.
thuận theo Tự nhiên tựa như hóa công, người đã
tạo ra vạn vật sinh sôi nảy nở tươi đẹp trên trái
đất nhưng không hề để lại một dấu vết gì cho
thấy sự áp đặt. Từ đó, ông cực lực phản bác loại
nghệ thuật chỉ lo tô vẽ mà không có một ý vị gì.
Đến đời Thanh, kết thúc lý luận, phê bình
văn học cổ Trung Quốc, Vương Sĩ Chân và Viên
Mai cũng rất đề cao Tự nhiên trong sáng tác văn
chương. Quan niệm văn chương của Vương Sĩ
Chân là sự nối tiếp tư tưởng của Nghiêm Vũ và
(Nhất phiến) (Lê Quang Trường, 2009: 51).
(Một khối ngọc quỳnh giá động trời,
Chuyện xưa đem mười hai thành đổi lấy viên
ngọc đã mài chỉ là hư truyền.
Thợ lành khéo léo mài thật chỉ nhọc công phí
sức,
Màixongládóngọc, chẳngđángbaonhiêutiền!) mang sắc thái Thiền-Lão với thuyết Thần vận.
Đến đời Tống, cả Âu Dương Tu, Tô Đông
Pha, Nghiêm Vũ đều chủ trương văn chương
thuận theo Tự nhiên, phản đối văn phong cổ xưa,
khó hiểu. Theo Âu Dương Tu, học văn chương
của người xưa chủ yếu là học ở điểm Tự nhiên:
“Mạnh, Hàn văn tuy cao, không tất yếu phải dựa
vào đấy, chọn lấy điểm tự nhiên của họ mà thôi”
(Khoa Ngữ văn và Báo chí, 2006: 183).
Tô Đông Pha quan niệm làm thơ, làm văn
phải dựa trên cơ sở thực tế, xuất phát từ tình cảm
chân thật, ngôn từ mộc mạc, tự do phóng khoáng
cốt sao diễn đạt được tối đa tình cảm của chủ thể
sáng tác. Ông quan niệm việc sáng tác thơ văn
phải Tự nhiên thành. Chính vì thế, ông phản đối
loại văn màu mè đương thời và kiểu tối nghĩa của
cổ văn. Ông nói: “Thức tôi lớn lên nơi hương
đồng cỏ nội, không được học văn đương thời, nên
ngôn từ chất phác, không trang điểm màu mè”
(Khoa Ngữ văn và Báo chí, 2006: 194).
Theo ông, thơ có ba phẩm chất, bao gồm Xung
đạm, Tự nhiên và Thanh kỳ. Ba phẩm chất này
mang đậm quan niệm Tự nhiên của Thiền-Lão.
Viên Mai (1716-1797), trong Tùy Viên thi
thoại, cũng đã đề cao hồn thơ Tự nhiên, mà ông
gọi là “Thiên lại”, giống như cách nói của Trang
Tử. Ông quan niệm, hồn thơ Tự nhiên mà không
đến thì cố sức cũng không được. Ông đồng tình
với quan niệm của Diệp Thư Sơn: “Hẳn như lời
ông nói nhưng làm thơ mà công phu chưa hết
sức thì thiên lại cũng không thể đến được, dẫu
rằng thiên lại cũng do công sức mà tìm ra. Câu
nói này hay lắm” (Viên Mai (-), Trương Đình
Chi dịch, 2002: 278). Ý kiến của Viên Mai cũng
đã làm sáng tỏ một điều quan trọng, đó là: Văn
chương quý ở Tự nhiên, Tự nhiên không chỉ có
nghĩa là thô sơ, giản lược, Tự nhiên có được nhờ
công phu, chuyên tâm hết mực như công việc
đẽo bánh xe, mổ bò trong sách Trang Tử.
Nghiêm Vũ quan niệm làm thơ không nên gò
bó, phải Tự nhiên. Trong Thương Lang thi
thoại, khi luận bàn về phép làm thơ, Nghiêm Vũ
nêu ra những điều nên và những điều kỵ trong
sáng tác thơ. Theo ông: “Lời văn quý ở tự nhiên,
không được gò bó cưỡng ép” (Khoa Ngữ văn và
Báo chí, 2006: 319). Trong Thương Lang thi
thoại, khi biện luận về thơ, Nghiêm Vũ đã gắn
với tư tưởng Thiền tông, trong đó có quan niệm
Tự nhiên.
Đến đời Minh, Lý Chất đề ra thuyết “Dĩ tự
nhiên chi vi mỹ”. Ông cho rằng, sự ra đời của
một tác phẩm không thể bắt nguồn từ việc sáng
tác lệ thuộc vào luật thi hoặc bất cần luật thi, mà
phải xuất phát từ tình cảm Tự nhiên thì lời văn
sẽ lưu loát, có ý tứ. Ông còn ví việc sáng tác
Điểm qua quan niệm Tự nhiên của một số tác
giả văn học cổ Trung Quốc từ thời Nam Bắc
triều cho đến đời Thanh, có thể thấy:
Tự nhiên là một phẩm chất cao đẹp của văn
chương. Tự nhiên là bản thể, đồng thời là mục
đích tối thượng của văn chương. Quan niệm Tự
nhiên trong văn chương thể hiện ở tình cảm Tự
nhiên, lời văn Tự nhiên, tôn trọng hành động
sáng tác vô vi, phản đối sự gọt giũa làm mất đi
vẻ đẹp Tự nhiên. Tự nhiên không phải là sự giản
đơn, sơ sài mà nó là thành quả của công lực, sự
chuyên tâm hết mực của người nghệ sĩ, đó là kết
quả của một hành trình đầy gian khó: “Khán tợ
tầm thường tối kỳ quật, thành như dung dị
khước nan tân” (Xem giống tầm thường nhưng
đó là kỳ lạ đặc sắc nhất, xong rồi tưởng dễ, thực
44
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC VĂN HIẾN
TẬP 6 SỐ 4
ra hết sức gian nan) (Nguyễn Tôn Nhan, 1998:
897). Trong lý luận, phê bình văn học cổ Trung
Quốc, có thể thấy, từ đời Đường, đã hình thành
phong cách Tự nhiên trong văn chương, từ đó
phong cách này trở thành một truyền thống thẩm
mỹ xuyên suốt trong văn học cổ Trung Quốc.
Sùng thượng Tự nhiên theo quan niệm của
Thiền-Lão đã ảnh hưởng rất lớn đến đời sống văn
học Trung Quốc suốt mấy nghìn năm. Tầm ảnh
hưởng của nó không chỉ ở Trung Quốc mà còn ở
cả những nước khác, trong đó có Việt Nam.
