Bài giảng Tiếng Việt và bộ môn Tiếng Việt thực hành

I. KHÁI QUÁT VỀ TIẾNG VIỆT

II. KHÁI QUÁT VỀ VĂN BẢN

III. RÈN LUYỆN KỸ NĂNG TẠO LẬP – LĨNH HỘI VĂN BẢN VÀ ĐOẠN

VĂN

IV. RÈN LUYỆN KỸ NĂNG ĐẶT CÂU

V. RÈN LUYỆN KỸ NĂNG DÙNG TỪ

VI. RÈN LUYỆN KỸ NĂNG VỀ NGỮ ÂM – CHỮ VIẾT CHÍNH TẢ

Tiếng Việt là ngôn ngữ của dân tộc Việt (dân tộc Kinh) đồng thời

cũng là tiếng phổ thông của tất cả các dân tộc anh em sống trên

đất nước Việt Nam.

1. Các chức năng của Tiếng Việt:

- Phương tiện giao tiếp quan trọng nhất.

- Ngôn ngữ chính thức trong giảng dạy, học tập và nghiên cứu.

- Chất liệu để sáng tạo nghệ thuật.

- Công cụ nhận thức, tư duy và mang rõ dấu ấn của nếp cảm, nếp nghĩ

và nếp sống của người Việt.

- Phương tiện tổ chức và phát triển xã hội.

2. Những đặc điểm riêng trong cơ cấu tổ chức của tiếng Việt:

2.1. Riêng về loại hình:

- Là từ không có căn tố và phụ tố

Vd: Tiếng việt: sách, sinh viên, viết…

Vd: Tiếng Anh: books, student, write…(“s” – số nhiều, đếm được; “ing” thì

tiếp diễn của động từ có quy tắc….)

- Là từ không biết đổi hình thái

Vd: Tôi tặng anh ấy một cuốn sách, anh ấy cho tôi một quyển vở

I

Him

He

Me

- Là từ có tính đơn tiết: Trong tiếng Việt thường có vỏ ngữ âm trùng với âm

tiết (tiếng hay hình vị) và là cơ cở để tạo từ láy và từ ghép.

Vd: Nó/ đang/ viết/ thư/ cho/ thầy.

He/ is writ/ing/to/ his/ teach/er.

Vd: Nhỏ - nhỏ nhắn, nhỏ nhoi (láy); nhỏ bé, nhỏ mọn, bé nhỏ (ghép)

Một âm tiết Tiếng Việt có cấu trúc chặt chẽ gồm 3 phần : Phụ âm đầu –

Vần (âm đệm, âm chính, âm cuối) – Thanh điệu

Vd: âm tiết LOAN: Phụ âm đầu L + vần OAN+ thanh điệu KHÔNG

(Vần OAN gồm: Âm đệm O + âm chính A + âm cuối N)

2.2. Riêng về phương thức ngữ pháp:

- Trật tự từ: Trong tiếng Việt việc thay đổi trật tự sắp xếp các từ trong

câu thì ý nghĩa ngữ pháp cũng khác hoặc dẫn đến vô nghĩa.

Vd: Tôi tin là nó sẽ thắng – Tôi tin là sẽ thắng nó

Tôi ăn cơm – ăn cơm tôi – cơm ăn tôi

- Hư từ: Trong tiếng Việt việc sử dụng các hư từ thì ngữ nghĩa trong

câu cũng thay đổi khác

Vd: Thành phố này – Những thành phố này; Ăn cơm với tôi! – Ăn cơm

cùng tôi! Tôi đang ăn cơm! Tôi đã ăn cơm rồi! Tôi vừa ăn cơm

xong!

Vd: Mẹ và con sẽ đến – Mẹ với con sẽ đến – Mẹ hoặc con sẽ đến (

khác sắc thái: liệt kê – liên hợp – lựa chọn giữa X và Y)

- Trọng âm: Trong tiếng Việt việc phát âm nhấn mạnh (độ mạnh, độ

dài, độ cao) vào một âm tiết nào đó sẽ tạo ra những sắc thái ngữ

nghĩa khác

Vd: Ê!, này!, dạ!, ôi!, chao!...

