Bài học lịch sử cho hiện tại và tương lai
TẠP CHÍ KHOA HỌC
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH
HO CHI MINH CITY UNIVERSITY OF EDUCATION
JOURNAL OF SCIENCE
Tập 18, Số 4 (2021): 682-689
Vol. 18, No. 4 (2021): 682-689
ISSN:
2734-9918
Website: http://journal.hcmue.edu.vn
Bài báo nghiên cứu*
BÀI HỌC LỊCH SỬ CHO HIỆN TẠI VÀ TƯƠNG LAI
Ngô Kim Hải
Trường Đại học Sài Gòn, Việt Nam
Ngày nhận bài: 17-12-2020; ngày nhận bài sửa: 06-01-2021;ngày duyệt đăng: 22-4-2021
TÓM TẮT
Bài viết xuất phát từ việc xác lập Trần Thùy Mai với tư cách một nhà văn viết tiểu thuyết lịch
sử. Bắt đầu từ những hoài nghi, trăn trở đối với quá khứ, chúng tôi đi vào tiểu thuyết Từ Dụ thái hậu
để nhìn về những sự kiện lịch sử và con người quá khứ trong sự phức tạp, nhiều chiều. Một trong
những điểm nhấn góp phần làm nên thành công của tác phẩm này chính là việc nhà văn đưa ra được
những bài học quá khứ cho hiện tại và tương lai: công lí trong cuộc sống, tham vọng quyền lực,
thuật trị nước, việc trọng dụng nhân tài của những bậc tiền nhân. Phương pháp liên ngành được sử
dụng để nghiên cứu nội giới văn bản, đồng thời nhấn mạnh mối quan hệ mật thiết giữa kinh nghiệm
văn hóa và cá tính sáng tạo của nhà văn. Bài viết cũng hướng đến việc đánh giá và ghi nhận những
đóng góp của Trần Thùy Mai đối với thể loại tiểu thuyết lịch sử nói riêng và văn học đương đại Việt
Nam nói chung.
Từ khóa: bài học lịch sử; Trần Thùy Mai; Từ Dụ thái hậu; tiểu thuyết lịch sử
1.
Mở đầu
Sáng tạo văn học, nghệ thuật về đề tài lịch sử “không phải chỉ dừng lại ở việc tái dựng
lại lịch sử như ta đã từng biết, mà phải khám phá sâu thêm, mới thêm trong quá khứ cái ta
chưa từng biết” (Dinh, 2013, p.76). Nói rõ hơn, mục đích quan trọng nhất khi chúng ta đi
ngược về quá khứ chính là phải nhận diện ra cho được trong quá khứ những bài học, những
kinh nghiệm – dù là vinh quang hay đau thương – để hi vọng tìm được chìa khóa thích hợp
mở khóa những bài toán nan giải đang diễn ra trong cuộc sống hôm nay. Đây chính là đặc
trưng quan trọng nhất, “là nghĩa lí tồn tại của loại hình tiểu thuyết lịch sử” (theo ý của Nguyễn
Đăng Điệp).
Hơn bốn mươi năm nay, độc giả như bị nữ nhà văn Trần Thùy Mai thôi miên dẫn vào
mê lộ của những giấc mơ yêu bảng lảng sắc kinh kì và dịu dàng tính nữ bằng những tập
truyện ngắn xinh xắn, nhẹ nhàng. Thế rồi, cũng đã có một thời gian khá dài bà rời xa văn
chương. Rời xa, suy cho cùng, là “cái cớ” để chuẩn bị cho ngày trở lại huy hoàng hơn. Và
quả thật, lần xuất hiện trở lại này, Trần Thùy Mai đã trình làng một tác phẩm với diện mạo
hoàn toàn mới (so với những gì đã làm nên tên tuổi của bà) với những câu từ sâu sắc, tinh
Cite this article as: Ngo Kim Hai (2021). Historical lessons for the present and future. Ho Chi Minh City
University of Education Journal of Science, 18(4), 682-689.
682
Tạp chí Khoa học Trường ĐHSP TPHCM
Ngô Kim Hải
tế, không bốc lên bề mặt mà lắng xuống bề sâu của thâm trầm trải nghiệm; những luận đề
nhuốm màu thế thái nhân tình; những suy tư, đánh giá chạm đến rất nhiều vấn đề nóng hổi,
nhạy cảm trong cuộc sống xã hội hôm nay – đó là tiểu thuyết lịch sử Từ Dụ thái hậu.
