Hình tượng người phụ nữ trong tuồng bản của Đào Tấn

TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 9/2016

85

HÌNH TƯỢNG NGƯỜI PHỤ NỮ TRONG TUỒNG BẢN

CỦA ĐꢀO TẤN

Đinh Thꢀ Kim Thương¹

Trưꢀng Đꢁi hꢂc Thꢃ ñô Hà Nꢄi

Tóm tꢅt: Đꢆ tài ngưꢀi phꢇ nꢈ là mꢄt ñꢆ tài lꢉn trong văn hꢂc Viꢊt Nam. Khác vꢉi tuꢋng

cꢌ thưꢀng ca ngꢍi nhꢈng tꢎm gương "anh hùng, liꢊt nꢈ", Đào Tꢎn xây dꢏng hình tưꢍng

ngưꢀi phꢇ nꢈ trong các tuꢋng bꢐn cꢃa mình ꢑ ba phương diꢊn: ngưꢀi phꢇ nꢈ

ngưꢀi phꢇ nꢈ hiꢊn thân cꢃa sꢏ hi sinh, ngưꢀi phꢇ nꢈ khát vꢂng hꢁnh phúc.

− tꢏ chꢃ,

−

Tꢒ khoá: phꢇ nꢈ, tuꢋng, Đào Tꢎn

1. Mꢁ ĐꢂU

Viꢀt vꢁ ngưꢂi phꢃ nꢄ là mꢅt ñꢁ tài lꢆn trong văn hꢇc Viꢈt Nam. Tꢉ trưꢆc thꢀ kꢊ XVI,

hình tưꢋng ngưꢂi phꢃ nꢄ ñã xuꢌt hiꢈn trong các tác phꢍm văn xuôi tꢎ sꢎ cũng như thơ ca.

Đó là hình ꢏnh các nhân vꢐt truyꢁn thuyꢀt như bà mꢑ Âu Cơ mang trăm trꢒng nꢓ trăm con

hay nhꢄng vꢔ anh hùng dân tꢅc như Bà Trưng, Bà Triꢈu, sꢕng ñánh giꢖc, chꢀt hoá thành

phúc thꢗn giúp dân, giúp nưꢆc; hoꢖc các nhân vꢐt khác như Mꢔ Châu, vì "tình yêu lꢗm lꢘ"

mà bꢔ kꢙ thù lꢋi dꢃng ñꢀn mꢌt nưꢆc tan nhà; công chúa Tiên Dung thích ngao du sơn thuꢚ,

tꢉ bꢛ cuꢅc sꢕng phú quý trong cung ñiꢈn, kꢀt duyên cùng chàng ñánh cá Chꢜ Đꢝng Tꢜ

sꢕng cuꢅc ñꢂi hꢞnh phúc bên bꢀn sông; hay nàng quꢐn chúa A Kim yêu say ñꢟm Hà Ô Lôi −

mꢅt ngưꢂi vꢉa xꢌu vꢉa ñen nhưng có giꢇng ca mê hꢝn (Lĩnh Nam chích quái)... Trong lĩnh

vꢎc thơ ca, ta cũng thꢌy có mꢅt sꢕ bài ngâm vꢔnh vꢁ ngưꢂi phꢃ nꢄ như các bài Vꢓnh nàng

Điêu Thuyꢆn, Vꢓnh Mꢓ Ê, Vꢓnh Chiêu Quân (Hꢋng Đꢔc Quꢕc âm thi tꢖp) hoꢖc các bài nói

vꢁ nꢠi buꢝn thương cꢡa các thiꢀu phꢃ bꢔ tình duyên dang dꢓ như bài Chꢔc Nꢈ nhꢉ Ngưu

Lang, Tiên Tꢗ mong Lưu Nguyꢘn, Hoàng Giang ñiꢙu Vũ Nương (Lê Thánh Tông)... Tuy

nhiên ꢓ giai ñoꢞn này, hình tưꢋng phꢃ nꢄ chưa thꢎc sꢎ ñưꢋc phꢏn ánh mꢅt cách có chꢡ ý

trong văn hꢇc mà chꢊ mꢆi xuꢌt hiꢈn lꢙ tꢙ trong văn xuôi lꢔch sꢜ, trong thꢗn phꢏ, trong

truyꢈn dân gian hoꢖc trong các bài thơ ñiꢀu vꢔnh.

1

Nhꢐn bài ngày 06.10.2016; gꢜi phꢏn biꢈn và duyꢈt ñăng ngày 25.10.2016

Liên hꢈ tác giꢏ: Đinh Thꢔ Kim Thương; Email:[email protected]

86

TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI

Sau thꢀ kꢊ XVI, ñꢖc biꢈt là tꢉ thꢀ kꢊ XVIII, ngưꢂi phꢃ nꢄ ñã trꢓ thành mꢅt trong nhꢄng

nguꢝn cꢏm hꢒng và ñꢁ tài lꢆn cꢡa văn hꢇc. Các thꢢ loꢞi văn hꢇc dưꢂng như ñꢁu xoay

quanh viꢈc phꢏn ánh sꢕ phꢐn ngưꢂi phꢃ nꢄ. Trong văn hꢇc giai ñoꢞn này, hình tưꢋng

ngưꢂi phꢃ nꢄ hiꢈn lên mꢅt cách khá ñꢗy ñꢡ và toàn diꢈn trên nhiꢁu bình diꢈn. Vꢁ văn xuôi,

các tác phꢍm nꢣi tiꢀng viꢀt vꢁ ñꢁ tài ngưꢂi phꢃ nꢄ có Truyꢆn kì mꢁn lꢇc cꢡa Nguyꢤn Dꢄ

(nꢜa ñꢗu thꢀ kꢊ XVI), Truyꢆn kì tân phꢐ cꢡa Đoàn Thꢔ Điꢢm (1705 − 1748), Lan trì kiꢙn

văn lꢇc cꢡa Vũ Trinh (1759 − 1828)... Truyꢈn Nôm cũng có rꢌt nhiꢁu tác phꢍm, nhưng tiêu

biꢢu hơn cꢏ là Tꢕng Trân

− Cúc Hoa, Phꢁm Tꢐi − Ngꢂc Hoa, Quan Âm Thꢓ Kính... và các

truyꢈn Song tinh bꢎt dꢁ cꢡa Nguyꢤn Hꢄu Hào, Hoa tiên cꢡa Nguyꢤn Huy Tꢎ, Truyꢊn Kiꢆu

cꢡa Nguyꢤn Du, Sơ kính tân trang cꢡa Phꢞm Thái... Thơ ca viꢀt vꢁ phꢃ nꢄ, nꢣi bꢐt là thơ

cꢡa Hꢝ Xuân Hương, Nguyꢤn Du, Chinh phꢇ ngân khúc cꢡa Đꢖng Trꢗn Côn và bꢏn diꢤn

Nôm cꢡa Đoàn Thꢔ Điꢢm, Cung oán ngâm khúc cꢡa Nguyꢤn Gia Thiꢁu... Nói tóm lꢞi, tꢉ

thꢀ kꢊ XVI ñꢀn ñꢗu thꢀ kꢊ XIX, trong các thꢢ loꢞi văn hꢇc, cꢏ thơ ca lꢥn văn xuôi tꢎ sꢎ, tác

phꢍm viꢀt bꢦng chꢄ Hán cũng như viꢀt bꢦng chꢄ Nôm, ñꢁ tài ngưꢂi phꢃ nꢄ ñưꢋc chú ý thꢢ

hiꢈn và hình tưꢋng ngưꢂi phꢃ nꢄ nꢣi bꢐt lên vꢆi hai nét cơ bꢏn: phꢃ nꢄ là hiꢈn thân cꢡa cái

ñꢑp và phꢃ nꢄ là hiꢈn thân cꢡa sꢕ phꢐn bi thương.

Là hình thꢒc diꢤn xưꢆng dân gian, chꢔu sꢎ quy ñꢔnh có tính ñꢖc thù cꢡa thꢢ loꢞi, song

cũng như các loꢞi hình văn hꢇc, nghꢈ thuꢐt khác, tuꢝng cꢣ thưꢂng xuyên bꢔ tác ñꢅng, ꢏnh

hưꢓng bꢓi các quan niꢈm, trào lưu, xu thꢀ, ý thꢒc thꢍm mĩ xã hꢅi − thꢂi ñꢞi, ñꢖc biꢈt là tư

tưꢓng ñꢁ cao ngưꢂi phꢃ nꢄ. Ngưꢂi phꢃ nꢄ trong tuꢝng cꢣ giꢄ mꢅt vꢔ trí quan trꢇng trong

viꢈc thꢢ hiꢈn tư tưꢓng tác phꢍm. Đào Tꢌn là mꢅt trong nhꢄng tác giꢏ tiêu biꢢu nhꢌt cꢡa thꢢ

loꢞi văn hꢇc tuꢝng, ông không chꢊ kꢀ thꢉa và phát huy nhꢄng giá trꢔ tinh hoa trong tuꢝng

truyꢁn thꢕng mà còn không ngꢉng cách tân thi pháp tuꢝng cho phù hꢋp vꢆi xu thꢀ thꢂi ñꢞi.