3. Tự nhiên trong lý luận, phê bình văn
học cổ điển Việt Nam
Sùng thượng Tự nhiên đã trở thành truyền
thống thẩm mỹ trong văn học cổ Trung Quốc,
sức ảnh hưởng của nó thì sâu rộng vô cùng. Văn
học nói chung và lý luận, phê bình văn học cổ
điển Việt Nam nói riêng cũng nằm trong nguồn
mạch của sự ảnh hưởng đó. Điều này được thể
hiện qua quan niệm của các tác giả ở hai giai
đoạn: thời Lý - Trần và thời Lê - Nguyễn.
3.1. Tự nhiên trong quan niệm của các tác
giả thời Lý - Trần
Dữ vật vô thân.
Thể ư tự nhiên,
Ứng vật vô ngân.
(Ở trong ánh sáng, ở trong hạt bụi,
Nhưng không phải là ánh sáng, cũng không
phải hạt bụi.
Thân tâm thì trong suốt,
Không kết thân với vật nào cả.
Là bản thể của giới tự nhiên,
Ứng nghiệm vào tất cả các vật, không trừ vật
nào.) (Viện Văn học, 1977: 475).
Cả Lão Trang và Thiền Tông đều hướng đến
sự thấu triệt về chân tánh, tức là Tự nhiên ở cấp
độ bản thể luận, tức Đạo. Thơ Thiền thời Lý -
Trần có không ít bài thơ Thiền thể hiện sự giác
ngộ của các bậc chân tu. Ở đó, các thiền sư đã
“kiến tánh”, đạt Đạo. Mỗi bài thơ, bài kệ của các
thiền sư thể hiện sự ngộ Đạo, đạt đến chánh quả.
Theo quan niệm của Thiền tông, đạt Đạo tức
là ngộ được chân tánh. Thuần Chân thiền sư đời
Lý, trong bài kệ trước khi viên tịch, đã ngộ được
“chân tánh”:
Chân tánh thường vô tánh,
Tự nhiên trong quan niệm văn học của các
tác giả thời Lý - Trần chủ yếu ở hình thức gián
tiếp, tức là biểu hiện qua tác phẩm. Trong giai
đoạn này rất ít, thậm chí là không có những phát
biểu trực tiếp, nhưng qua sự thể hiện trong tác
phẩm, quan niệm Tự nhiên trong tư tưởng
Thiền-Lão đã hiện hữu. Điều này biểu hiện
trong quan niệm của các tác giả sau đây.
Trong văn học thời Lý - Trần, số lượng tác
giả văn học là thiền sư chiếm đa số. Quan niệm
Tự nhiên được các thiền sư thể hiện qua sáng tác
với những biểu hiện: Tự nhiên - bản thể; Tự
nhiên - đạt Đạo; Tự nhiên - vô vi; Tự nhiên - an
nhiên, tự tại; Tự nhiên - tùy duyên; Tự nhiên -
con người hợp nhất.
Hà tằng hữu sanh diệt.
Thân thị sanh diệt pháp,
Pháp tánh vị tằng diệt.
(Thị đệ tử bản tịch)
Dịch thơ: “Chân tính” thường không tính,
Sinh diệt có bao giờ.
Thân là nguồn sinh diệt,
Pháp tính vẫn như xưa.
(Đỗ Văn Hỷ dịch) (Dương Phong, 2014: 58).
Sự đắc Đạo của các thiền sư cũng thể hiện
quan niệm Tự nhiên ở trạng thái “hốt nhiên
ngộ”. Bài Kính trung xuất hình tượng của Bản
Tịnh thiền sư thể hiện điều đó:
Huyễn thân bản tự không tịch sinh,
Do như kính trung xuất hình tượng.
Hình tượng giác liễu nhất thiết không,
Huyễn thân tu du chứng thực tướng.
(Tấm thân hư ảo này vốn từ hư không tĩnh
mịch sinh ra,
Như đã nói ở phần trên, Tự nhiên là bản thể
của Đạo, Tự nhiên là Đạo. Phan Trường Nguyên
là thiền sư thuộc thế hệ thứ mười của dòng
Thiền Quan Bích đã thể hiện quan niệm Tự
nhiên là Đạo trong bài Thị đạo:
Giống như cái bóng xuất hiện trong gương.
Đã hiểu rõ rằng chỉ có cái bóng thì hết thảy
đều là không,
Tại quang tại trần,
Thường ly quang trần.
Tâm phủ trừng triệt,
Tấm thân hư ảo phút chốc chứng được thực
45
VAN HIEN UNIVERSITY JOURNAL OF SCIENCE
VOLUME 6 NUMBER 4
tướng.)
(Viện Văn học, 1977: 507).
vận nước. Vô vi ở nơi cung điện, cũng chính là
vô vi trên khắp đất nước, vô vi trên mọi lĩnh vực
của đời sống, trong đó có vô vi trong văn
chương. Vô vi trong Quốc tộ mang nét nghĩa vô
vi của Lão Trang và giống như thái độ vô vi của
thiền sư Hiện Quang trong Đáp tăng vấn:
Ná tự Hứa Do đức,
Những bài thơ của các thiền sư nói về sự ngộ
Đạo chủ yếu là những bài kệ với chức năng trình
bày, lý giải về Thiền tông. Đương thời, nhà vua
Lý Nhân Tông đã ngưỡng mộ sự đắc Đạo của
thiền sư Vạn Hạnh, Giác Hải và Thông Huyền
qua bài thơ Tán Giác Hải thiền sư, Thông Huyền
đạo nhân và Truy tán Vạn Hạnh thiền sư.
Sang đến đời Trần, tư tưởng sùng thượng Tự
nhiên ở cấp độ bản thể luận được tiếp tục thể
hiện rõ nét hơn. Tiêu biểu hơn cả là trong sáng
tác của Tuệ Trung Thượng Sĩ. Sáng tác của ông
thể hiện rõ chân lý: Đạo - Phật ở ngay trong
chính mỗi con người, không phải ở bên ngoài.
Vì vậy, ông kêu gọi mọi người hãy trở về với
chính mình để kiến tính, đạt Đạo. Khi được Trần
Nhân Tông (lúc còn là Thái tử) hỏi về cái gốc
của tôn chỉ Thiền, Tuệ Trung đáp: “Phản quan
tự kỷ bổn phận sự, bất cầu tha đắc” (Hãy quay
nhìn lại cái gốc của mình, chớ cầu ở bên ngoài)
(Viện Văn học, 1989: 547). Câu nói của Tuệ
Trung rất gần với quan niệm của Lão Trang về
“Phục kỳ bổn, phản kỳ chân”.