2.
Nội dung
Những tiểu thuyết lịch sử ra đời trong bối cảnh hiện nay không chỉ làm nhiệm vụ đơn
thuần là tái hiện sinh động những gì đã xảy ra hoặc có thể đã xảy ra trong quá khứ, mà còn
phải đưa ra được những nhận định khách quan/ chủ quan về lịch sử. Đặc biệt hơn, giá trị to
lớn nhất của những tác phẩm tiểu thuyết lịch sử chính là ở những suy tư, nghiền ngẫm nhằm
rút ra những bài học từ lịch sử để quá khứ thực sự là kiến thức cần thiết cho cuộc sống hiện
tại và cả tương lai. Nhà văn Trần Thùy Mai thông qua bộ tiểu thuyết lịch sử Từ Dụ thái hậu
đã gửi đến độc giả những thông điệp, những bài học lịch sử sâu sắc.
2.1. Bài học về “công lí” trong cuộc sống
Trần Thùy Mai đã để nhân vật hoàng đế Minh Mạng nói lên một sự thật đầy phũ phàng
về lẽ công bằng trong cuộc sống ở mọi thời đại: “Cái lẽ chính tà ngươi nói đến chỉ là cái đạo
đức thông thường của bọn hiệp sĩ mà thôi! Bậc đế vương lập công nghiệp không phải lúc
nào cũng câu nệ như thế! Ngươi hãy nhìn lại lịch sử mà xem, chỉ những kẻ đại ác mới làm
những việc đại thiện mà thôi!” (Tran, 2019a, p.341). Lời nói của hoàng đế Minh Mạng gợi
người đọc nghĩ tới quan niệm của triết gia người Đức Friedrich Wilhelm Nietzsche: “Phải
biết ác, biết tàn nhẫn để sống cho mạnh mẽ” và suy nghĩ của tiểu thuyết gia người Anh được
hâm mộ nhất thế kỉ XX: “Mọi con vật đều bình đẳng, nhưng một số con vật bình đẳng hơn
những con khác” (George Orwell). Đặc biệt hơn, Trần Thùy Mai một lần nữa để nhân vật
vua Minh Mạng phơi bày mối quan hệ thực sự giữa đạo đức, công lí với quyền lực: “Ta là
người cai trị, ta phải giữ vững nền chuyên chế. Ta khuyến khích sự thật, giữ gìn công lí, ban
thưởng cho đạo đức, nhưng sự thật, công lí hay đạo đức đều phải ở dưới chân ta” (Tran,
2019a, p.342). Hóa ra điều mà chúng ta vẫn thường gọi là chuẩn mực đạo đức, là công lí…
luôn luôn phải “ở dưới chân” của quyền lực và đứng về phe cái mạnh, về bên thắng cuộc.
Ngày xưa đã thế, vậy hiện tại thế nào? Sáng tạo văn học về đề tài lịch sử chỉ thực sự có ý
nghĩa khi vượt lên việc phục dựng quá khứ một cách đơn thuần. Điều này đồng nghĩa với
việc người cầm bút phải nhìn ra được những vấn đề có giá trị bền vững đối với con người,
nghệ thuật và cả đời sống xã hội.
2.2. Bài học cảnh tỉnh những “tham vọng quyền lực”
Thông qua cuộc đối thoại chân thành giữa hoàng đế Thiệu Trị và Tuy Thạnh quận
công Trương Đăng Quế, nhà văn đã bộc lộ những chiêm nghiệm về cách đối nhân xử thế,
về tham vọng thâu tóm mọi quyền hành. Nhân vật Trương Đăng Quế cho rằng: “Tính cách
hoàng thượng không mạnh mẽ như tiên đế. Nhưng tấm lòng vị tha của hoàng thượng cũng
có một sức mạnh vô cùng” (Tran, 2019b, p.348), thế nhưng, cần phải nhớ: “Chỗ mạnh nhất
của hoàng thượng là tình cảm, chỗ yếu nhất của hoàng thượng cũng chính là tình cảm. Xin
hoàng thượng nhớ cho: Mầm mống sự thất bại là ở chỗ muốn làm vui lòng tất cả mọi người!”