Mꢅt trong nhꢄng cách tân ñáng ghi nhꢐn cꢡa Đào Tꢌn là xây dꢎng hình tưꢋng ngưꢂi phꢃ

nꢄ theo mꢅt quan niꢈm mꢆi. Trong nghiên cꢒu này, chúng tôi khái quát ñꢖc trưng hình

tưꢋng ngưꢂi phꢃ nꢄ trong tuꢝng bꢏn cꢡa Đào Tꢌn ꢓ ba phương diꢈn: ngưꢂi phꢃ nꢄ − hiꢈn

thân cꢡa sꢎ hi sinh; ngưꢂi phꢃ nꢄ − khát vꢇng hꢞnh phúc, ngưꢂi phꢃ nꢄ − tꢎ chꢡ.

2. NꢃI DUNG

2.1. Ngưꢄi phꢅ nꢆ − hiꢇn thân cꢈa sꢉ hi sinh

Các tuꢝng bꢏn cꢡa Đào Tꢌn ñꢁu ñưꢋc viꢀt lꢞi tꢉ nhꢄng câu truyꢈn cꢡa Trung Quꢕc nên

hꢈ thꢕng nhân vꢐt ña phꢗn là các nhân vꢐt lꢔch sꢜ cꢡa Trung Hoa nhưng ngưꢂi xem vꢥn

thꢌy gꢗn gũi vì hꢇ có nhꢄng phꢍm chꢌt tiêu biꢢu cꢡa ngưꢂi phꢃ nꢄ Viꢈt Nam như anh

hùng, bꢌt khuꢌt, ñꢏm ñang. ꢧ hꢇ luôn toát lên cái cꢕt cách quꢐt cưꢂng, cꢒng rꢟn ñưꢋc kꢀ

TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 9/2016

87

thꢉa tꢉ thꢂi Bà Trưng, Bà Triꢈu cùng ñꢒc tính hi sinh không chꢊ vì gia ñình, chꢝng con mà

còn vì ñꢌt nưꢆc, dân tꢅc.

Trưꢆc hꢀt, hꢇ là nhꢄng nhân vꢐt hiꢈn thân cꢡa sꢎ hi sinh, sꢎ lꢎa chꢇn theo nhꢄng tình

cꢏm thông thưꢂng nhꢌt, nhân bꢏn nhꢌt cꢡa ngưꢂi phꢃ nꢄ vꢆi tư cách là ngưꢂi công dân,

ngưꢂi con, ngưꢂi vꢋ, ngưꢂi mꢑ, ngưꢂi ñꢗy tꢆ trung thành...

Trong các tuꢝng bꢏn ñưꢋc Đào Tꢌn nhuꢐn sꢟc, sꢎ hi sinh cꢡa các nhân vꢐt nꢄ không

thuꢗn tuý chꢊ vì ñꢞo "trung quân" như trong tuꢝng cꢣ, mà còn gꢟn liꢁn vꢆi ý thꢒc vꢁ trách

nhiꢈm công dân. Tuꢝng bꢏn Khuê các anh hùng (ñưꢋc Đào Tꢌn viꢀt lꢞi tꢉ tuꢝng Tam nꢈ

ñꢋ vương) nói vꢁ ba ngưꢂi phꢃ nꢄ anh hùng tham gia sꢎ nghiꢈp "phò vua diꢈt nꢔnh", có

Phương Cơ (con gái Tꢞ Ngꢇc Lân), Xuân Hương (con gái lão quan Lý Khꢟc Minh), Bích

Hà (ngưꢂi thꢔ tì cꢡa Xuân Hương). Đꢢ cꢒu Chánh hꢐu cùng hoàng tꢜ, Xuân Hương cùng

Bích Hà quyꢀt xin ñꢣi áo, giꢏ làm Chánh hꢐu ñꢢ chꢀt thay cho bà. Đꢒng trưꢆc cái chꢀt, cꢏ

Xuân Hương và Bích Hà ñꢁu tꢎ nguyꢈn hi sinh thân mình. Điꢁu khiꢀn chúng ta cꢏm ñꢅng

là bên cꢞnh nghĩa vꢃ vꢆi ñꢌt nưꢆc, tình nghĩa con ngưꢂi cũng ñưꢋc ñꢁ cao. Đꢕi vꢆi

Đào Tꢌn, phàm là con ngưꢂi khi ñꢒng trưꢆc cái chꢀt thì ñꢁu bình ñꢨng, không phân biꢈt

thân phꢐn:

Xuân Hương: Liꢆu mꢄt thác ñꢚ cꢔu Hoàng phi thoát nꢁn

Đꢅc tꢗ sꢑ, danh con ñà tꢛ rꢁng;

Bích Hà:

Dꢕc lòng trꢐ nghĩa quân vương

Thꢀi con sꢜn dꢁ ñáp tình chꢃ bꢄc.

Cuꢕi cùng, Bích Hà ñưꢋc nhꢐn trꢇng trách vinh quang này, còn Xuân Hương thì ñưꢋc

giao nhiꢈm vꢃ ñưa Chánh hꢐu ñi lánh nꢞn. Vꢆi nhân vꢐt Phương Cơ, nàng chính là hiꢈn

thân cꢡa trung hiꢀu vꢑn toàn. Biꢀt cha mình (Tꢞ Ngꢇc Lân) lo lꢟng cho vꢐn nưꢆc, không

biꢀt tính mꢞng cꢡa Chánh hꢐu ra sao khi quân phꢏn loꢞn tiꢀm ngôi, mong có ngưꢂi vꢁ kinh

thám thính tình hình thì nàng tình nguyꢈn xin ñi ñꢢ giꢏi toꢏ lo phiꢁn cho cha, giúp cha tꢐn

trung báo quꢕc. ꢧ ñây, sꢎ hi sinh cꢡa Phương Cơ xét cho ñꢀn cùng là vì hiꢀu, trưꢆc khi lên

ñưꢂng làm nhiꢈm vꢃ, nàng vꢥn canh cánh trong lòng nꢠi lo cho cha:

Đưꢀng sương tuyꢙt chi nài thân liꢘu yꢙu

Viꢊc nꢅng mưa riêng sꢍ nꢝi thung già.

Trong nꢅi tâm nàng ñã có cuꢅc ñꢌu tranh tư tưꢓng giꢄa nghĩa vꢃ cꢡa mꢅt công dân và

tình cꢏm ñꢕi vꢆi ngưꢂi cha già vò võ mꢅt mình ꢓ nhà ñꢋi con. Sꢎ ñꢌu tranh ñó chính là

nhꢄng ñꢃng ñꢅ cꢡa nhꢄng tình cꢏm nhân bꢏn, mà ꢓ ñây là nhꢄng tình cꢏm rꢌt tꢎ nhiên, rꢌt

con ngưꢂi, rꢌt phꢃ nꢄ. Cuꢕi cùng, nàng suy nghĩ tꢐn trung cũng là báo hiꢀu, gꢞt bꢛ nhꢄng

tình cꢏm riêng tư lên kinh thành cꢒu mꢑ con Chánh hꢐu...

88

TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI

Trong tuꢝng Sơn Hꢖu còn có mꢅt nhân vꢐt nꢄ khiꢀn cho ta kính phꢃc vì tꢌm lòng

trung hꢐu hiꢀm có, ñó là Tꢞ Nguyꢈt Hꢞo luôn hꢀt lòng vì sꢎ nghiꢈp Tꢁ triꢁu cho dù ñó là kꢙ

thù "bꢌt cꢅng ñꢆi thiên" cꢡa anh em hꢇ Tꢞ nhà bà:

Thuꢑ loꢁn Tꢆ còn giúp cho yên

Nay hoꢁn nꢁn lòng ta dꢘ khuꢎt.