Hà tri thế kỷ xuân?
Vô vi cư khoáng dã,
Tiêu dao tự tại nhân.
Dịch thơ: Họ Hứa thường quen nết,
Bao xuân mặc cõi đời
Mênh mông quãng đồng rộng,
Tùy ý tự rong chơi.
(Ngô Tất Tố dịch) (Dương Phong, 2014: 30).
Cũng vô vi, nhưng trong Cảm hoài của thiền
sư Chân Không lại gần nghĩa vô vi theo quan
niệm của Thiền tông:
Diệu bản hư vô nhật nhật khoa,
Hoà phong xuy khởi biến sa bà.
Nhân nhân tận thức vô vi lạc,
Nhược đắc vô vi thuỷ thị gia.
Dịch thơ: Chân không diệu thể quanh ta,
Làm nên mây thuận gió hòa nơi nơi.
Phúc thiền ai cũng biết rồi,
Như đã nói ở phần trên, Tự nhiên trong tư
tưởng Thiền-Lão thể hiện qua quan niệm vô vi.
Ba bài thơ sau đây của ba vị thiền sư thể hiện Tự
nhiên ở khía cạnh vô vi.
Hoa thiền nở giữa lòng người dễ không?
(Nguyễn Bá Chung dịch) (Dương Phong,
2014: 11).
Đáp Quốc vương quốc tộ chi vấn (Quốc tộ)
là một trong những áng văn đầu tiên của văn học
cổ điển Việt Nam. Tác phẩm thể hiện rõ quan
niệm vô vi của thiền sư Pháp Thuận:
Vô vi trong Quốc tộ, Đáp tăng vấn và Cảm
hoài mang tính triết lý, đó cũng là thái độ của
con người trong xã hội. Vô vi của ba vị thiền sư
thể hiện quan niệm Tự nhiên theo tư tưởng
Thiền-Lão.
Quốc tộ như đằng lạc,
Nam thiên lý thái bình.
Vô vi cư điện các,
Xứ xứ tức đao binh.
(Vận mệnh đất nước như dây leo quấn quýt,
Ở cõi trời Nam dựng thái bình.
Tự nhiên trong quan niệm của thiền sư thể
hiện qua sự an nhiên, tự tại trước quy luật sinh
tử và sự thịnh suy của cuộc đời. Mãn Giác thiền
sư thể hiện niềm lạc quan trước quy luật Tự
nhiên, qua bài thơ Cáo tật thị chúng:
Xuân khứ bách hoa lạc,
Sống vô vi nơi cung điện,
Khắp nơi sẽ hết chiến tranh.) (Viện Văn học,
1977: 204).
Xuân đáo bách hoa khai.
Sự trục nhãn tiền quá,
Có lẽ, đây là tác phẩm văn học đầu tiên của
Việt Nam đề cập trực tiếp đến vô vi, một quan
niệm cốt tử và uyên thâm trong tư tưởng Thiền-
Lão. Tinh thần vô vi trong Quốc tộ là câu trả lời
của thiền sư với nhà vua khi được tham vấn về
Lão tòng đầu thượng lai.
Mạc vị xuân tàn hoa lạc tận,
Đình tiền tạc dạ nhất chi mai.
(Viện Văn học, 1977: 298).
Tuệ Trung sống theo Tự nhiên, vì vậy với
46
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC VĂN HIẾN
TẬP 6 SỐ 4
ông vấn đề sinh tử là Tự nhiên, không bận tâm
và hiểu được quy luật sinh tử cũng chính là nhận
ra được “bản lai tính”:
nhiên - con người hợp nhất.
Trong thơ Thiền thời Lý - Trần, hình ảnh Tự
nhiên siêu phóng, mang tính biểu tượng được thể
hiện bởi cảm quan Phật giáo. Với quan niệm “vạn
vật nhất thể”, các thiền sư đã xem vũ trụ với con
người có cùng một cội nguồn, một bản thể. Con
người thấy mình trong Tự nhiên, là một phần của
Tự nhiên nên trong mình có cả vũ trụ. Khi vua
Lý Thái Tông hỏi thiền sư Thiền Lão: “Hằng
ngày Hòa thượng làm gì?”, thiền sư đáp kệ:
Thúy trúc, hoàng hoa, phi ngoại cảnh,
Bạch vân, minh nguyệt, lộ toàn chân.
(Trúc biếc, hoa vàng chẳng phải là cảnh bên
ngoài,
Sinh tử vong hoài,
Tiện liễu đắc bản lai tính ngộ.
(Trữ từ tự cảnh văn)
(Sống chết không để tâm,
Thì hiểu được ngay chân tính xưa.) (Viện
Văn học, 1989: 295).
Tự nhiên trong quan niệm của thiền sư còn
thể hiện trong quan niệm “tùy duyên”. Đi, đứng,
nằm, ngồi cũng là Thiền, vì vậy, trong thơ
Thiền, nhớ người cũ (Cung viên xuân nhật hoài
cựu - Trần Thánh Tông), cảnh mùa hè (Hạ cảnh
- Trần Thánh Tông), cảnh đêm ở hành cung
(Hạnh Thiên Trường hành cung - Trần Thánh
Tông), cảnh chiều ở làng quê (Thiên Trường vãn
vọng - Trần Nhân Tông), cảnh đi chơi thuyền
(Phiếm chu - Huyền Quang),... cũng là Thiền và
cũng là thơ. Đối với các thiền sư, việc sáng tác
thơ cũng tùy theo cảm hứng, có hứng thì sáng
tác, hết hứng thì nghỉ, thuận theo Tự nhiên.
Những câu thơ sau đây của Tuệ Trung thể hiện
rõ sự tùy duyên theo Tự nhiên:
Mây trằng, trăng trong lộ rõ cái “chân” toàn
vẹn).
(Viện Văn học, 1977: 239).
Câu trả lời của thiền sư Thiền Lão thể hiện
rõ quan niệm Tự nhiên - con người hợp nhất.
Quan niệm này còn được nhiều thiền sư khác
bộc lộ qua những bài kệ, bài thơ. Sau đây là bài
thơ tiêu biểu.
Vua Trần Thánh Tông cuối đời cũng là một
thiền gia. Cảnh sắc trong thơ Trần Thánh Tông
thấm đượm chất Thiền qua con mắt của thiền sư
đắc Đạo, ẩn chứa những phút giây ngộ Thiền với
sự hòa hợp tuyệt đối giữa con người và trời đất
cỏ cây. Hạnh An Bang phủ tiêu biểu cho điều đó:
Triêu du phù vân kiệu,
Sinh tử do lai bãi vấn trình,
Nhân duyên thời tiết tự nhiên thành.