683
Tạp chí Khoa học Trường ĐHSP TPHCM
Tập 18, Số 4 (2021): 682-689
(Tran, 2019b, p.346). Trần Thùy Mai thông qua từng lời nói của quan cố mệnh đại thần
Trương Đăng Quế để suy ngẫm và răn dạy về bài học “giữ cho được triều đình vững mạnh”:
Muốn triều đình vững mạnh thì phải loại bỏ ngay những biểu hiện của việc lũng đoạn triều
chính. Lũng đoạn triều chính, tức là dùng ảnh hưởng của mình để thao túng quyền lực, tranh
đoạt ngôi vị, tạo thành phe cánh. Sự thao túng này bắt đầu ở hậu cung, nhưng sẽ có chân rết
trong triều đình. Những phe cánh trong cung lan tỏa ra thành những phe cánh trong triều, làm
suy yếu nền cai trị của hoàng thượng! (Tran, 2019b, p.346).
Và cũng theo nữ nhà văn đất kinh kì, sự lũng đoạn triều chính bắt nguồn từ tham vọng
nắm trong tay mọi quyền lực một thời gian quá dài:
Quyền lực, tiếc thay, không phải cái để mà thích hay không thích. Quyền lực là món đồ nguy
hiểm, có thể tạo ra phúc lợi vô vàn cho xã tắc, mà cũng có thể gây ra mối họa truyền đời cho
muôn dân. Vì vậy, nó không thể được giao lâu quá trong tay ai. Để quá lâu trong tay một
người, nó sẽ làm nảy sinh sự lũng đoạn. Nội cung là trái tim, triều đình là bộ não. Trái tim già
nua bệnh hoạn thì bộ não cũng sẽ rối loạn theo. Hoàng thượng, đã đến lúc nội cung cần một
người chủ mới! (Tran, 2019b, p.347).
Trần Thùy Mai đã có ý thức kết nối quá khứ với hiện tại, dùng lịch sử để soi sáng
những vấn đề nóng hổi của hiện tại. Từ quá khứ lịch sử, nhà văn đã đặt ra được những câu
chuyện có giá trị quan trọng cho hiện tại và cả tương lai. Chính cái mạch nối ẩn dưới tầng
ngầm giữa quá khứ của dân tộc với những sự kiện nóng bỏng của xã hội Việt Nam đương
thời mà tiểu thuyết nêu ra trong tác phẩm Từ Dụ thái hậu đã tạo được sự đồng cảm sâu sắc
nơi độc giả.
2.3. Bài học về “thuật trị nước”
Nhân vật Trương Đăng Quế bàn về “thuật cai trị” đất nước: “Những kẻ nghĩ lầm sẽ có
ngày mở mắt ra, nhưng mỗi một lần mở mắt trong lịch sử là một lần máu chảy! Vì vậy trong
thuật cai trị, có cơ hội nảy sinh trong đám đông” (Tran, 2019b, p.346). Nhà văn Trần Thùy
Mai mượn lời của quan Thượng thư Phạm Đăng Hưng – một người mà theo vua Minh Mạng
là “người quân tử, lòng rỗng tiết ngay như cây trúc, không thể dùng uy vũ mà khuất phục”
(Tran, 2019a, p.342) – để khuyên người đứng đầu vương triều: “Tâu hoàng thượng, bậc
vương giả cầm quyền phải lấy công chính để trừ kẻ gian tà. Lẽ nào muốn trừ cái ám muội
lại dùng đến thủ đoạn ám muội, vậy thì đâu còn là chính nghĩa thắng gian tà nữa” (Tran,
2019a, p.340); và khẳng định ước mơ, niềm tin vào lẽ phải ở đời: “Tâu hoàng thượng, không
một ai có thể ở trên công lí và sự thật. Công lí và sự thật là Trời, sao con có thể đứng trên
cha?” (Tran, 2019a, p.342). Những nhân vật lịch sử, dù là bậc đế vương đi nữa, cũng có
những lúc quyết định sai lầm, có khuyết điểm. Thế nhưng, chúng ta hôm nay nên nhìn về
những khuyết điểm, những quyết định sai lầm ấy như là một hạn chế không thể tránh khỏi
của điều kiện lịch sử. Con người trong quá khứ đôi khi không thể ý thức về thứ gọi là quy
luật lịch sử; thế nhưng, nhà văn bắt buộc phải có ý thức rõ về điều ấy. Bước đường tiến hóa
của nhân loại và bất kì dân tộc nào cũng đều phải trải qua những sai lầm mang tính lịch sử.