Điꢁu ñó ñưꢋc minh chꢒng qua nhꢄng hành ñꢅng như giꢏ vꢂ ñau ꢕm, dùng tình cꢏm

ruꢅt thꢔt ñꢢ cꢏn ñưꢂng em trai mình (Tꢞ Ôn Đình) trên ñưꢂng truy ñuꢣi Thꢒ Hꢐu, sꢩn sàng

làm con tin ñꢢ Đꢣng Kim Lân thꢎc hiꢈn kꢀ "bꢟt chꢔ, ñꢣi mꢑ" cꢒu Đꢣng mꢥu do em trai

mình bꢟt, tꢞo cơ hꢅi cho quan Phàn Diꢈm ñánh tan ñꢅi quân phꢏn loꢞn, khôi phꢃc lꢞi cơ

nghiꢈp nhà Tꢁ. Đó cũng là mꢅt tꢌm gương hi sinh tình thân vì nghiꢈp lꢆn. Ngoài ra còn có

hình ꢏnh ngưꢂi mꢑ vĩ ñꢞi như Đꢣng mꢥu (mꢑ Đꢣng Kim Lân), sꢩn sàng tꢉ bꢛ cuꢅc sꢕng

vương giꢏ ñꢢ vꢁ quê nương náu nhꢦm giúp con mình làm tròn nhiꢈm vꢃ bꢏo vꢈ ꢪu Chúa,

ñưa mꢑ con Thꢒ phi ñi lánh nꢞn. Khi bꢔ quân phꢏn loꢞn (Tꢞ Ôn Đình) bꢟt, treo bà lên trên

cꢣng thành và dùng lꢜa ñꢕt ñꢢ buꢅc Đꢣng Kim Lân mꢁm lòng mà ñꢗu hàng chúng, bà ñã

khꢨng khái khuyên con:

Thꢞng hai tay nâng ñꢟ âu vàng

Mài ba tꢎc mà băm vꢠm loài bꢁc.

Đó quꢏ là khí chꢌt cꢡa "bà mꢑ anh hùng" ngꢌm trong huyꢀt quꢏn cꢡa mꢠi bà mꢑ Viꢈt

Nam. Đó cũng là sꢎ hi sinh thꢗm lꢖng cꢡa ngưꢂi phꢃ nꢄ khi vꢐn mꢈnh ñꢌt nưꢆc lâm nguy

phꢏi lꢎa chꢇn giꢄa "nưꢆc" và "nhà", giꢄa nghĩa vꢃ vꢆi tꢣ quꢕc và tình thân. Chính vì có

nhꢄng ngưꢂi phꢃ nꢄ hi sinh thꢗm lꢖng như thꢀ, dân tꢅc Viꢈt Nam có thꢢ ñánh bꢞi nhꢄng ñꢀ

quꢕc sꢉng sꢛ nhꢌt thꢀ giꢆi trong lꢔch sꢜ như nhà Tꢕng, nhà Nguyên, nhà Minh, nhà Thanh

và sau này là nưꢆc Mĩ, nưꢆc Pháp, quân Tưꢓng, quân Tàu... Hoá ra, trong bꢌt kì thꢂi ñꢞi

nào, ngưꢂi phꢃ nꢄ cũng luôn là hiꢈn thân cꢡa sꢎ hi sinh.

Nꢀu sꢎ hi sinh cꢡa các nhân vꢐt nꢄ trong nhꢄng tuꢝng bꢏn do Đào Tꢌn nhuꢐn sꢟc

thưꢂng gꢟn vꢆi ý thꢒc công dân và ñꢞo ñꢒc Nho giáo thì ꢓ nhꢄng tuꢝng bꢏn do ông sáng

tác, vꢌn ñꢁ "trung quân ái quꢕc" nhưꢂng chꢠ cho tình cꢏm cá nhân, gia ñình, cꢃ thꢢ là tình

yêu ñôi lꢒa. Ngưꢂi phꢃ nꢄ dưꢂng như dꢝn hꢀt sꢎ quan tâm cho chꢝng, con và nhꢄng ngưꢂi

thân yêu cꢡa hꢇ. Hꢇ "sꢕng" trong tác phꢍm rꢌt chân thꢎc như giꢄa ñꢂi thưꢂng, nꢅi tâm cꢡa

hꢇ ñưꢋc miêu tꢏ tinh tꢀ và phong phú ꢓ mꢇi phương diꢈn cꢏm xúc. Đó là nꢠi ñau vô tꢐn

cꢡa Giꢏ Thꢔ (Hoàng Phi Hꢌ quá giꢉi bài quan) khi bꢌt ngꢂ phꢏi sinh ly tꢜ biꢈt vꢆi chꢝng

con. Vào cung thăm Thꢒ phi (em gái Hoàng Phi Hꢣ), Giꢏ Thꢔ bꢔ vua Trꢃ cưꢘng bꢒc, nàng

kiên quyꢀt chꢕng cꢎ và bꢔ hꢟn ñá chꢀt. Yêu và chung thuꢚ vꢆi chꢝng, nàng thà hi sinh bꢏn

thân ñꢢ giꢄ tiꢀt hꢞnh chꢒ nhꢌt ñꢔnh không chꢔu bꢔ làm nhꢃc. Linh hꢝn Giꢏ Thꢔ vꢥn vương

vꢌn trꢗn gian ñau ñáu lo cho chꢝng, cho con. Khi Hoàng Phi Hꢣ bꢔ Trꢗn Ngô lꢐp mưu thiêu

TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 9/2016

89

chꢀt ꢓ miꢀu thꢗn, Giꢏ Thꢔ ñã hiꢈn hꢝn báo mꢅng cꢒu chꢝng và bày tꢛ sꢎ lo lꢟng cho chꢝng

con ꢓ cõi trꢗn:

Giꢏ Thꢔ: Phu quân ôi!

Chàng lao lꢇc thanh sơn bích hꢐi là cũng vì em ngꢂc nát hương phai

Ôi con con ôi!

Con tiêu diêu tꢗ phꢃ kim ñài con có hay nꢝi mꢡ trăng khuya gió sꢉm

Sꢎ hi sinh cꢡa ngưꢂi vꢋ, ngưꢂi mꢑ cho chꢝng cho con mình là sꢎ hi sinh vô ñiꢁu kiꢈn,

là bꢏn năng cꢡa mꢠi ngưꢂi phꢃ nꢄ. Cho dù ngꢇc nát xương tàn, hꢝn phách tiêu tan, mꢠi

ngưꢂi mꢅt thꢀ giꢆi, Giꢏ Thꢔ vꢥn dõi theo và bꢏo vꢈ nhꢄng ngưꢂi thân yêu cꢡa mình, lꢂi

thán cꢡa nàng thꢢ hiꢈn sꢎ bꢌt lꢎc trưꢆc sꢕ phꢐn, thꢐt ai oán, thê lương:

Giꢏ Thꢔ: Phu quân ôi! Như em chꢒ chꢒ...

Hꢋn lai phong lâm thanh phiêu phiêu hꢆ di thꢙ

Còn như phu quân! Nhꢎt thân khꢔ quꢕc lꢈ dꢁ hoài nhân

Giang tâm thu nguyꢊt bꢁch diꢙu diꢙu hꢆ tương vong

(Hꢝn vꢁ rꢉng thông xanh, chơi vơi trong cõi thꢀ

Trăng rꢇi lòng sông buꢕt, hai cuꢅc ñꢂi tiêu tan)

Nꢀu hình tưꢋng nhân vꢐt Giꢏ Thꢔ gꢟn liꢁn vꢆi sꢎ cam chꢔu và bi kꢔch gia ñình tan vꢘ,

vꢆi nꢠi ñau sinh ly tꢜ biꢈt thì Trꢗn Thꢔ Lan Anh (Hꢄ sinh ñàn) và Vương Kiꢁu Quang

(Diꢘn võ ñình) lꢞi ñꢞi diꢈn cho nhꢄng ngưꢂi phꢃ nꢄ dám ñꢒng lên ñꢌu tranh chꢕng lꢞi sꢕ

phꢐn, vưꢋt lên hoàn cꢏnh ñꢢ kiꢀm tìm hꢞnh phúc. Là chꢡ Long Sơn trꢞi, Lan Anh lꢌy Tiꢀt