(An định thời tiết)
(Sống chết do đâu không cần hỏi,
Nhân duyên thời tiết tự nhiên hình thành.)
(Viện Văn học, 1989: 246).
Mộ túc minh nguyệt loan.
Và đó cũng là quan niệm tùy duyên trong bài
phú Cư trần lạc đạo của Phật hoàng Trần Nhân
Tông:
Hốt nhiên đắc giai thú,
Vạn tượng sinh hào đoan.
(Sáng chơi trên ngọn núi có đám mây nổi,
Tối về nghỉ ở eo biển trăng sáng.
Cư trần lạc đạo thả tùy duyên,
Cơ tắc xan hề, khốn tắc miên.
Bỗng nhiên được hứng thú hay,
Gia trung hữu bảo, hưu tầm mịch,
Đối cảnh vô tâm, mạc vấn Thiền.
(Sống ở trên đời tuỳ theo hoàn cảnh mà vui
với đạo,
Muôn hình tượng nảy sinh ra đầu ngọn bút.)
(Viện Văn học, 1989: 400).
Quan niệm sùng thượng Tự nhiên không chỉ
có ở các thiền sư, các tác giả khác cũng đã bộc lộ
quan niệm này, tiêu biểu: Trần Anh Tông, Trần
Quang Triều, Nguyễn Trung Ngạn, Chu Văn An,
Nguyễn Phi Khanh,... Họ là những quý tộc, nhà
nho khi “xuất”, khi “xử” thì họ quay về với Tự
nhiên, lấy Thiền-Lão làm chỗ dựa tinh thần.
Khi “xử” các quý tộc, nhà nho quay về với
Đạo, với Tự nhiên, vì vậy, trong sáng tác, bên
Ðói thì ăn, mệt thì ngủ.
Của báu sẵn trong nhà khỏi tìm kiếm,
Trước cảnh vật mà vô tâm thì không phải hỏi
Thiền là gì.)
(Viện Văn học, 1989: 497).
Tự nhiên trong quan niệm của các thiền sư
còn thể hiện ở triết lý “vạn vật nhất thể”, tức Tự
47
VAN HIEN UNIVERSITY JOURNAL OF SCIENCE
VOLUME 6 NUMBER 4
cạnh sự ưu tư về thời cuộc, họ đề cao Tự nhiên,
xem đó là nơi di dưỡng tính tình, nơi để trở về
với bản tính, diệu thể của chính mình.
Trần Anh Tông vị vua thứ tư của đời Trần
cũng là tín đồ Phật giáo. Thơ của ông có những
bài đậm chất Thiền. Trong bài thơ Vân Tiêu am,
Trần Anh Tông đã ca ngợi sự thanh tịnh, thoát
tục của các bậc chân tu. Am thiền tọa lạc trên
đỉnh núi giáp trời mây, bốn mùa chỉ có gió mát,
trăng thanh. Ở đó xuất hiện một vị sư và cả
người, gió, trăng kết thành “tam tài”. Tiểu vũ trụ
hòa vào đại vũ trụ.
giả thời Lý -Trần, chúng ta thấy rằng, tuy không
có những phát biểu trực tiếp, nhưng từ thực tiễn
sáng tác, quan niệm sùng thượng Tự nhiên, ý
thức về tầm quan trọng của Tự nhiên trong văn
chương cũng đã được các vị bộc lộ. Với họ, Tự
nhiên là bản thể; Tự nhiên là đạt Đạo; Tự nhiên
là vô vi; Tự nhiên là sự an nhiên, tự tại; Tự nhiên
là sự tùy duyên; Tự nhiên và con người hợp
nhất. Văn chương chính là Đạo, là Tự nhiên.
Sáng tác văn chương chính là đến với Đạo, trở
về với chân tánh là phục kỳ bổn. Văn chương
phải Tự nhiên, phải tùy duyên mới đến được Tự
nhiên với Đạo. Tự nhiên là nơi di dưỡng tâm
hồn để có thể an nhiên, tự tại trong cuộc đời. Tất
cả những điều này sẽ được các tác giả giai đoạn
sau (thời Lê - Nguyễn) thể hiện một cách trực
tiếp hơn.
Trần Quang Triều, trong Đề Gia Lâm tự, khi
đã nguội lạnh với chính sự, ông dạo bước cửa
Thiền, hòa mình vào thiên nhiên vạn vật:
Tâm khôi oa giác mộng,
Bộ lý đáo Thiền đường.
Xuân vãn hoa dung bạc,
Lâm u thiền vận trường.
3.2. Tự nhiên trong quan niệm của các tác
giả thời Lê - Nguyễn
Dịch thơ: Nguội ngắt lòng danh lợi,
Am Thiền rảo bước qua.
Xuân chầy hoa mỏng manh,
Sau thời Lý - Trần, quan niệm sùng thượng
Tự nhiên trong văn chương được các tác giả thời
Lê - Nguyễn tiếp tục thể hiện rõ nét hơn, trực
tiếp hơn.
Rừng thẳm ve ngân nga.
(Nguyễn Huệ Chi - Hoàng Lê dịch) (Dương
Phong, 2014: 216).
Với Nguyễn Trung Ngạn, giữa con người và
Tự nhiên (chiếc thuyền, mặt trăng, dòng sông,
ngọn gió) như hòa thành một:
Các nhà nho sau khi trả xong nợ công danh,
lui về ở ẩn. Với họ không có gì bằng khi sống
ung dung tự tại với Tự nhiên. Bản chất của văn
chương là không vụ lợi, cho nên khi họ tránh xa
những bon chen vật chất, danh lợi thì tâm hồn
trở nên thanh thản, tự tại, từ đó mới cảm xúc Tự
nhiên, chân thực và những vần thơ tuyệt diệu
khởi phát.
Nhân tại biển châu nguyệt tại hà,
Động Đình thu hứng hạo vô nha.
Mộng hồn bất quản yên ba cách,
Nhất dạ Đông phong tống đáo gia.
(Bạc Lăng Thành cơ)
Dịch thơ: Người ở thuyền con, trăng ở sông,
Động Đình thu hứng trải, mênh mông,
Mộng mơ chẳng quản mây xa cách,
Một lối về nhà cậy gió đông.
Nguyễn Trãi quan niệm sống trong Tự nhiên,
hòa mình cùng Tự nhiên sẽ thưởng thức được vẻ
đẹp của Tự nhiên, đó cũng là môi trường thuận
lợi cho thơ ca:
Hàng chim ngủ, khi thuyền đỗ,
Vừng nguyệt lên thuở nước cường.