Đó là quy luật, không có ngoại lệ.
684
Tạp chí Khoa học Trường ĐHSP TPHCM
Ngô Kim Hải
Thông qua vụ án tru di tam tộc dòng họ của Tả quân Lê Văn Duyệt – vụ án sẽ mãi mãi
là nỗi đau trong lịch sử của dân tộc Việt Nam – nhà văn đã khéo léo gửi vào trang viết của
mình những bài học có giá trị. “Tòa án” của triều đình kết tội Tả quân Lê Văn Duyệt phải bị
tru di tam tộc; còn nhân dân cũng có “toà án” của nhân dân – “tòa án” lương tâm: “Trước
đây, từ lúc Lê Văn Duyệt chết, việc cúng mộ là do con cháu họ Lê. Nhưng từ khi họ Lê bị
bắt hết, thì tối tối dân thành Gia Định đều có người đến lo hương khói, cứ sáng sáng lại thấy
có rất nhiều chân nhang cắm trên nấm mộ bị cào bằng của Duyệt” (Tran, 2019b, p.123).
Nhân dân vô cùng sáng suốt. Do đó, nếu muốn thu phục được lòng dân thì triều đình
trước hết:
Phải sòng phẳng với bá tánh. Trăm họ sáng suốt, ta không thể nào che giấu sự thật. Lê Văn
Duyệt bị san bằng mồ mả, còn Bạch Xuân Nguyên thì được triều đình chôn cất long trọng.
Vậy mà dân đến thắp nhang cho Lê Văn Duyệt, trong khi đêm đêm lại có người đem đồ dơ
dáy đến ném ở phần mộ Bạch Xuân Nguyên. Theo thần, để chinh phục lòng dân, trước hết
phải làm rõ tội trạng của tên này. Nguyên dù đã chết vẫn không thể trốn tránh, phải chịu cách
hết phẩm hàm và bố cáo rõ sai lầm trước trăm họ (Tran, 2019b, p.125).
Quan trọng, triều đình phải có chính sách thích hợp để nhân dân an lòng:
Dân thành Gia Định trước đây đều ăn nên làm ra, đời sống phong túc, bây giờ điều họ lo âu
nhất là triều đình trực tiếp cai trị sẽ nghiêm khắc hơn, quan liêu xa cách hơn, ảnh hưởng đến
việc sinh sống của họ. Vì vậy lòng họ vẫn luyến tiếc quá khứ! Nay nếu hoàng thượng làm cho
dân an lòng thì tự nhiên dân sẽ dần dần quên Duyệt, chỉ còn biết hoàng thượng và triều đình
mà thôi! (Tran, 2019b, p.124).
Đặc biệt, người đứng đầu vương triều phải làm thế nào để được dân thương quý: “đạo
cai trị rất phức tạp mà thực ra rất đơn giản, đó là việc cân bằng giữa hai chữ ân và uy. Làm
cho dân sợ, không bằng làm cho dân thương, cho nên bậc vương giả thường giơ cao đánh
sẽ” (Tran, 2019b, p.125). Ở đây, chúng ta thấy, chân lí nghệ thuật đã gặp gỡ với chân lí đời
sống. Bằng khả năng tưởng tượng và hư cấu tinh tế, Trần Thùy Mai đã phục dựng những sự
kiện, biến cố lịch sử, nhân vật lịch sử sinh động và ám ảnh hơn.
Sau này, Tự Đức hoàng đế đã được mẹ của mình – Đức bà Từ Dụ thái hậu khuyên dạy
về bài học “ân và uy” đầy thấm thía thông qua vụ án của Hồng Bảo: “Dĩ oán báo oán thì là
cách hẹp hòi của bọn tiểu nhân, ta không nên làm. Dĩ nhân báo oán là cách của nhà Phật, hai
lần trước ta đã làm rồi. Nay Bảo không hối cải, việc ác đã rành rành như vậy, chỉ còn cách
học theo lời dạy của đức Khổng: dĩ trực báo oán, lấy sự ngay thẳng mực thước để đáp lại
oán thù” (Tran, 2019b, p.427) và “Để cho các quan nghị án, đấy là xử nghiêm minh theo
phép nước. Sau đó, hoàng thượng nên giảm nhẹ cho Bảo một bậc, đấy là thể hiện tình nghĩa
anh em. Vậy thì tình lí cân phân, hoàng thượng có nghĩ vậy không?” (Tran, 2019b, p.427).