Vd: Phương pháp làm việc mới là điều quan trọng (1)

Phương pháp làm việc mới là điều quan trọng (2)

Xe không được qua cầu

Học sách này không được học sách khác

Gà chọi không được giết thịt

Bộ đội đánh sập cầu tiêu diệt ba trăm tên giặc

Uống bia nhiều người đứng không vững.

- Ngữ điệu: Trong tiếng Việt việc sử dụng biến đổi độ cao, cường độ, tốc

độ, chổ ngừng khi phát âm cũng mang những ý nghĩa tình thái khác

Vd: A, mẹ đã về!, ai gọi đó?, ôi, tuyệt quá, v...âng…vâng, còn bà thì

đ..ep..đẹp!

3. Nguồn gốc và quan hệ họ hàng của Tiếng Việt:

Nhìn chung có nhiều quan niệm về nguồn gốc của Tiếng Việt:

- Tabe (1838) trong “Từ điển Việt Nam tự vi”: Tiếng Việt có nguồn gốc từ

tiếng Hán; Êđricua (1954): Tiếng Việt có nguồn gốc từ họ Đông Nam

á (chi Môn – khơmer)…

Sơ đồ nguồn gốc và quan hệ họ hàng của Tiếng Việt:

NGỮ HỆ

Đông Nam á

HỌ

Hán, Tày

Nam á

Nam Đảo

Tạng

–

Miến

Môn -

Khơ

me

CHI

Mèo -

Dao

Tày -

Thái

Mêla

đini

Hán

Malay

Tiền Việt – Mường

NHÓM

Việt – Mường

Chứt phoọng

VIỆT

MƯỜNG

NGÔN NGỮ

Tiếng Việt là ngôn ngữ thuộc ngữ hệ Đông Nam á, họ Nam á, chi

Môn - Khơme, nhóm Việt Mường chung. Ngôn ngữ của người

Việt tiếp xúc với ngôn ngữ Tày Thái, tiếp xúc và nhận nhiều yếu

tố Hán để rồi tách ra khỏi ngôn ngữ Việt Mường chung và trở

thành Tiếng Việt độc lập như ngày nay.

Vd: Bảng so sánh từ cơ bản giữa tiếng Việt và Môn – Khơme

VIỆT

KHƠME

MÔN

BANA

BRU (VÂN

KIỀU)

Một

Hai

Mui

Bar

Muôi

Bai

Muôi

Bai

Mui

Bar

Ba

Bêi

Pi

Pa

Pei

Nước

Sông

Cá

Đak

Kron

Ka

Đak

Krơn

Ka

Đăk

Krông

Ka

Togai

Krông

Sia

Mũi

Con

Muh

Kun

Muh

Min

Muh

Kon

Mu

Kon

4. Giữ gìn sự trong sáng của Tiếng Việt:

- Phải có tình cảm yêu quý và thái độ thái độ trân trọng đối với Tiếng

Việt.

- Phải xem việc giữ gìn sự trong sáng của Tiếng Việt như một ý thức

thường trực, một thói quen.

- Phải sử dụng đúng các chuẩn mực và quy tắc của Tiếng Việt: Về phát

âm, chữ viết, từ ngữ, ngữ pháp, phong cách.

- Sử dụng từ ngữ sáng tạo trong chuẩn mực góp phần làm giàu thêm

vốn từ vựng Tiếng Việt.

- Sử dụng từ ngữ Tiếng Việt cần phải có văn hóa, lịch sự trong giao

tiếp.

- Tiếp nhận các yếu tố ngôn ngữ cần thiết (khi Tiếng Việt còn thiếu) để

làm phong phú cho Tiếng Việt, tránh lạm dụng, mượn tràn lan, pha

tạp, lai căng… ( nửa Việt – nửa Ngoài)

I. GIAO TIẾP VÀ VĂN BẢN.

Giao tiếp là hoạt động tiếp xúc giữa con người và con người trong

xã hội, ở đó diễn ra sự trao đổi thông tin, nhận thức, tư tưởng, tình

cảm và sự bày tỏ mối quan hệ, sự ứng xử, thái độ của con người

đối với con người và đối với những vấn đề cần giao tiếp.