(TrầnDuyVândịch)(DươngPhong, 2014:122).
Nguyễn Phi Khanh có cùng quan niệm với
Trần Quang Triều. Trong bài thơ Gia viên lạc,
khi đã: “Tâm tòng nhàn xứ thiên ưu thất” (Lòng
thảnh thơi thì ngàn mối lo tan hết), Nguyễn Phi
Khanh cùng hòa đồng với Tự nhiên: “An Nhân
chí dĩ toại u cư” (Theo chí An Nhân thỏa mãn
với cảnh thanh nhàn vắng vẻ) (Gia viên lạc).
Tìm hiểu về quan niệm Tự nhiên của các tác
Mua được thú mầu trong thuở ấy,
Thế gian hay một khách văn chương!
(Trần tình, bài 6)
Trong thơ của Nguyễn Trãi, những hình ảnh
như: vườn rau, ao cá, lũy tre, giếng nước, ruộng
đồng, tiếng côn trùng,... đều là những hình ảnh
gắn liền với cuộc sống thôn quê đạm bạc, giản
dị. Chính cảnh Tự nhiên ấy, thơ xuất hiện.
Nguyễn Bỉnh Khiêm là người tiêu biểu về
48
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC VĂN HIẾN
TẬP 6 SỐ 4
quan niệm Tự nhiên. Tư tưởng của ông có sự kết
hợp giữa Nho giáo, Thiền-Lão và Kinh Dịch.
Dấu ấn Thiền-Lão trong thơ Nguyễn Bỉnh
Khiêm tương đối rõ nét, nhất là quan niệm về
Tự nhiên. Tự nhiên trong thơ của Nguyễn Bỉnh
Khiêm thể hiện ở các cấp độ: Tự nhiên là tự
tánh, Tự nhiên là vô vi, Tự nhiên là quy luật.
Trong Thơ Nôm, bài 118 và chùm thơ Ngụ
hứng, Nguyễn Bỉnh Khiêm đã nói về Tự nhiên
chính là tự tánh của mình. Tính Tự nhiên (Ngô
thiên) hay bản lai diện mục là khái niệm tối quan
trọng trong tư tưởng Thiền-Lão. Ở Nguyễn Bỉnh
Khiêm, Tự nhiên gắn với nhàn, một từ thường
xuất hiện trong thơ của ông:
thượng Tự nhiên trong văn chương. Các ý kiến
phát biểu tập trung vào nội dung chính: Văn
chương - Tự nhiên - Đạo, Văn chương - Tự
nhiên không gọt giũa.
- Văn chương - Tự nhiên - Đạo
Khi phát biểu trực tiếp về Văn chương - Tự
nhiên - Đạo, các tác giả cổ điển Việt Nam
thường nhấn mạnh đến mối quan hệ giữa văn
chương với Đạo, với Tự nhiên và quy luật Tự
nhiên. Điều này chúng tôi cũng đã có đề cập
trong bài viết Khuynh hướng Thiền – Lão trong
quan niệm văn học Việt Nam giai đoạn hậu kỳ
Trung đại (Lê Đắc Tường, 2019):
Nguyễn Dưỡng Hạo cho rằng âm thanh của
trời là thứ âm thanh đầu tiên trong trẻo, nguyên
sơ không hỗn tạp. Âm thanh của con người trái
ngược với âm thanh của trời, vì sự hỗn tạp, lẫn
lộn tà chính. Thi nhân muốn theo được cái Đạo
của vạn vật thì phải thuận theo đặc tính mộc
mạc, đơn sơ của Tự nhiên và thể hiện sự Bình
đạm trong văn chương. Từ đó, ông cho rằng văn
chương đạt đến Tự nhiên đó chính là tiếng sáo
Trời (Thiên lại), tức là đạt đến Đạo: “Nói chung
hiểu trời bằng sự giản dị, hiểu đất bằng sự đơn
sơ, thênh thênh rất công bằng, có sự huyền diệu
ứng hợp để tạo thành sự vật, suy nó nơi việc làm,
đặt nó nơi ngôn từ, từ cái này suy tới cái khác,
gặp vật phẩm đề, phong vận tự nhiên không do
đẽo gọt, há không phải là đã nắm được nguyên
thanh đó sao?” (Đỗ Văn Hỷ, 1993: 58).
Ngô Thì Nhậm là nhà nho, cuối đời theo
Phật, Lão và còn được tôn xưng là “Trúc Lâm
đệ tứ Tổ”, vì vậy quan niệm của ông về văn
chương cũng mang nét Thiền-Lão. Trong bài
“Viết cho ông em thứ hai nói chuyện về văn”,
ông đã trích dẫn thơ của Trần Tử, khẳng định
những câu thơ của Trần Tử gần với thuyết Lão
Trang và cho rằng những người như Trần Tử có
thể kết bạn. Từ đó, Ngô Thì Nhậm luận về tài,
trí và nhận định: “Nếu biết tìm đến bản chất tinh
túy thì những cái phù hoa không cần bỏ mà nó
tự bỏ; những cái sai ngoa không cần cắt mà nó
tự cắt, có thể trở về với thực tế thuần chất và giữ
được nguyên vẹn bản chất của ta” (Nguyễn
Minh Tấn, 1981: 71). Quan niệm văn chương
của Ngô Thì Nhậm mang màu sắc vô vi, Tự
Mịch đắc thôn khê địa nhất triền,
Nhàn lai ngô diệc lạc ngô thiên.
(Ngụ hứng, bài 4)
(Tìm được một miếng đất ở cạnh con khe
trong làng,
Khi thanh nhàn ta cũng vui với tính tự nhiên
của ta)
Trong thơ Nguyễn Bỉnh Khiêm, chữ “nhàn”
không đơn thuần là sự nhàn rỗi, mà là triết lý
sống. Đó là phong cách sống an tịnh, siêu thoát,
không vướng công danh, không lụy những điều
tầm thường, thế tục. Chữ “nhàn” trong thơ
Nguyễn Bỉnh Khiêm thường đi với chữ “tự tại”,
thể hiện thái độ sống vô vi, thuận theo quy luật
Tự nhiên của Bạch Vân cư sĩ.