Có thể nói, đây không chỉ đơn giản là bài học về “ân và uy”, mà còn là bài học về đức hiếu
sinh, lòng vị tha từ một tấm lòng bao dung, nhân hậu. Và đương nhiên, một dân tộc mà người
đứng đầu có đức hiếu sinh thì có phúc hơn là kẻ cầm quyền hiếu sát, khát máu!
Đặc biệt, người đứng đầu một đất nước, trước hết, phải là người biết sống một cách
685
Tạp chí Khoa học Trường ĐHSP TPHCM
Tập 18, Số 4 (2021): 682-689
thanh cao, đừng vì những thú vui nhất thời mà làm hại cuộc sống của biết bao sinh linh, bởi
vì: “Mỗi một chút của cải trong cung này đều là mỡ máu của dân góp lại, chớ có nên xài
phí” (Tran, 2019b, p.416). Và hơn nữa, đừng bao giờ nghĩ rằng ở nơi cung vàng điện ngọc,
vật dụng xa hoa, tiêu xài hoang phí… mới là biểu hiện để chứng minh sự sang quý, uy quyền!
Bởi vì, theo lời của Đức Từ Dụ thái hậu dạy con mình (vua Tự Đức):
Sang quý đâu có phải ở nhà rộng, thềm cao, đồ dùng xa hoa rực rỡ đâu? Ngày xưa khi mẹ còn
nhỏ, ông ngoại con thanh liêm lắm, cho nên trong nhà tiêu xài rất cần kiệm, có khi đến tối
không đủ dầu mà thắp khuya. Vậy mà từ vua đến dân không ai không quý trọng ông ngoại
con, đến bây giờ vẫn có người nhắc nhở. Vậy mới đúng là sang quý đó! (Tran, 2019b, p.416).
Mượn những câu chuyện quá khứ để gửi gắm những ý niệm hôm nay – đó mới chính
là cốt lõi của giá trị, của tính hiện đại mà tiểu thuyết lịch sử Từ Dụ thái hậu âm thầm chất
chứa chứ không phải phô trương bằng những thủ pháp nghệ thuật mới mẻ! Xã hội hiện thời
bao giờ cũng có những vấn đề của nó. Có những vấn đề không thể nói ra và giải quyết được
trong thực tế nên độc giả muốn giải tỏa những ức chế này bằng con đường văn học, nghệ
thuật. Những câu chuyện về đề tài lịch sử chính là một trong số những phương thức “chữa
lành” hết bao bức xúc trong lòng độc giả. Có thể đây cũng là một trong những nguyên nhân
chủ yếu giúp cho tiểu thuyết lịch sử Từ Dụ thái hậu được công chúng yêu thương và đón
nhận nồng nhiệt.
2.4. Bài học về cách dùng người hiền tài của những bậc tiền nhân
Trong bộ trường thiên tiểu thuyết lịch sử dạng “cung đấu” Từ Dụ thái hậu, bên cạnh
việc miêu tả hấp dẫn những âm mưu, cuộc chiến ác liệt nhuốm đầy máu tươi bởi tham vọng
quyền lực nơi hậu cung, Trần Thùy Mai vẫn mang đến cho người đọc những bài học sâu sắc
về quá trình tuyển chọn nhân sự, về cách dùng người hiền tài của những bậc tiền nhân. Đó
là những quy cách nghiêm khắc trong việc dạy dỗ những hoàng tử cả văn lẫn võ: “Hôm nay
các hoàng tử sẽ tập viết lối chữ chân. Còn các hoàng tử nhỏ sẽ học tiếp Kinh thi” (Tran,
2019a, p.200); “Cả mấy triệu người, ngày nào cũng sống, mà sống tức là cày cấy, buôn bán,
tranh kiện, đi lại, tất cả những hoạt động ấy tác động lên trên, cấp này qua cấp khác, cuối
cùng là cô đúc vào chồng tấu sớ này. Dân sinh sống không một ngày ngừng lại, thì công việc
của hoàng đế đâu có thể giảm hay nghỉ tùy thích được?” (Tran, 2019b, p.297). Việc chọn ai
là người kế nghiệp vương triều luôn được đảm bảo đúng đạo lí và hợp lòng dân, phải có tài
có đức, luôn tránh hết sức việc phế trưởng lập thứ:
Không phải phụ hoàng bỏ trưởng lập thứ, mà phụ hoàng phải tìm người xứng đáng để giao
việc lớn. Lòng ta đối với con vẫn thương yêu, nên ta dặn con, hãy biết sống khiêm nhường, an
phận, làm một ông hoàng tử tế, thì cuộc đời con cũng sẽ an lành. Nếu con sống tử tế thì vua
mới cũng sẽ trọng đãi con, con cứ yên lòng đừng ngại! (Tran, 2019b, p.371).