- Phương tiện giao tiếp quan trọng nhất của con người và xã hội loài

người là ngôn ngữ

- Hoạt động giao tiếp bằng ngôn ngữ luôn diễn ra theo hai quá trình:

Phát

nhận

(người nói, viết – tạo lập)

(người nghe, đọc – lĩnh hội)

- Hai quá trình của hoạt động giao tiếp luôn luôn chịu tác động chi

phối của các nhân tố:

Nhân vật giao tiếp

Nội dung giao tiếp

Hoàn cảnh giao tiếp

Mục đích giao tiếp

Cách thức giao tiếp

II. KHÁI NIỆM VÀ CÁC ĐẶC TRƯNG CƠ BẢN CỦA VĂN

BẢN.

1. Khái niệm: Nhìn chung các nhà ngôn ngữ học hiện nay đã đưa ra

nhiều định nghĩa về văn bản khác nhau, cụ thể:

- Sách Tiếng Việt 9 chỉnh lí quan niệm: “Văn bản là sản phẩm của

hoạt động giao tiếp bằng ngôn ngữ, nó là một thể thống nhất có

tính trọn vẹn về nội dung và hoàn chỉnh về hình thức.”

- Nguyễn Đức Dân quan niệm: “Văn bản là kết quả của quá trình tạo

lời nhằm một mục đích nhất định: Chuyển một nội dung hoàn chỉnh

cần thông báo thành câu chữ.

- Hai tác giả Nguyễn Minh Thuyết, Nguyễn Văn Hiệp: “Mỗi văn bản

có thể xem là một tập hợp các câu được tổ chức xoay quanh một

chủ đề nào đó nhằm vào một định hướng giao tiếp nhất định.

Tóm lại: Văn bản được hiểu là sản phẩm của hoạt động giao tiếp

bằng ngôn ngữ mang tính chỉnh thể ở dạng viết, nói, thường là

tập hợp của các câu, có tính trọn vẹn về nội dung, hoàn chỉnh

về hình thức, có tính liên kết chặt chẽ và hướng tới một mục

tiêu giao tiếp nhất định.

2. Các đặc trưng cơ bản của văn bản:

- Tính trọn vẹn về nội dung. (thống nhất về đề tài, chủ đề)

- Tính hoàn chỉnh về hình thức.(Kết cấu hay cấu trúc), văn bản

thường gồm 4 phần: Đầu đề (tiêu đề, tựa đề, nhan đề) – Mở đầu

(đặt vấn đề) – Phần chính (giải quyết vấn đề) – Kết (kết thúc vấn

đề)

- Tính liên kết chặt chẽ, mạch lạc. (mạng lưới liên hệ về logic và

ngữ nghĩa giữa các câu, đoạn, phần)

- Hướng tới một mục tiêu giao tiếp nhất định.

- Văn bản phải có một phong cách nhất định.

Vd:

Cá hồi vượt thác

Đàn cá hồi gặp thác phải nghỉ lại lấy sức để sáng mai vượt

sóng. Suốt đêm, thác réo điên cuồng. Nước tung lên thành những

búi trắng như tơ. Suốt đêm, đàn cá rậm rịch.

Mặt trời vừa nhô lên. Dòng thác óng ánh sáng rực dưới nắng.

Tiếng nước xối gầm vang. Những con cá hồi lấy đà lao vút lên như

chim. Chúng xé toạc màn mưa bạc trắng. Những đôi vây xòe ra như

đôi cánh.

Đàn cá hồi lần lượt vượt thác an toàn. Đậu “chân” bên kia

ngọn thác, chúng chưa kịp chờ cho cơn choáng đi qua, lại hối hả

lên đường. (theo Nguyễn Phan Hách)

Vd: Sau trận mưa rào, mọi vật đều sáng và tươi (1). Những đoá hoa râm bụt thêm

màu đỏ chói (2). Bầu trời xanh bóng như vừa được gội rửa (3). Mấy đám mây

bông trôi nhởn nhơ, sáng rực lên trong ánh mặt trời (4). (về măt nội dung – chủ

đề)