Cương và lui vꢁ làm phu nhân trꢞi chꢡ, nhưꢂng hꢀt quyꢁn lꢎc cho chꢝng. Đó là mꢅt sꢎ hi

sinh lꢆn khi nàng tình nguyꢈn tꢉ bꢛ sꢎ nghiꢈp gây dꢎng bao lâu vꢁ ñꢒng sau Tiꢀt Cương

chăm lo gia ñình. Nàng chăm sóc Tiꢀt Giao (cháu Tiꢀt Cương), lo chu toàn bꢣn phꢐn làm

dâu hꢇ Tiꢀt. Khi chꢝng bꢔ truy ñuꢣi, nàng không màng tính mꢞng xuꢌt binh ñi cꢒu chꢝng,

vưꢋt qua muôn ngàn khó khăn khi bꢃng mang dꢞ chꢜa lꢞc giꢄa núi rꢉng, mꢅt mình sinh

nꢓ, nàng kiên cưꢂng vưꢋt qua ñꢢ ñem sꢎ sꢕng ñꢀn cho ñꢒa con cꢡa mình. ꢧ Lan Anh, ta

thꢌy mꢅt sꢒc mꢞnh phi thưꢂng mà mꢠi khi nàng bꢔ vùi dꢐp lꢞi khiꢀn nàng trꢓ lên mꢞnh mꢫ

hơn. Chính vì vꢐy, nàng vưꢋt qua tꢌt cꢏ các thꢜ thách ñꢢ ñꢀn ñưꢋc vꢆi hꢞnh phúc viên

mãn, ñưꢋc ñoàn tꢃ vꢆi chꢝng, con cꢡa mình. Vương Kiꢁu Quang khi vꢉa kꢀt hôn vꢆi Triꢈu

Khánh Sanh ñã phꢏi xa chꢝng. Nꢠi ñau này mꢌy ngưꢂi phꢃ nꢄ thꢌu hiꢢu. Vì sꢎ an toàn cꢡa

Khánh Sanh, Kiꢁu Quang hi sinh sꢎ ích kꢊ nꢄ nhi thưꢂng tình, chꢌp nhꢐn sꢎ xa cách và có

thꢢ cꢏ sꢎ sinh ly tꢜ biꢈt. Dù Tiꢀt Cương, Khánh Sanh ñꢁu là tꢅi phꢞm bꢔ triꢁu ñình truy

ñuꢣi nhưng Lan Anh, Kiꢁu Quang vꢥn tꢎ nguyꢈn lꢌy làm chꢝng, tꢎ nguyꢈn hi sinh ñꢢ bꢏo

vꢈ ngưꢂi mình yêu và không ngꢉng ñꢌu tranh ñꢢ kiꢀm tìm hꢞnh phúc cho dù ñó chꢊ là

nhꢄng hi vꢇng mong manh. Ngưꢂi phꢃ nꢄ tuy mꢁm mꢞi, yꢀu ñuꢕi như nưꢆc nhưng tiꢁm ꢍn

90

TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI

sꢒc mꢞnh vô cùng, bình thưꢂng thì phꢨng lꢖng yên bình như mꢖt hꢝ, khi ñꢕi mꢖt vꢆi thꢜ

thách thì hꢇ như sóng thꢗn cuꢝn cuꢅn sꢩn sàng cuꢕn phăng tꢌt cꢏ. Đꢖc biꢈt là ñꢢ bꢏo vꢈ gia

ñình và nhꢄng ngưꢂi thân yêu, ngưꢂi phꢃ nꢄ sꢩn sàng hi sinh tꢌt cꢏ. Thì ra, hi sinh cũng là

mꢅt bꢏn năng cꢡa ngưꢂi phꢃ nꢄ, trong văn hꢇc nói chung và trong tuꢝng cꢡa Đào Tꢌn nói

riêng, ngưꢂi phꢃ nꢄ luôn là hiꢈn thân cꢡa sꢎ hi sinh.

2.2. Ngưꢄi phꢅ nꢆ − khát vꢊng hꢋnh phúc

Hꢞnh phúc là ưꢆc mơ chính ñáng cꢡa mꢇi ngưꢂi phꢃ nꢄ, ñꢖc biꢈt là hꢞnh phúc lꢒa ñôi.

Trong bꢅ ba tác phꢍm cꢡa ĐàoTꢌn: Diꢘn võ ñình, Hꢄ sinh ñàn và Hoàng Phi hꢌ quá giꢉi

bài quan, ta ñꢁu bꢟt gꢖp mô típ trꢕn chꢞy và bi kꢔch cꢡa sꢎ chia ly trong tình yêu.

ꢧ Diꢘn võ ñình, Triꢈu Khánh Sanh trꢕn chꢞy sꢎ truy bꢟt cꢡa Bàng Hꢝng nên giꢏ gái

làm thꢔ nꢄ Bích Đào sꢕng trong phꢡ hꢇ Vương ngày ngày làm bꢞn vꢆi Kiꢁu Quang. Hai

ngưꢂi vꢕn có hôn ưꢆc nên khi phát hiꢈn ra Bích Đào là do Khánh Sanh ñóng giꢏ, Vương

Quý cùng Triꢈu phu nhân ñã ñꢒng ra tác thành cho Kiꢁu Quang và Khánh Sanh. Hꢞnh

phúc ngꢟn chꢨng tày gang, Bàng Hꢝng nghi ngꢂ Khánh Sanh trꢕn trong phꢡ hꢇ Vương ñưa

quân ñꢀn bꢟt và yêu cꢗu Bích Đào thoát y xem là nam hay nꢄ. May nhꢂ có Bao Công giꢏi

cꢒu kꢔp thꢂi nên Khánh Sanh tꢞm thꢂi thoát khꢛi kiꢀp nꢞn và phꢏi trꢕn ñi nơi khác, sꢕng

cuꢅc ñꢂi tha hương vꢆi mꢅt tương lai vô ñꢔnh:

Chút thân liꢆu gꢗi cung dâu

Đꢕ con lương mã biꢙt ñâu là nhà

Cuꢅc chia ly giꢄa Khánh Sanh và Kiꢁu Quang chꢒa ñꢎng ñꢗy sꢎ nuꢕi tiꢀc nhꢄng

tháng ngày ꢓ bên nhau trong thân phꢐn Bích Đào, sꢎ lo lꢟng hiꢢm nguy trên ñưꢂng lưu lꢞc,

sꢎ nhꢆ mong khôn nguôi và khát khao hꢞnh phúc lꢒa ñôi mãnh liꢈt:

Khánh Sanh: Dꢘ ngꢁi nꢝi cao phi viꢘn tꢢu

Chút thương vì hꢖu nghĩa thâm tình

Phꢖn nưꢉc bèo trôi nꢌi ñã ñành

Duyên tơ tóc cꢅt lìa sao nꢟ

Kiꢁu Quang: Thưa phu quân

Sꢍ là sꢍ lưꢉi hꢋng khó gꢟ

Lo là lo cánh chꢎu khôn bay

Nꢝi hiꢊp tan ñành nhꢅm mꢅt vꢉi vꢠn xoay

Bꢆ mang mꢚnh phꢐi ôm lòng cùng ngày tháng...

Khánh Sanh: Hà... gưꢍng gꢁo bưꢉc khôn dꢀi bưꢉc

Em ơi! Sꢇt sùi lòng thꢎy cꢅt lòng...

TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 9/2016

91

(Nam) Lꢄ thưꢍng thoát vòng hoꢁn nꢁn

Gan anh hùng cát ñoꢁn khuê ly

Kiꢁu Quang: (Nam) Dꢔt tình kꢣ ꢑ ngưꢀi ñi

Phu quân ơi!

E khi mưa nꢅng, ngꢁi bꢆ chông gai...

Cuꢅc chia ly dùng dꢦng không dꢒt, ngưꢂi ñi thì không muꢕn ñi, ngưꢂi ꢓ lꢞi thì muꢕn

níu giꢄ, ñꢀn nꢠi Vương Quý phꢏi lꢎa lꢂi khuyên can hai con ngưꢂi ñang ñꢟm say trong

men tình không thꢢ rꢂi xa: "Khánh Sanh, trai ñꢔa sao mà...; Kiꢆu Quang! Con không cho

chꢋng con ñi hay sao?". Kiꢁu Quang vꢥn không nꢘ buông tay chꢝng, muꢕn kéo dài thêm

tꢉng giây tꢉng phút ñưꢋc ꢓ bên nhau: "Con nhꢉ lꢅm cha ơi". Đau lòng thay cho con trꢙ khi

hꢞnh phúc lꢒa ñôi ñang nꢝng nàn mà phꢏi chia ly, Vương ông cũng phꢏi cꢏm thán:

Thôi ñꢒng thꢑ ngꢅn than dài

Khuyên con lui gót, khuyên ngưꢀi lên yêng

Kì mãn ñꢓa, pháo huyên thuyên

Dꢔt tình ân ái tách miꢆn sơn khê

Là mꢅt nꢄ nhi thưꢂng tình, Kiꢁu Quang cũng có ưꢆc mơ muꢕn ñưꢋc hꢞnh phúc ái ân.