Đặc biệt, hoàng đế đương triều luôn cân nhắc kĩ lưỡng mọi yếu tố có thể chi phối đến
người kế nghiệp như tính cách, tấm lòng, khí chất: “Đán bây giờ cũng như Cảnh trước kia,
thường quá thiên về Tây; Đảm thì ngược lại, quá khắt khe bài xích họ; hai cái đều có chỗ rất
dở” (Tran, 2019a, p.139). Hoàng đế Minh Mạng tuy đã có ý chọn Miên Tông kế nghiệp từ
686
Tạp chí Khoa học Trường ĐHSP TPHCM
Ngô Kim Hải
trước, nhưng hoàng đế vẫn chưa thật yên tâm vì:
Trong thời bình thì được, Tông sẽ là một ông vua tốt, trung hậu, nhân ái, nhún nhường, được
bầy tôi yêu mến. Nhưng Tông quá hiền hòa! Khi cần quyết đoán, sẽ rất là bất cập. Mà nếu
không chọn Tông? Thì lại rơi vào cái bi kịch bỏ trưởng lập thứ, cũng lại là mầm loạn (Tran,
2019b, p.220).
Lịch sử miêu tả ông là con người hành động, nhiều quyết định đến mức cực đoan, tàn
nhẫn. Dưới ngòi bút của Trần Thùy Mai, bên trong vị hoàng đế ấy là những trăn trở, nỗi niềm
đến khổ sở; là biết bao cơn bão lòng đến đớn đau. Lịch sử luôn ghi chép kết quả, tức sự thể hiện
bằng những hành động bên ngoài. Người viết tiểu thuyết đi sâu vào vùng mờ nội tâm nhân vật,
cùng nếm trải biết bao cơn bão dữ dội cuộn xoáy bên trong từng con người cá nhân. Nhờ những
chi tiết tưởng tượng này, Trần Thùy Mai đã khéo léo truyền tải những bài học cho hậu thế hôm
nay. Ta sẽ không thể tìm thấy những dòng chữ trong Từ Dụ thái hậu ở bất cứ một cuốn chính
sử nào. Có thể nói, khả năng sáng tạo, hư cấu của nhà văn Trần Thùy Mai đã góp phần giúp
độc giả hiểu một cách tường tận hơn nhiều sự kiện trong tài liệu lịch sử.
Trần Thùy Mai còn đem đến cho đọc giả bài học về những toan tính để giao trách nhiệm
cho phù hợp với từng người. Khi vua Gia Long nghe được “chuyện đấu khẩu ở Mộc Lan đình”
giữa Nhị phi Trần Thị Đang và Phạm Đăng Hưng, hoàng đế nhận ra ở con người Phạm Đăng
Hưng một tiết tháo ngay thẳng, khí chất ngút trời và ngay lập tức “bổ nhiệm Phạm Đăng Hưng
làm Thượng thư bộ Lễ” (Tran, 2019a, p.51). Vua Minh Mạng thấu rõ cõi lòng Phạm Đăng
Hưng, cho nên, hoàng đế quyết định: “Nay trẫm giao cho khanh làm Tổng tài Quốc sử quán, lo
việc chép sử, kiêm cả việc biên soạn gia phả hoàng tộc” (Tran, 2019a, p.267). Khi giao công
việc chép sử cho Phạm Đăng Hưng, hoàng đế Minh Mạng đã cảm nhận được sức nặng từ mỗi
câu chữ trong chính sử và cả những gian nguy của người chép sử:
Việc này khó lắm không phải dễ, bởi cầm bút viết một chữ không khó, nhưng để viết một chữ
đôi khi phải chống chọi lại với ngàn binh đao trước mặt. Không vững vàng, bản lĩnh, không
làm việc này được! Biết vậy nên trẫm ân cần giao cho khanh. Khanh hãy nhớ lời trẫm!