Vd: Quan lại vì tiền mà bất chấp công lý(1). Sai nha vì tiền mà tra tấn cha con

Vương Ông(2). Tú Bà, Mã Giám Sinh, Bạc Hạnh, Bạc Bà vì tiền mà làm nghề

buôn thịt bán người (3). Sở Khanh vì tiền mà táng tận lương tâm(4). Khuyển Ưng

vì tiền mà lao vào tội ác(5). Cả một xã hội chạy theo đồng tiền(6). (Về mặt tính

liên kết)

Vd: Sông Đà khai sinh ở huyện Cảnh Đông tỉnh Vân Nam, lấy tên là Li Tiên mà đi

qua một vùng núi ác, rồi đến gần nửa đường thì xin nhập quốc tịch Việt Nam,

trưởng thành mãi lên và đến ngã ba Trung Hà thì chan hoà vào sông Hồng. Từ

biên giới Trung Việt tới ngã ba Trung Hà là 500 cây số lượng rồng rắn, và tính

toàn thân sông Đà thì chiều dài là 888 nghìn thước mét. (Nguyễn Tuân) (Về mặt

phong cách)

Vd: Sông Đà dài 910 km, từ Vân Nam vào nước ta theo hướng Tây Bắc Đông Nam,

gần như song song với sông Hồng. Đoạn chảy ở địa phận nước ta dài trên

500km. qua Lai Châu, dòng sông chảy trong một thung lũng sâu giữa khối cao

nguyên đá vôi vùng Tây Bắc nên lắm thác ghềnh và đi qua những hẻm núi hùng

vĩ. Đến Hoà Bình, gặp núi Ba Vì, sông quặt lên phía bắc rồi đổ vào sông Hồng ở

Trung Hà (Theo sách Địa Lí)

Vd. Bài thơ tứ tuyệt thường có cấu trúc (khai – thừa – chuyển – hợp);

bài văn ngắn (mở đầu – triển khai – kết luận); bài văn tế (lung khởi

– thích thực – ai vãn – khốc tận); bài thơ thất ngôn bát cú (đề -

thực – luận – kết); truyện và kịch (mở đầu – khai đoan – phát triển

– đỉnh điểm – kết thúc)… (Về mặt hình thức trong văn bản).

Vd. Truyện Hai con dê: Dê trắng và Dê đen cùng qua một chiếc cầu

hẹp.(1) Dê đen đi đằng này lại, Dê trắng đi đằng kia qua.(2) Con

nào cũng muốn sang trước, chẳng con nào chịu nhường con nào.

(3) Chúng hút nhau.(4) Cả hai đều rơi tõm xuống suối.(5)

III. CÁC LOẠI VĂN BẢN

Thường được phân biệt các loại văn bản:

VB

KHOA

HỌC

VB

HÀNH

CHÍNH

VB

NGHỊ

LUẬN

VB

NGHỆ

THUẬT

VB BÁO

CHÍ

VB SINH

HOẠT

I. PHÂN TÍCH VĂN BẢN:

Hằng ngày chúng ta luôn tiếp xúc với nhiều loại văn bản khác

nhau. Muốn hiểu và đánh giá được giá trị của chúng, cần tiến

hành phân tích văn bản. Phận tích văn bản chính là hoạt động

nằm trong quá trình lĩnh hội văn bản, một trong hai quá trình

giao tiếp. Sau đây cần nắm một số thao tác cần thiết để tiến hành

phân tích một văn bản.

* Người viết văn bản và đối tượng giao tiếp mà văn bản hướng tới.

* Hoàn cảnh giao tiếp văn bản

* Loại hình văn bản

* Đề tài của văn bản

* Chủ đề của văn bản

II. PHÂN TÍCH ĐOẠN VĂN:

1. Quan niệm về đoạn văn:

Đoạn văn là đơn vị cơ sở cấu thành văn bản, trực tiếp đứng trên

câu, diễn đạt một nội dung nhất định, được mở đầu bằng chỗ lùi

đầu dòng, viết hoa và kết thúc bằng dấu chấm ngắt đoạn.

2. Phân tích đoạn văn:

- Khi phân tích đoạn văn trong văn bản, chúng ta cần lần lượt làm sáng

tỏ một số vấn đề sau:

PHƯƠNG

TÌM Ý

CHÍNH

CỦA

TỪNG

ĐOẠN

VĂN

CÁCH

LẬP

LUẬN

CỦA

ĐOẠN

VĂN

THỨC

LIÊN KẾT

CÁC CÂU

TRONG

ĐOẠN

VĂN

2.1. Tìm ý chính của đoạn văn:

Ý chính của đoạn văn là ý bao trùm, ý chung mà tất cả các câu trong

đoạn đều tập trung thể hiện.