Khi gꢖp phꢏi bi kꢔch chia ly, khát khao hꢞnh phúc lꢞi càng trꢓ lên mãnh liꢈt. Đào Tꢌn ñã

khá tinh tꢀ khi nꢟm bꢟt ñưꢋc nhꢄng cꢏm xúc này và thꢢ hiꢈn nó mꢅt cách sâu sꢟc trên sân

khꢌu tuꢝng. Có lꢫ vì thꢀ mà các tuꢝng bꢏn cꢡa ông luôn gꢗn gũi và sꢕng trong lòng mꢠi

ngưꢂi dân.

Trong Hꢄ sinh ñàn, Tiꢀt Cương bꢔ Võ Tam Tư truy ñuꢣi, ngay tꢉ ñꢗu tác phꢍm, Lan

Anh ñã phꢏi sꢕng trong sꢎ chia ly và thꢌp thꢛm vꢆi nꢠi nhꢆ mong, lo lꢟng cho sꢎ an nguy

cꢡa chꢝng. Mưꢋn tꢒ thơ trong bài Khuê oán cꢡa Vương Xương Linh, Đào Tꢌn ñã khéo léo

miêu tꢏ cꢏnh ngꢅ và tâm trꢞng cꢡa Lan Anh ngay tꢉ màn giáo ñꢗu:

Lan Anh: Như tôi Dꢈ Tiꢙt gia công tꢗ ñꢆ duyên

Tꢒ phu tưꢉng Trưꢀng An tꢙ tꢐo

Luꢕng thâm khuê vĩnh dꢁ ưu sꢠu

Hà! Khéo loi thoi dương liꢘu mꢁnh ñꢠu

Càng thanh thót hoàng oanh chi thưꢍng

Khát vꢇng lꢆn nhꢌt cꢡa nàng là ñưꢋc sꢕng bình yên ꢓ Long Sơn trꢞi vꢆi Tiꢀt Cương,

nuôi nꢌng Tiꢀt Giao khôn lꢆn và sinh Tiꢀt Quỳ ñưꢋc mꢑ tròn con vuông. Không ñꢁ cꢐp ñꢀn

vꢌn ñꢁ quꢕc gia ñꢞi sꢎ, Hꢄ sinh ñàn hưꢆng tꢆi ñꢁ tài thꢀ sꢎ vꢆi nhân vꢐt trung tâm là ngưꢂi

phꢃ nꢄ Trꢗn Thꢔ Lan Anh. Ngay tꢉ tên cꢡa vꢓ tuꢝng cũng thꢢ hiꢈn ñiꢁu ñó, Đào Tꢌn ñã

dùng mꢅt cái tên dân dã nhꢌt ñꢢ ñꢖt cho tác phꢍm: ñàn ñꢘ ñꢙ vꢆi thiên chꢒc thiêng liêng

92

TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI

nhꢌt cꢡa ngưꢂi phꢃ nꢄ là sinh con làm tình tiꢀt trung tâm. Lan Anh trên con ñưꢂng kiꢀm

tìm hꢞnh phúc ñã trꢏi qua bao khó khăn thꢜ thách, băng rꢉng, lꢅi suꢕi, ñꢕi mꢖt vꢆi thú dꢄ,

vꢆi quân thù; hai lꢗn lꢞc chꢝng giꢄa rꢉng sâu, hai lꢗn trꢕn chꢞy ñꢒng trưꢆc bꢂ sinh tꢜ và

ñꢖc biꢈt là trong hoàn cꢏnh vưꢋt cꢞn mꢅt mình, nàng vꢥn luôn lꢞc quan, kiên cưꢂng ñꢌu

tranh cho khát vꢇng hꢞnh phúc cꢡa mình. Hãy nghe tiꢀng hát Lan Anh ñꢅng viên con trong

giây phút thót tim bꢔ Võ Tam Tư truy ñuꢣi:

Lan Anh: Ngꢁi ngùng mꢄt bưꢉc mꢄt xa

Gꢅng lꢎy ꢉ con

Sơn khê lưꢉt dꢤm, can qua thoát vòng

Hình ꢏnh ngưꢂi phꢃ nꢄ tay bꢝng con, tay ꢩm cháu lꢞc trong rꢉng sâu mà lòng vꢥn ñau

ñáu hưꢆng vꢁ phu quân khiꢀn chúng ta thꢐt cꢏm ñꢅng:

Lan Anh: Bình bꢋng chi xiꢙt lưng ñưng

Phu quân ôi!

Biꢙt ñâu mây Sꢑ, mꢄng Tꢠn là ñâu?

ꢧ ñây, Đào Tꢌn ñã mưꢋn chꢄ trong hai câu thơ cꢡa Lý Đoan ñꢂi Đưꢂng ñꢢ miêu tꢏ

ñꢗy ñꢡ tình cꢏnh cꢡa vꢋ chꢝng Tiꢀt Cương − Lan Anh:

Tꢠn ñꢓa cꢕ nhân thành viꢘn mꢄng

Sꢑ thiên lương vũ tꢁi cô chu

(Mꢅt lá thuyꢁn nơi mưa ñꢌt Sꢓ

Giꢌc mơ bꢞn cũ tít trꢂi Tꢗn)

Tình cꢏnh "bê bꢀt" cꢡa Lan Anh khiꢀn Hꢝ Nô không ít lꢗn phꢏi thương cꢏm cho nàng

và khát khao ñưꢋc có cuꢅc sꢕng hꢞnh phúc ꢓ Long Sơn trꢞi như xưa:

Ngày ngày lꢄi suꢕi trèo non

Bao giꢀ cho ñꢤng vuông tròn như xưa

Tꢌm lòng cꢡa Lan Anh khiꢀn cho thꢗn linh cũng phꢏi cꢏm ñꢅng, ꢒng mꢅng báo tin cho

nàng sꢫ ñưꢋc tương phùng vꢆi phu lang và khi vꢉa tꢊnh mꢅng, mꢑ con nàng ñã gꢖp ngay

ñưꢋc Tiꢀt Cương. Mong mꢛi bao ngày, hꢞnh phúc ñꢀn quá bꢌt ngꢂ khiꢀn nàng không tin

nꢣi cꢒ ngꢘ là mơ tꢎ hꢛi mình: "Hay là tôi chiêm bao?". Vꢋ chꢝng nàng ñã ñưꢋc ñoàn tꢃ

vꢆi quꢏ ngꢇt hꢞnh phúc, hình ꢏnh Tiꢀt Cương ôm con vào lòng dꢠ dành cưng nꢎng lꢌp ñꢗy

hꢀt nhꢄng trꢕng vꢟng, khꢣ ñau trong lòng Lan Anh. Khát vꢇng, ñꢌu tranh và kiꢀm tìm hꢞnh

phúc cuꢕi cùng Lan Anh ñã chꢞm tay ñưꢋc ñꢀn hꢞnh phúc cꢡa mình. Đây có lꢫ là tuꢝng

bꢏn kꢀt thúc có hꢐu nhꢌt trong các tác phꢍm cꢡa Đào Tꢌn.

Cuꢅc chia ly giꢄa Giꢏ Thꢔ và Hoàng Phi Hꢣ (Hoàng Phi Hꢌ quá giꢉi bài quan) có lꢫ là

cuꢅc chia ly bꢌt ngꢂ, tàn khꢕc và ñau khꢣ nhꢌt: tꢜ biꢈt sinh ly. Buꢣi sáng vꢋ chꢝng vꢥn ân

TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 9/2016

93

ái chung ñôi nhưng buꢣi chiꢁu ñã là ngưꢂi cꢡa hai thꢀ giꢆi. Cái chꢀt bꢌt ngꢂ và oan uꢣng

khiꢀn Giꢏ Thꢔ ôm hꢐn nuꢕi tiꢀc dương thꢀ không muꢕn siêu sinh. Gꢖp chꢝng trong mꢅng,

nàng bày tꢛ niꢁm ai oán khi gia ñình tan vꢘ, ñôi lꢒa phân ly và nuꢕi tiꢀc nhꢄng tháng ngày

hꢞnh phúc ñã không còn:

Hàn phong vô ꢐnh nguyꢊt vô hương

Phong nguyꢊt bình phân các ñoꢁn trưꢀng

Nhꢎt hương u sꢠu hà xꢔ thꢓ

Trùng sơn cách thuꢥ lꢄ mang mang

Trưꢉng phꢇng tꢒ mꢄt thuꢑ phân gương

Màn hùm chꢞng ba trăng trích gꢕi

(Gió hàn không bóng, trăng không gương

Trăng gió cùng chung nꢠi ñoꢞn trưꢂng

Đꢗy nhꢥy u sꢗu ai khiꢀn vꢐy?