(Tran, 2019a, p.267).
Chính cách nhìn người, hiểu người, dùng người thấu tình đạt lí của hoàng đế Minh
Mạng đã khiến Phạm Đăng Hưng bàng hoàng cảm động: “Hoàng thượng sáng suốt, đã hiểu
thần hơn cả chính thần! Người xưa nói kẻ sĩ gặp được người hiểu mình, có thể chết không
ân hận. Thần nay quả thật có chết cũng không tiếc gì nữa!” (Tran, 2019a, p.267). Với tư duy
hiện đại về lịch sử, Trần Thùy Mai đã nhìn ngắm quá khứ từ những góc nhìn mới, có chiều
sâu nhân văn, nhân bản hơn. Lịch sử trong tác phẩm Từ Dụ thái hậu là lịch sử thuộc về cá
nhân, lịch sử ghi dấu từng thân phận con người, những con người đời thường trước khi trở
thành những bậc vĩ nhân, những con người đã được lịch sử gọi tên, “chọn mặt gửi vàng” để
kiến tạo nên số phận của chính nó.
Nhà văn Hoàng Quốc Hải từng chia sẻ: “Thông điệp của một tác phẩm tầm cỡ, chính
là giá trị nhân văn, tư tưởng của chính tác phẩm đó. Một tác phẩm văn học sáng giá phải là
tác phẩm có tầm tư tưởng vượt lên cả thời đại. Và đó chính là thông điệp mà tác giả kí thác
687
Tạp chí Khoa học Trường ĐHSP TPHCM
Tập 18, Số 4 (2021): 682-689
vào tác phẩm” (Dinh, 2013, p.271). Nói rõ hơn, thông điệp của nhà văn gửi vào tác phẩm
tiểu thuyết lịch sử không đơn giản chỉ là “nhìn lại” quá khứ và đúc kết bài học của quá khứ,
cho quá khứ. Hiện nay, góc nhìn của tác giả không đơn thuần chỉ là góc nhìn lịch sử. Thông
điệp quan trọng nhất của người cầm bút viết về đề tài lịch sử, suy cho cùng, chính là “thông
điệp trước những vấn đề của thời đại hiện nhà văn đang sống” (Dinh, 2013, p.279). Có thể
nói, một nền văn học, nghệ thuật vững mạnh của một dân tộc không thể chỉ sống dựa vào
hiện tại, mà phải được đặt nền móng vững chắc từ quá khứ đến hiện tại và cả tương lai.
Những gì đã xảy ra/ có thể xảy ra trong quá khứ, dẫu thánh thiện hay xấu ác, dẫu đáng tự
hào hay đau buồn, tủi nhục…, vẫn là những bài học quý giá cho chúng ta hôm nay đang từng
bước viết nên trang sử mới của dân tộc.
Nếu người chép sử chỉ “kể” lại lịch sử thì người viết tiểu thuyết lịch sử phải tái hiện,
làm mới lịch sử, hay nói đơn giản hơn là dùng lịch sử để gửi gắm những bài học, thông điệp
cho hôm nay thông qua những hiệu ứng thẩm mĩ – chính là mục đích của những nhà văn viết
về đề tài lịch sử. Có thể nói, trên cái “đinh” lịch sử, nhà văn “treo” những thông điệp hiện
đại, bài học đương đại. Mượn những câu chuyện xưa cũ để truyền tải những ý tưởng hôm
nay mới chính là giá trị lõi cốt của tính hiện đại mà một tác phẩm văn học nghệ thuật đem
đến, chứ không phải cứ mải mê lắp ghép những thủ pháp nghệ thuật xa lạ. Bởi lẽ, suy cho
cùng, giá trị quan trọng nhất, to lớn nhất, vĩ đại nhất của quá khứ chính là những bài học
kinh nghiệm từ xương máu để lại cho hậu thế!