Có hai trường hợp thể hiện ý chính:

[1] Trường hợp đoạn văn có câu chủ đề ( đặc ở đầu – giữa – cuối)

thì câu chủ đề là câu nêu lên ý chính.

[2] Trường hợp đoạn văn không có câu chủ đề (thì các câu trong

đoạn nêu lên ý chung nhất trong toàn đoạn)

Vd 1: Nghệ thuật thơ trong Nhật kí trong tù thật là phong phú (1). Có

bài là lời phát biểu trực tiếp, đọc hiểu ngay(2). Có bài lại dùng lời

ngụ ngôn rất thâm thúy(3). Đó là cái thâm thúy đầy trí tuệ và hết

sức uyên bác của một học giả phương Đông(4). Lại có bài tự sự, có

bài trữ tình(5). Lại có bài châm biếm(6).Nghệ thuật châm biếm

cũng nhiều vẻ(7). Khi thì tiếng cười mỉa mai(8). Khi thì tiếng cười

phẫn nộ(9).Cũng có khi đằng sau tiếng cười là nước mắt(10).

Vd 2: Thú mỏ vịt ngày nay còn mang nhiều đặc điểm của loài bò

sát(1). Ngoài ra cấu tạo hoá thạch của một số loài bò sát sống ở

Đại Trung Sinh đã có một số đặc điểm của giống thú: có răng

mọc trong lỗ chân răng ở xương hàm…(2).Vì vậy, bò sát cổ hẳn

phải là tổ tiên của loài thú (3).

Vd 3: Chúng lập ra nhà tù nhiều hơn trường học. Chúng thẳng tay

chém giết những người yêu nước thương nòi của chúng ta.

Chúng tắm các cuộc khởi nghĩa của ta trong các bể máu. (Hồ

Chí Minh)

Vd 4: Cờ mọc trước cửa mỗi nhà. Cờ bay lên những ngọn cây xanh

lá. Cờ đậu trên tay những người đang lũ lượt đổ về chợ. Trên

dòng sông mênh mông, bao nhiêu là xuồng với những lá cờ mỗi

lúc mỗi gần nhau, đổ về bến chợ. Xuồng nối nhau san sát, kết

thành một chiếc bè đầy cờ, bập bềnh trên sóng. (Theo Nguyễn

Quang Sáng)

Vd 5. Hoa mận vừa tàn thì mùa xuân đến. Bầu trời càng thêm xanh.

Nắng vàng ngày càng rực rỡ. Vườn cây lại đâm chồi nẩy lộc. Rồi

vườn cây ra hoa. Hoa bưởi nồng nàn. Hoa nhãn ngọt. Hoa cau

thoảng qua. Rồi vườn cây lại đầy tiếng chim và bóng chim bay

nhảy. Những thím chích chòe nhanh nhảu. Những chú khướu lắm

điều. Những anh chào mào đỏm dáng. Những bác cu gáy trầm

ngâm.

Vd 6. Đã có hàng loạt đợt ra quân rầm rộ phòng chống mà túy ở

trường học, giảng đường. Nhiều văn bản phòng chống ma túy đã

được kí kết giữa các ban ngành, đoàn thể tại nhiều tỉnh thành.

Nhiều điểm buôn bán hêroin bị phanh phui. Mới đây tòa án nhân

dân Hà Nội đã tuyên nhiều án tử hình về tội buôn bán ma túy.

2.2. Tìm hiểu cách lập luận (cấu trúc) trong đoạn văn:

Lập luận là đưa ra một hoặc một số luận cứ (lí lẽ) nhằm dẫn dắt

người nghe, người đọc đến một kết luận nào đấy mà người viết,

người nói muốn đạt tới.

* Các phương pháp lập luận (cấu trúc) thường gặp trong đoạn văn:

Bài giảng Tiếng Việt và bộ môn Tiếng Việt thực hành - Cao Bé Em