Núi sông, sông núi cách muôn trùng)

Mꢠi câu thơ ñꢁu thꢌm ñꢥm nưꢆc mꢟt cꢡa ngưꢂi phꢃ nꢄ ñáng thương. Nàng chꢊ có ưꢆc

mơ ñơn giꢏn là ñưꢋc sꢕng hꢞnh phúc bên chꢝng và hai con Thiên Lꢅc, Thiên Tưꢂng. Tai

hoꢞ ꢐp ñꢀn, Giꢏ Thꢔ chꢀt mà không kꢔp nhìn mꢖt nhꢄng ngưꢂi thân yêu, bao nhꢆ thương

tiꢀc nuꢕi, nhꢄng kꢊ niꢈm hꢞnh phúc khi xưa giꢂ chꢊ còn là nꢠi hꢐn, lꢂi oán thán cꢡa nàng

rung ñꢅng ñꢀn cꢏ trꢂi xanh:

Tꢗ biꢊt sinh ly, hꢔa cꢗu tương tri ñꢋ trưꢉng vꢂng...

Thiꢙp khꢑi vong tình, kꢦ ñꢄ xuân phong không ñꢉi hꢖn

(Kꢙ chꢀt thì ñã mꢌt, ngưꢂi sꢕng lꢞi chia lìa mà tꢉ lâu cꢒ mong mꢛi tương tri mãi mãi

Thiꢀp há quên mꢕi tình (chúng ta) bao ñꢅ gió xuân mang theo bao nꢠi hꢐn)

Nꢠi ñau sinh ly tꢜ biꢈt càng sâu sꢟc hơn khi ñưꢋc khꢟc hoꢞ qua lăng kính cꢡa Hoàng

Phi Hꢣ. Biꢀt là hꢝn vꢋ mình vꢁ, chàng mꢉng tꢡi buông kiꢀm ôm lꢌy hꢝn nhưng chꢊ chꢞm

vào hư không, chàng lꢞi ôm tiꢀp nhưng nàng chꢊ là sương khói, chàng ñiên cuꢝng ôm ꢏo

ꢏnh trong niꢁm tuyꢈt vꢇng khôn cùng. Chàng bày tꢛ nꢠi nhꢆ mong, nꢠi ñau khi ñꢕi mꢖt vꢆi

hiꢈn thꢎc phân ly, bꢌt lꢎc khi không bꢏo vꢈ ñưꢋc ngưꢂi vꢋ yêu dꢌu:

Thuỳ thꢔc cꢗu nguyên do khꢐ tích

Không thành nhꢎt mꢄng tꢏ hàm sꢠu

(Lòng ta an ꢡi biꢀt bao, ai hiꢢu ñưꢋc ngưꢂi chín suꢕi vꢥn còn tiꢀc nhꢆ (ngưꢂi sꢕng)

Đêm nay là ñêm gì, bꢠng hoá thành giꢌc mꢅng tꢎ nuꢕt lꢌy sꢗu)

Thꢌu hiꢢu nꢠi lòng Hoàng Phi Hꢣ, Giꢏ Thꢔ an ꢡi và ñau khꢣ tꢉ giã chàng ñꢢ vꢁ nơi

chín suꢕi "Ngưꢀi và quꢥ hai con ñưꢀng khác nhau, thiꢙp ñau lòng tꢒ giã chàng, mꢄt mình

94

TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI

hꢋn trꢑ gót dꢠn xa cꢗa ꢐi". Khi thꢌy bóng Giꢏ Thꢔ tꢉ tꢉ biꢀn mꢌt, Hoàng Phi Hꢣ ñiên

cuꢝng gào thét tên nàng, nꢠi ñau như dꢝn ñꢀn tꢐn cùng, vꢘ oà trong biꢢn nưꢆc mꢟt cꢡa

ngưꢂi và hꢝn:

Phi Hꢣ:

Phu nhân ơi! Như anh chꢒ...

Anh hùng mꢁt lꢄ, vꢖy thì chu toàn thuỳ dꢈ ngã!

Giang tâm diꢙu diꢙu lꢇy nan càn

ꢧa, này Giꢐ Thꢓ bꢎt tri hà xꢔ tꢁi?

Lꢇy nan càn, lꢇy nan càn!

Ái a phu nhân, phu nhân a...

Kì hoa linh lꢁc trưꢀng lưu thuꢥ

Phá kꢦnh như hà ñꢅc ñoàn viên

Thꢕng thích thích can trưꢀng cát ñoꢁn

Sꢠu ñê mê lꢇy lưꢍng sái uông uông

(Anh hùng ñꢀn bưꢆc ñưꢂng cùng, biꢀt nương tꢎa cùng ai,

Lòng sông xa xăm, nưꢆc mꢟt khó khô

Nưꢆc mꢟt khó khô, lòng khó giãi bày

Hoa rơi theo dòng nưꢆc lênh ñênh trôi dꢞt

Gương vꢘ làm thꢀ nào nguyên vꢑn

Nꢠi ñau như dao cꢟt ñꢀn tꢉng ñoꢞn ruꢅt gan

Sꢗu chꢌt chꢒa lưꢋng nưꢆc mꢟt chꢏy ròng ròng)

Nꢀu khát vꢇng hꢞnh phúc cꢡa Lan Anh cho trái ngꢇt, mơ ưꢆc cꢡa Kiꢁu Quang còn có

hi vꢇng thành hiꢈn thꢎc thì ưꢆc nguyꢈn cꢡa Giꢏ Thꢔ chꢊ hoàn toàn là bꢀ tꢟc và tuyꢈt vꢇng.

Bi kꢔch cꢡa Giꢏ Thꢔ là bi kꢔch chung cꢡa nhiꢁu ngưꢂi phꢃ nꢄ trong xã hꢅi phong kiꢀn khi

bꢔ các thꢀ lꢎc chà ñꢞp và cưꢆp ñi hꢞnh phúc. Vꢆi ý nghĩa ñó, tuꢝng bꢏn cꢡa Đào Tꢌn mang

giá trꢔ hiꢈn thꢎc và nhân ñꢞo sâu sꢟc.

2.3. Ngưꢄi phꢅ nꢆ − tꢉ chꢈ

Không giꢕng như hình tưꢋng ngưꢂi phꢃ nꢄ trong chèo: cam chꢔu, an phꢐn giꢄ ñꢞo

"tam tòng tꢒ ñꢒc" hay hình tưꢋng ngưꢂi phꢃ nꢄ trong tuꢝng cꢣ luôn ñꢖt ñꢞo "Trung quân"

lên hàng ñꢗu, sꢩn sàng xꢏ thân, hi sinh tꢌt cꢏ vì sꢎ nghiꢈp "phò vua diꢈt nꢔnh", vꢆi các nhân

vꢐt Trꢗn Thꢔ Lan Anh (Hꢄ Sinh ñàn), Vương Kiꢁu Quang (Diꢘn võ Đình), Đát Kꢊ (Trꢠm

Hương các), Đào Tꢌn ñưa ra mꢅt quan niꢈm mꢆi vꢁ ngưꢂi phꢃ nꢄ trong xã hꢅi phong kiꢀn,

ngưꢂi phꢃ nꢄ tꢎ chꢡ.

Trong xã hꢅi phong kiꢀn, vꢆi ñꢞo lí tam tòng "tꢞi gia tòng phꢃ, xuꢌt giá tòng phu, phu

tꢜ tòng tꢜ" (ꢓ nhà theo cha, lꢌy chꢝng theo chꢝng, chꢝng chꢀt theo con), ngưꢂi phꢃ nꢄ mꢌt

TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 9/2016

95

ñi quyꢁn tꢎ chꢡ, quyꢁn ñưꢋc sꢕng cho bꢏn thân và quyꢁn tꢎ ñꢔnh ñoꢞt sꢕ phꢐn. Cuꢅc ñꢂi

cꢡa ngưꢂi phꢃ nꢄ chꢊ quanh quꢍn trong nhà tu dưꢘng "công, dung, ngôn, hꢞnh"; hꢇ không

có quyꢁn ñưꢋc ưꢆc mơ, ñưꢋc sꢕng cuꢅc sꢕng mà mình mong muꢕn. Các nhân vꢐt nꢄ trong

tuꢝng cꢣ thưꢂng ñưꢋc mô thꢒc hoá ñꢀn vô cꢏm. Trong Sơn Hꢖu, vì vua Tꢁ già yꢀu mà

chưa có con, Phàn Đꢔnh Công dâng con gái (Phương Cơ) mꢆi ñꢀn tuꢣi cꢐp kê làm Thꢒ phi.