Trần Thùy Mai không “chụp mũ” lịch sử cho những người phụ nữ bằng motif “nhan
sắc khuynh thành”, “má hồng là nước lụt”, “hậu phi tham chính gây họa”. Trần Thùy Mai
cũng không đặt sự phát triển hay lung lay của cả một vương triều lên đôi vai nữ giới như
những tác phẩm viết về đề tài hậu cung, hậu phi từng thể hiện. Có thể nói, những người phụ
nữ trong tiểu thuyết lịch sử Từ Dụ thái hậu không phải là phương tiện lịch sử, mà chính là
những người làm chủ lịch sử và đặc biệt nhất là những người có quyền năng thay đổi lịch sử
của cả một vương triều chói lọi. Suy cho cùng, những người phụ nữ ấy đều để lại những dấu
ấn và ảnh hưởng riêng biệt trên quá trình phát triển lịch sử của triều đại phong kiến cuối
cùng trong lịch sử dân tộc Việt Nam, bằng chính điều mà chúng ta thường gọi là thiên –
tính – nữ.
3.
Kết luận
Nữ nhà văn đất cố đô Trần Thùy Mai đã tinh tế gửi những bài học lịch sử vào trong
từng lời thoại của các nhân vật một cách tự nhiên, hợp hoàn cảnh, hợp tình, hợp lí. Đấy có
thể là những thông điệp được chắt ra từ nước mắt và máu xương trong quá khứ, cũng có thể
là những suy tư thâm trầm giữa một thực tại mà thật – giả, trắng – đen, “tranh tối tranh sáng”
lẫn lộn vào nhau… Dẫu có là gì đi nữa thì những bài học ấy chắc chắn có giá trị rất lớn cho
cuộc sống hôm nay và cả tương lai nữa. Suy cho cùng, lịch sử không còn là một/ những quá
khứ đóng khung khép kín như chúng ta vẫn thường nghĩ và lầm tưởng. Lịch sử cũng chính
là hiện tại và tương lai!
688
Tạp chí Khoa học Trường ĐHSP TPHCM
Ngô Kim Hải
❖ Tuyên bố về quyền lợi: Tá c giả xá c nhận hoàn toàn không có xung đột về quyền lợi.
❖ Lời cảm ơn: Xin châ n thành cảm ơn PGS.TS. Nguyễn Thị Thanh Xuâ n, PGS.TSKH.
Bùi Mạnh Nhị, cùng quý bạn bè đã nhiệt tình giúp đỡ tá c giả trong quá trì nh nghiên cứu.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
Dinh, X. D. (2013). Sang tao van hoc nghe thuat ve de tai lich su [Creative Art in Literature
regarding history topics]. Hanoi: National Politics Publishing House.
Tran, T. M. (2019a). Tu Du thai hau [Queen mother Tu Du]. Hanoi: Women Publishing House.
Tran, T. M. (2019b). Tu Du thai hau [Queen mother Tu Du]. Hanoi: Women Publishing House.
HISTORICAL LESSONS FOR THE PRESENT AND FUTURE
Ngo Kim Hai
Saigon University, Vietnam
Received: December 17, 2020; Revised: January 06, 2021; Accepted: April 22, 2021
ABSTRACT
This paper is inspired by an event of asserting Tran Thuy Mai as a historical novel writer.
Starting with the writer’s doubts and preoccupation with the past, the authors have deeply analysed
“Tu Du Thai Hau” novel to understand the complexity of historical events and humanity in different
dimensions. One of the highlights in the novel is that the writer proposed the manipulation of historic
lessons for the present and future, which has contributed to its resounding success. There are four
types of lessons mentioned above: (a) justice in life, (b) the power avaricious, (c) the reigning
methodology, and (d) the significant use of talents. An interdisciplinary approach has been
conducted to research inner context boundaries and emphasize the intimate relationship between the
writer’s cultural experience and creative personality. The article is also aimed at appraising and
recognizing Tran Thuy Mai’s contributions to the contemporary Vietnamese literature in general
and the historical novel genre in particular.
Keywords: historical lesson; Tran Thuy Mai; Tu Du thai hau; the historical novel genre
689
8 trang
16580
Free
Bạn đang xem tài liệu "Bài học lịch sử cho hiện tại và tương lai", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- bai_hoc_lich_su_cho_hien_tai_va_tuong_lai.pdf