Sau Nguyễn Bỉnh Khiêm, từ khoảng cuối thế
kỷ XVI, về mặt tư tưởng, văn học Việt Nam, ảnh
hưởng của Nho giáo trong văn học bắt đầu suy
giảm. Đến đầu thể kỷ XVIII, tư tưởng Thiền-
Lão lại chiếm ưu thế. Giai đoạn này, Thiền-Lão
“không đơn thuần chỉ là cánh rừng để nghỉ ngơi
của kẻ sĩ hành đạo như trước kia, mà nó trở
thành cách nghĩ xuyên suốt những đánh giá về
cuộc đời, tạo thành nhân sinh quan của các nhà
nho tài tử” (Lê Giang, 2001: 104). Lý luận, phê
bình văn học cổ điển Việt Nam giai đoạn này
phát triển cả số lượng lẫn chất lượng, trong đó
quan niệm sùng thượng Tự nhiên theo tư tưởng
Thiền-Lão đã được phát biểu một cách tường
minh. Theo chúng tôi thống kê, chỉ tính từ thế
kỷ XVIII đến hết thời kỳ cổ điển đã có hơn hai
mươi tác giả phát biểu quan niệm về sùng
49
VAN HIEN UNIVERSITY JOURNAL OF SCIENCE
VOLUME 6 NUMBER 4
nhiên của Thiền-Lão.
nơi bài phú và bài kí của tôi...” (Phan Trọng
Thưởng và cộng sự, 2007: 273).
Bùi Dương Lịch cho rằng thơ có nguồn gốc
từ Đạo, Đạo là mẹ của vạn vật, đặc tính của Đạo
là thuần phác, xuất phát từ cái tâm trong sáng.
Thơ là biểu hiện của cái tình, tình tới thì biểu
hiện thành thơ. Thơ xuất phát từ Tự nhiên nên
có cái ý nghĩa bao quát, sâu sắc. Cho nên: “Tình
tới thì bút tới, nên cái hứng phiêu bồng chơi vơi
bên trăng sao và cắp ngang vũ trụ, thấp thoáng
nơi ngoài tình, không thể một bài một câu có thể
thu lượm được, cái mà Trang Chu gọi “nếu có
cái chân tế mà không nắm được manh nha của
nó, e rằng đó chẳng phải là sự hồn toàn của cái
thần chăng?” (Đỗ Văn Hỷ, 1993: 33).
Bùi Huy Bích khuyên người làm thơ nên
theo Đạo, chứ không nên đua lạ tranh khéo khi
làm thơ. Ông cho rằng chính vì thơ biểu hiện
Đạo, Tự nhiên nên khi làm thơ không cần kỳ lạ,
hoa mỹ: “Tác giả nên đi tìm vần thơ của cái Đạo
cùng tột, chứ đua tranh kỳ lạ ở tứ hoa mà làm
gì?” (Cảm tác khi sưu tập Thi sao) (Đỗ Văn Hỷ,
1993: 66).
Nguyễn Đức Đạt cho rằng văn chương quý ở
chỗ Tự nhiên, không gì đẹp rực rỡ và sâu sắc
như vạn vật trong trời đất, mà những thứ do con
người cố gắng tạo ra chẳng thể nào sánh kịp:
““Có người hỏi: “Văn qúy ở chỗ nào?” Ông trả
lời “Quý ở tự nhiên. Hoa mùa xuân chẳng gấm
lụa nào sánh kịp, chín vực sâu không sự đào
khoét nào có thể so bì”” (Nam Sơn tùng thoại)
(Phan Trọng Thưởng và cộng sự, 2007: 277).
Cao Xuân Dục, trong Bài tựa tập Liên đàn
kê thi thoại, đã quan niệm văn chương không chỉ
là cửa ngõ của muôn vật, trái tim của trời đất,
mà văn chương còn chính là Đạo, Đạo ở đây
được hiểu theo nghĩa của Thiền-Lão. Đạo tức là
Tự nhiên là chân tánh:“Thơ là tổ của quân đức,
là tông của trăm phúc, chẳng những là cửa ngõ
của muôn vật, trái tim của trời đất, mà còn là
cái Một của Đạo” (Phan Trọng Thưởng và cộng
sự, 2007: 292).
Như đã đề cập ở phần trên Tự nhiên không
chỉ là Đạo, Tự nhiên còn là quy luật. Bên cạnh
quan niệm Văn chương - Tự nhiên - Đạo, một
số tác giả còn bộc lộ quan niệm: Văn chương -
quy luật Tự nhiên.
Ngô Thì Chí và Vũ Duy Thanh thì quan niệm
quan hệ văn chương, Tự nhiên, Đạo ở khía cạnh
chân tánh.
Trong bài Nối tiếp bài phú Thiên Thai, Ngô
Thì Chí cho rằng văn chương chính là món quà
của tạo hóa, vì vậy ta cần biết trân trọng và giữ
gìn nguồn gốc Tự nhiên ấy bằng cách giữ gìn
cái chân tính của mình. Ông quan niệm tu thân,
rèn văn phải lấy Tự nhiên làm trọng, phải lấy
chân thực, bỏ hư tạp, có như vậy bản thân mới
giữ được chân tính, thơ văn mới đạt Tự nhiên.
Vũ Duy Thanh, trong mộng được gặp Đào
Tiềm, nhận được lời khuyên của Đào Tiềm nên
sống hồn nhiên và tìm về chân tánh thì có thể
hiểu được văn chương. Những lời Vũ Duy
Thanh nghe được trong mộng cho thấy Tự nhiên
thật đáng quý, vi diệu. Tự nhiên thể hiện ở sự
thanh thản, hồn nhiên, chân tánh: “Lòng dục của
con người không bờ bến, nhưng đúng với hòa
điệu của tự nhiên thì ít lắm, ông thanh thản mà
sống, thì vật nào có thể làm phiền được; thế gian
đa sự, cảnh thực mịt mờ, ông hãy hồn nhiên mà
sống, thì mình sao chẳng là tiên? Ông hãy tìm
nó nơi thâm tâm của ông vậy, đâu phải câu chấp
Phạm Nguyễn Du ca ngợi cảnh giới thơ Bình
đạm gắn với Tự nhiên, từ đó ông quan niệm làm
thơ phải theo lẽ Tự nhiên: “chuyên chú vào sự
tỏa sáng, tự nhiên mà thành văn vẻ, rất bình
đạm mà sinh lý thú” (Phan Trọng Thưởng và
cộng sự, 2007: 174).
Nguyễn Quýnh, trong bài tựa Tây Hồ mạn
hứng của Ninh Tốn, qua việc đề cao hứng thơ và
xem đó như là quy luật tất yếu của Tự nhiên:
“Người như sóng biển, chữ như nước, hứng thì
như gió. Gió thổi tới sông biển, cho nên nước lay
động làm thành gợn, thành sóng, thành ba đào.
Hứng chạm vào người ta cho nên chữ nổi dậy,
không nên nín được mà sinh ra ở trong lòng,
ngâm vịnh ở ngoài miệng, viết nên ở bút nghiên
giấy mực” (Nguyễn Minh Tấn, 1981: 103).