Là ngưꢂi con gái, ai cũng ưꢆc mơ mꢅt ñꢌng phu quân "xꢒng lꢒa vꢉa ñôi", vꢐy nhưng

Phương Cơ lꢞi vì"dꢕc ñꢆn ơn nhũ bꢄ/lăm báo nghĩa sinh thành" mà vui vꢙ lꢌy mꢅt ông vua

"gꢗn ñꢌt xa trꢂi" ñꢢ sinh con nꢕi dõi tông ñưꢂng. Trong hꢐu cung cꢡa vua Tꢁ có hoàng hꢐu

Ngꢇc Dung và Tam cung Nguyꢈt Hꢞo, hai ngưꢂi phꢃ nꢄ này ñꢁu là ngưꢂi nhà cꢡa phꢏn

thꢗn hꢇ Tꢞ. Thꢀ nhưng Nguyꢈt Hꢞo lꢞi không hꢁ ghen ghét, ñꢕ kꢬ, hơn nꢄa còn hi sinh

thân mình ñꢢ cꢒu Phương Cơ ñang mang thai, tꢉ bꢛ cꢕt nhꢃc tình thân vì ñꢞo nghĩa. Nꢀu

theo quy luꢐt tâm lí tình cꢏm thông thưꢂng thì rꢌt khó xꢏy ra ñiꢁu này bꢓi ñꢕi vꢆi phꢃ nꢄ

"chꢝng chung không dꢤ ai chiꢁu lòng ai" (Nguyꢤn Du). Hay hình ꢏnh ngưꢂi mꢑ ñưꢋc diꢤn

tꢏ trong sꢎ thꢜ thách giꢄa lòng trung vꢆi vua và tình mꢥu tꢜ, như nàng Xuân Hương (vꢋ

Triꢈu Đình Long) trong tuꢝng Dương Chꢎn Tꢗ. Vì chꢄ Trung, nàng sꢩn sàng hi sinh thân

mình ñꢢ thꢀ mꢞng cꢒu Thꢒ phi, tꢎ nguyꢈn hi sinh cꢏ ñꢒa con ruꢅt cꢡa mình ñꢢ cꢒu Hoàng

tꢜ. Rõ ràng, "sꢒc ép cꢡa ý ñꢝ giáo huꢌn" [1] ñã chi phꢕi tình cꢏm và cꢏm xúc cꢡa con

ngưꢂi, làm con ngưꢂi không có sꢎ lꢎa chꢇn khác cho sꢕ phꢐn cꢡa mình, bꢓi mꢠi nhân vꢐt

ñꢁu là "cái loa phát ngôn cho tư tưꢓng và ñꢞo ñꢒc Nho giáo" mà tꢕi thưꢋng là ñꢞo trung

quân. Nhꢄng ngưꢂi phꢃ nꢄ ñó ñưꢋc bao bꢇc trong ánh hào quang cꢡa danh vꢔ "anh hùng,

liꢈt nꢄ" nhưng lꢞi sꢕng trong bi kꢔch nhân quyꢁn.

Khác vꢆi cách xây dꢎng nhân vꢐt nꢄ trong tuꢝng truyꢁn thꢕng, Đào Tꢌn ñꢒng trên lꢐp

trưꢂng nhân ñꢞo và tình yêu thương con ngưꢂi sâu sꢟc ñꢢ xây dꢎng hình tưꢋng phꢃ nꢄ tꢎ

chꢡ trong tuꢝng cꢣ. Đó là ngưꢂi phꢃ nꢄ ñꢅc lꢐp trong suy nghĩ, hành ñꢅng, tꢎ quyꢀt ñꢔnh

cuꢅc ñꢂi và sꢕ phꢐn cꢡa mình. Hꢇ là nhꢄng ngưꢂi phꢃ nꢄ có ưꢆc mơ, khát vꢇng và có bꢏn

năng kiꢀm tìm, bꢏo vꢈ hꢞnh phúc. Sꢎ ñꢅc lꢐp, tꢎ tin cꢡa hꢇ làm thay ñꢣi hoàn cꢏnh sꢕ phꢐn

cꢡa hꢇ. Hꢇ có cuꢅc sꢕng tꢎ do không bꢔ ràng buꢅc bꢓi ñꢞo ñꢒc, lꢤ nghĩa phong kiꢀn. Trꢗn

Thꢔ Lan Anh (Hꢄ sinh ñàn) ngay trong lꢂi tꢎ giꢆi thiꢈu ñã bꢅc lꢅ cuꢅc sꢕng tꢎ do, phóng

khoáng giꢄa núi rꢉng, tránh xa cõi tꢃc trꢗn nhơ nhꢆp. Đó là cuꢅc sꢕng hꢞnh phúc mà Lan

Anh mong muꢕn và luôn ñꢌu tranh ñꢢ bꢏo vꢈ.

Lan Anh: (xưꢆng) Hꢐo thanh hꢔng a...

Nhàn lai phong nguyꢊt cꢄng vô biên

Nhꢎt ñꢝng ñào hoa biꢊt hꢈu thiên

Vꢓ vꢎn kꢦ sinh tu ñꢅc ñáo

La thưꢀng tuý trꢇc nhꢖt phiên phiên

96

TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI

(Hꢒng thú thanh u thay!

Thanh nhàn trăng gió thú vô biên

Mꢅt ñꢅng ñào hoa cõi trꢂi riêng

Hꢛi mꢌy kiꢀp tu mà ñưꢋc thꢀ

Quꢗn là áo lưꢋt ñꢣi luân phiên)

Không giꢕng các hình tưꢋng "khuê nꢄ" hay "liꢈt nꢄ" trong tuꢝng cꢣ, Trꢗn Thꢔ Lan

Anh là mꢅt "nꢄ tưꢆng cưꢆp" chꢡ trꢞi Long Sơn, nàng kꢀt duyên cùng Tiꢀt Cương, mꢅt tꢅi

phꢞm bꢔ triꢁu ñình truy nã và kꢀt giao vꢆi các tưꢆng cưꢆp Ngũ Hùng, Tꢗn Hán, sꢕng cuꢅc

ñꢂi "thꢏo khꢌu" không màng hư vinh, danh lꢋi. Đào Tꢌn ñꢖt Lan Anh giꢄa các bꢐc trưꢋng

phu "ñꢞp trꢂi ñꢅi ñꢌt" cho thꢌy vꢔ thꢀ cꢡa nàng không hꢁ kém các ñꢌng "tu mi nam tꢜ". Lan

Anh tꢎ chꢡ lꢎa chꢇn cuꢅc sꢕng mà nàng mong muꢕn, lꢎa chꢇn ngưꢂi mà nàng yêu, lꢎa

chꢇn bꢦng hꢄu mà nàng tin tưꢓng. Vꢙ ñꢑp cꢡa Lan Anh là vꢙ ñꢑp cꢡa sꢎ tꢎ tin, ñꢅc lꢐp,

mꢞnh mꢫ, quyꢀt ñoán, ñó là vꢙ ñꢑp cꢡa mꢅt nꢄ vương uy quyꢁn. Khi nghe lâu la báo tin

Tiꢀt Cương bꢔ Võ Tam Tư truy ñuꢣi, Lan Anh kinh hãi, lo lꢟng và quyꢀt ñꢔnh khꢓi binh

cꢒu chꢝng "Bưꢉc anh hùng ñã lꢟ/ Gan nhi nꢈ càng dày/ Nꢙu chꢞng liꢆu sinh tꢗ giꢈa chông

gai/ Thì.. Ai còn kꢚ ân tình trong nưꢉc lꢗa". Nàng suy tính, chu toàn an bài mꢇi viꢈc trong

Long Sơn trꢞi trưꢆc khi xuꢌt binh. Xem ñoꢞn nàng phân phó công viꢈc có thꢢ thꢌy rõ tài

năng mưu lưꢋc và uy nghiêm cꢡa nꢄ tưꢆng phu nhân:

"Lưu nhꢎt ñꢄi canh tuꢠn sơn trꢁi, khá hꢙt lòng gìn giꢈ Tiꢙt Giao

Tuyꢚn bách nhân dꢏ bꢓ yêu ñꢁo, tua gꢅng sꢔc theo ñòi chꢃ mꢨu... ñây!"