Cao Bá Quát cũng quan niệm đề cao Tự
nhiên, giản phác trong sáng tác thơ. Theo ông,
tứ thơ cần thanh thoát, tao nhã: “Văn nhã tức
ngô sư” (Văn tao nhã là thầy của ta). Vì thế, theo
50
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC VĂN HIẾN
TẬP 6 SỐ 4
Cao Bá Quát, hứng thơ đến bất chợt, không thể
có sự gượng ép, là quy luật của Tự nhiên, như
cơn mưa đến giục làm thơ (Ưng thị vũ thôi thi).
Trong bài thơ Đúng là mưa giục thơ, cơn mưa
chính là nguồn cảm hứng xúc tác cho thi nhân
viết thành thơ. Tác giả hình dung hạt mưa như
vó ngựa phi, từng hình ảnh, âm thanh của Tự
nhiên như bầu trời, tiếng gió, tiếng sấm sét như
tạo nên cảm hứng, chất liệu ngôn từ, nhịp điệu
cho thơ.
Vũ Duy Thanh cũng cho rằng vạn vật, mọi
hiện tượng Tự nhiên thuở ban đầu vốn chất
phác, hồn toàn. Cho nên thi nhân làm thơ cứ
theo quy luật ấy mà làm, không cần phải thay
đổi: “Tạo vật từ buổi đầu vốn thuần nhất và
chân thực trên bày dưới đặt, cái lý ấy tự trình
bày” (Đỗ Văn Hỷ, 1993: 76).
- Văn chương - Tự nhiên không gọt giũa
Mở đầu Toàn Việt thi lục, Lê Quý Đôn cho
rằng làm văn không nên gọt giũa, vì gọt giũa làm
hại đến văn chương: “Thơ của các bậc danh sĩ
xưa nay rất tinh, rất thực, hợp thể, cái đó đủ rõ.
Nếu chọn nắn nót, ưa nói lạ, gò gẫm từng chữ,
từng câu, thơ làm ra sẽ kém” (Nguyễn Minh
Tấn, 1981: 88). Văn chương của ông cũng vậy,
không đẽo gọt cầu kỳ như Phan Huy Chú nhận
xét. Phan Huy Chú đã dùng những hình ảnh rất
sinh động, tươi đẹp và rực rỡ của tự nhiên như
tiếng “chim ríu rít”, “hoa mùa xuân tươi nở
đúng kỳ” để nói lên phong cách Tự nhiên của
Lê Quý Đôn. Từ đó khen ngợi phong cách thanh
tao, không đẽo gọt cầu kỳ: “Tôi từng thử bàn về
điều này: Việc trước thuật của Lê Công như
sông dài bể rộng, đầy tràn, tít tắp, không nơi
nào không đến thế mà sự kỳ diệu của những lời
ngâm vịnh của ông lại cũng như chim [ríu rít]
mùa xuân, hoa [tươi nở] đúng kỳ; âm điệu hay,
phong cách thanh tao đâu phải là cái nhờ đẽo
gọt cầu kỳ mà có thể có được...” (Phan Trọng
Thưởng và cộng sự, 2007: 190).
Tập thơ này có tới một trăm vài chục bài. Tôi
thường ngạc nhiên về việc đó, nhưng đọc hết tập
tôi thấy sáo trời vang lên, ý tới thì bút tới, mà
cũng không thấy cái dấu vết đẽo gọt chạm trổ...”
(Phan Trọng Thưởng và cộng sự, 2007: 226).
Ngô Thì Nhậm quan niệm việc làm văn
chương cũng là việc nói theo quy luật biến đổi
của vạn vật, cái hay của tác phẩm văn chương là
ở sự mộc mạc, chất phác. Không gắng sức, gọt
giũa nhưng thực chất là: “Tuy đẽo gọt nhưng
không thấy dấu. Người làm văn quý ở mực
thước, thanh nhã, hồn nhiên; biết nắm lấy cái
thực làm cốt tử, rồi dùng đẹp đẽ trang sức thêm.
Làm thơ cũng phải như thế” (Phan Trọng
Thưởng và cộng sự, 2007: 142).
Trong Thơ gửi Quảng Đông du tử Liêu Luận
Anh, Nguyễn Văn Siêu ví việc làm thơ như
trồng cây. Nếu thuận theo Tự nhiên thì cây phát
triển, vươn cao, mạnh mẽ; còn đi ngược lẽ Tự
nhiên thì cây sẽ tàn tạ,... Tương tự, việc sáng tác
thơ cũng cần tránh việc khoa trương, lời hoa mỹ
mà thiếu chân thực: “Bởi vì cái tô sức ở bên
ngoài thì bên trong tàn tạ, cái vun đắp ở bên
trong, thì bên ngoài tốt tươi". Và “lời càng khéo
thì càng mất điều chân thực (chân), ý càng kỳ
thì càng rơi xuống hư hao” (Nguyễn Minh Tấn,
1981: 129).
Ngô Thì Sỹ xuất thân là nhà nho, cuối đời
theo Phật, chuộng Đạo, chủ trương tam giáo
đồng nguyên, vì vậy, quan niệm văn chương của
ông cũng mang sắc thái Thiền-Lão. Ông đề cao
Tự nhiên trong sáng tác văn học, ông cho rằng,
làm thơ là phải “nói theo sự biến đổi của vạn
vật?” tức là thuận theo quy luật Tự nhiên. Ngôn
từ cũng nên tránh đẽo gọt cầu kỳ, sáng tác cần
xuất phát từ cảm hứng Tự nhiên và chân thực.
4. Kết luận
Trong lý luận, phê bình văn học cổ điển
Trung Quốc và Việt Nam, sùng thượng Tự
nhiên là một trong những khuynh hướng tư
tưởng nổi bật. Ở Trung Quốc, khuynh hướng
này có lịch sử hơn 2000 năm và ảnh hưởng khá
sâu rộng trong văn học cổ Trung Quốc và các
nước nước Đông Á. Đối với Việt Nam, khuynh
hướng này khởi phát trong thời Lý - Trần chủ
yếu biểu hiện qua sáng tác với những mệnh đề:
Khi đọc về tập thơ của Nhữ Sơn Ngô Tử
(Ngô Nhân Tĩnh), Nguyễn Địch Cát cho rằng
thơ của Nhữ Sơn Ngô Tử có phong cách Tự
nhiên, là tiếng nói của “Thiên lại”, bởi không có
dấu vết ca sự cầu kỳ, đẽo gọt: “Nhân cách của
Nhữ Sơn Ngô Tử là ưa tự nhiên thích rãnh việc.
51
VAN HIEN UNIVERSITY JOURNAL OF SCIENCE
VOLUME 6 NUMBER 4
Tường Bách (dịch) (2001). Đạo của Vật lý,
Một sự khám phá mới về sự tương đồng giữa
Vật lý hiện đại và Đạo học phương Đông. Tái
bản lần 3. Tp. HCM, Nxb Trẻ.
Tự nhiên - bản thể; Tự nhiên - đạt Đạo; Tự nhiên
- vô vi; Tự nhiên - an nhiên, tự tại; Tự nhiên -
tùy duyên; Tự nhiên - con người hợp nhất. Sau
thời Lý - Trần, đặc biệt đến đầu thế kỷ XVIII,
sùng thượng Tự nhiên được các tác giả tự ý thức,
thể hiện qua những lời phát biểu trực tiếp trên
các phương diện của Tự nhiên: Văn chương -
Tự nhiên - Đạo, Văn chương - Tự nhiên không
gọt giũa.
Về mặt tư tưởng, Tự nhiên trong văn học cổ
điển Việt Nam mang dấu ấn của tư tưởng Thiền-
Lão và có sự ảnh hưởng từ quan niệm Tự nhiên
trong lý luận, phê bình văn học cổ Trung Quốc.
Tuy nhiên, trong lý luận, phê bình và trong thực
tiễn sáng tác, sùng thượng đã có sự dung hợp
tam giáo, đã được Việt hóa. Vì vậy, quan niệm
Tự nhiên của Việt Nam trở nên gần gũi, bình dị,
nhưng cũng rất huyền diệu.
Trên phương diện lý luận, phê bình, quan
niệm sùng thượng Tự nhiên của Việt Nam có
nhiều điểm tương đồng với quan niệm văn học
Trung Quốc. Cả hai đều xem Tự nhiên là phẩm
chất của văn chương, văn chương phải biểu hiện
cái Tự nhiên, tức là Đạo, văn chương là cái đức
của Đạo. Sáng tác văn chương phải theo quy luật
của Tự nhiên, chú trọng tính Tự nhiên và hành
động vô vi trong quá trình sáng tác. Điều đó
đồng nghĩa với sự phản đối cầu kỳ, gọt giũa
trong văn chương.
Nguyễn Duy Cần (2013). Trang Tử Nam hoa kinh,
tập 1. Tp. HCM, Nxb Trẻ.
Dương Ngọc Dũng (1999). Dẫn nhập tư tưởng lý luận
văn học Trung Quốc. Hà Nội, Nxb Văn học.
Trần Thanh Đạm, Phạm Thị Hảo (2007). Lưu Hiệp
Văn tâm điêu long. Hà Nội, Nxb Văn học.
Lê Giang (2001). Ý thức văn học cổ trung đại Việt
Nam. Luận án tiến sĩ Ngữ văn, Đại học Quốc
gia Tp. HCM.
Lê Giang (2005). Tư tưởng lý luận văn học Trung
Quốc - Lịch sử và tư liệu. Đề tài nghiên cứu
khoa học cấp trường, Trường Đại học Khoa
học xã hội và Nhân văn Tp. HCM.
Đỗ Văn Hỷ (1993). Người xưa bàn về văn chương.
Hà Nội, Nxb Khoa học Xã hội.
Khoa Ngữ văn và Báo chí (2006). Một số vấn đề về lý
luận, phê bình văn học cổ Trung Quốc. Kỷ yếu
Hội nghị khoa học “Cái nhìn mới về lý luận,
phê bình văn học cổ Trung Quốc”, Trường Đại
học Khoa học xã hội và Nhân văn Tp. HCM.
Viên Mai (-). Tùy viên thi thoại. Trương Đình Chi
(dịch) (2002). Nxb Văn nghệ Tp. HCM.
Nguyễn Tôn Nhan (1998). Từ điển văn học cổ điển
Trung Quốc. Nxb Văn nghệ Tp. HCM.
Dương Phong (tuyển chọn) (2014). Thơ thời Lý –
Trần. Hà Nội, Nxb Văn học.
Nguyễn Minh Tấn (chủ biên) (1981). Từ trong di
sản... Hà Nội, Nxb Tác phẩm mới.
Trong thực tiễn sáng tác, quan niệm đề cao
Tự nhiên đã trở thành khuynh hướng nghệ thuật
xuyên suốt trong văn học cổ điển Trung Quốc
và Việt Nam. Nếu quan niệm “Văn dĩ tải đạo”,
“Thi dĩ ngôn chí” của Nho giáo là để các nhà
văn, nhà thơ biểu hiện ra bên ngoài nhằm kinh
bang tế thế, thì quan niệm sùng thượng Tự nhiên
của Thiền-Lão chủ yếu là sự biểu hiện bên trong
để di dưỡng tính tình, giữ gìn sự thanh sạch của
tâm hồn, cao hơn là để thể hiện sự thấu triệt chân
lý cuộc đời và hướng đến sự giác ngộ, đạt Đạo.
Lê Đắc Tường (2019). Khuynh hướng Thiền – Lão
trong quan niệm văn học Việt Nam giai đoạn
hậu kỳ trung đại. Tạp chí Nghiên cứu Văn
học, số 2.
Phan Trọng Thưởng, Nguyễn Cừ, Vũ Thanh, Trần
Nho Thìn (sưu tầm, tuyển chọn và giới thiệu)
(2007). Mười thế kỷ bàn luận về văn chương.
Hà Nội, Nxb Giáo dục.
Lê Quang Trường (2009). Lý Thương Ẩn - Lan trong
rừng vắng. Nxb Văn nghệ Tp. HCM.
Viện Văn học (1977). Thơ văn Lý - Trần, tập 1. Nxb
Khoa học xã hội.
Viện Văn học (1989). Thơ văn Lý - Trần, tập 2,
quyển thượng. Nxb Khoa học xã hội.
Chung Vinh (-). Thi phẩm tập bình. Nguyễn Đình
Phức, Lê Quang Trường (tuyển dịch) (2008).
Nxb Văn nghệ Tp. HCM.
Tài liệu tham khảo
Capra, F. (1975). The Tao of Physics: An
Exploration of the Parallels Between Modern
Physics and Eastern Mysticism. Nguyễn
52
12 trang
16140
Free
Bạn đang xem tài liệu "Phạm trù tự nhiên trong lý luận, phê bình văn học cổ Trung Quốc và Việt Nam", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- pham_tru_tu_nhien_trong_ly_luan_phe_binh_van_hoc_co_trung_qu.pdf