(Đꢢ lꢞi mꢅt ñꢅi quân canh tuꢗn sơn trꢞi dꢕc hꢀt sꢒc bꢏo vꢈ Tiꢀt Giao (cháu Tiꢀt Cương)

Chꢇn ra mꢅt trăm ngưꢂi dꢟt dao vào lưng ñi theo chꢡ mꢥu)

Trên ñưꢂng tìm kiꢀm chꢝng, Lan Anh ñã vưꢋt qua biꢀt bao hiꢢm nguy nhưng nàng

luôn cꢕ gꢟng vꢆi hi vꢇng ñưꢋc ñoàn tꢃ vꢆi chꢝng, tâm trꢞng lo lꢟng bꢌt an luôn thưꢂng

trꢎc nhưng niꢁm tin vào tình yêu, hꢞnh phúc là ñꢅng lꢎc ñꢢ nàng vưꢋt qua tꢌt cꢏ. Trong lꢂi

tâm sꢎ cꢡa Lan Anh, ta vꢉa thꢌy sꢎ ñau lòng, sꢎ lo lꢟng lꢞi vꢉa có sꢎ kiên ñꢔnh, quyꢀt tâm.

Lan Anh: Phu quân ôi! Em ꢑ ñây còn phu quân ñi ñưꢀng mô?

Rꢃi ro sꢍ ñꢠu tên mũi ñꢁn

Bơ vơ thương góc biꢚn chân trꢀi

Các ngươi!

Có ñiên nguy khuyên chꢉ mꢏa nài

Dꢠu lao khꢌ miꢘn là cho gꢤp

Cꢌu trúc câu "có... thꢀ nào, dꢗu thꢀ nào..." thꢢ hiꢈn sꢎ khꢨng ñꢔnh, quyꢀt ñoán, bꢏn lĩnh

thép và ý chí quꢐt cưꢂng cꢡa Lan Anh khiꢀn ngay cꢏ các ñꢌng mày râu cũng phꢏi nꢢ sꢋ.

TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 9/2016

97

Mꢖc dù gꢖp cꢏnh "trong rꢒng núi mꢄt thân, mꢄt mình, lꢎm lê lꢎm lꢙt", khi vꢉa nghe thꢌy

có dꢌu hiꢈu cꢡa binh mã, nàng không ngꢗn ngꢞi mà trèo lên ñꢊnh núi cao ñꢢ ngóng tin

chꢝng. Khi thꢌy chꢝng bꢔ Tam Tư truy ñuꢣi, mꢖc dù vui mꢉng khôn xiꢀt khi ñưꢋc nhìn

thꢌy bóng dáng chꢝng nhưng Lan Anh vꢥn ñꢡ bꢏn lĩnh ñꢢ tiꢀt chꢀ tình cꢏm, cùng chꢝng

tiꢀp chiꢀn quân thù rꢝi bày mưu giꢏ thua tꢞo cơ hꢅi cho Hꢝ Nô bꢟn trúng ñꢗu Võ Tam Tư.

Hình ꢏnh Lan Anh lâm trꢐn thꢐt khí phách, oai hùng và mưu trí, ñó là mꢅt ngưꢂi phꢃ nꢄ

chꢡ ñꢅng trong tꢌt cꢏ mꢇi hình huꢕng và không gꢃc ngã trong bꢌt cꢒ hoàn cꢏnh nào. ꢧ

nàng toꢏ ra sꢒc sꢕng mãnh liꢈt luôn vươn lên, kiên quyꢀt ñꢌu tranh ñꢢ bꢏo vꢈ tình yêu và

hꢞnh phúc. Nꢀu mô típ "anh hùng cꢒu mĩ nhân" ñã quá quen thuꢅc trong văn hꢇc thì viꢈc

Đào Tꢌn sꢜ dꢃng tình tiꢀt "mĩ nhân cꢒu anh hùng" ñã mang ñꢀn mꢅt cꢏm quan mꢆi, mꢅt

cách nhìn nhꢐn mꢆi vꢁ ngưꢂi phꢃ nꢄ trong xã hꢅi phong kiꢀn. Ngưꢂi phꢃ nꢄ không chꢊ ñꢑp

khi thuỳ mꢔ, nꢀt na vꢆi "công, dung, ngôn, hꢞnh" mà còn ñꢑp hơn khi bꢏn lĩnh và tꢎ chꢡ

trong cuꢅc sꢕng. Chính bꢏn lĩnh kiên cưꢂng và tꢎ chꢡ ñã giúp Lan Anh lꢗn nꢄa vưꢋt qua

kiꢀp nꢞn lꢞc trong rꢉng và vưꢋt cꢞn thành công ñꢢ ñꢀn vꢆi hꢞnh phúc viên mãn bên chꢝng

con cꢡa mình.

Vương Kiꢁu Quang (Diꢘn võ ñình) ñưꢋc Đào Tꢌn miêu tꢏ là mꢅt "khuê nꢄ" chuꢍn

mꢎc "Chꢕn thâm khuê giꢈ phꢖn thuyꢆn quyên/ Dòng thꢙ phiꢊt gìn lòng trinh bꢁch". Tuy

nhiên cô gái này ꢍn sau vꢙ thuỳ mꢔ yꢀu ñuꢕi là sꢒc mꢞnh tꢎ chꢡ mãnh liꢈt. Là ngưꢂi hiꢢu lꢤ

nghĩa nhưng Kiꢁu Quang không chꢌp nhꢐn "cha mꢑ ñꢖt ñâu con ngꢝi ñꢌy", không buông

bꢛ sꢕ phꢐn mình cho ngưꢂi khác ñꢔnh ñoꢞt. Khi nghe Vương Quý ưꢆm hꢛi muꢕn gꢏ chꢝng

cho mình, Kiꢁu Quang bày tꢛ suy nghĩ:

"Bꢆ ñꢓnh liꢊu dám ñâu nông nꢐ

Viꢊc vꢍ chꢋng phꢐi tính trưꢉc sau"

Khi biꢀt mình ñưꢋc gꢏ cho Triꢈu Khánh Sanh là ngưꢂi nàng thương mꢀn, dù Khánh

Sanh trong hoàn cꢏnh phꢏi chꢕn chꢞy tha hương, nàng vꢥn mꢅt lòng chung tình và bꢏo vꢈ.

Thì ra, mꢕi quan tâm thꢐt sꢎ cꢡa ngưꢂi phꢃ nꢄ không phꢏi là vꢌn ñꢁ "phò vua, diꢈt ngꢃy"

hay quꢕc gia ñꢞi sꢎ mà chꢊ ñơn thuꢗn là "hꢞnh phúc", là ñưꢋc sꢕng thꢐt vꢆi chính mình,

ñưꢋc ꢓ bên ngưꢂi mình yêu thương, có mꢅt cuꢅc sꢕng giꢏn ñơn mà hꢞnh phúc.

Nꢀu như sꢎ tꢎ chꢡ Lan Anh và Vương Kiꢁu Quang ñꢁu ñưꢋc nhꢌn mꢞnh ꢓ khía cꢞnh

tꢎ lꢎa chꢇn cuꢅc sꢕng và tình yêu thì sꢎ tꢎ chꢡ Đát Kꢊ (Hꢝ Ly − Trꢠm Hương các) lꢞi là sꢎ

tꢎ ý thꢒc vꢁ giá trꢔ cꢡa bꢏn thân − cái ñꢑp, giá trꢔ cꢡa nhan sꢟc có thꢢ thay ñꢣi vꢐn mꢈnh

ngưꢂi phꢃ nꢄ. Hꢝ Ly theo lꢈnh Nꢄ Oa nhꢐp hꢝn vào Đát Kꢊ, chính Hꢝ Ly cũng bꢌt ngꢂ vì

hình hài mꢆi cꢡa mình "Nꢏc cưꢀi thay hình dáng yêu tinh, ñã ñꢌi ñưꢍc tư dung ñꢡp ñꢩ" và

nàng tꢎ tin có thꢢ dùng sꢟc ñꢑp ñꢢ mê hoꢖc quân vương:

98

TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI

Mꢁc sꢠu tiꢆ lꢄ vô tri kꢦ

Đương ñꢅc quân vương ñꢉi tiꢙu khan

(Chꢨng lo ngõ trưꢆc không bè bꢞn

Sꢫ ñưꢋc nhà vua ngꢟm thích con)

Đát Kꢊ là mꢅt biꢢu tưꢋng cꢡa sꢟc ñꢑp trong lꢔch sꢜ. Đánh giá vꢁ sꢟc ñꢑp cꢡa nàng, Nꢄ

Oa cũng phꢏi thꢕt lên "nhan sꢅc vô song, huân xưng vưu vꢖt"; còn tên vua háo sꢟc Trꢃ

Vương thì trꢗm trꢝ không ngꢆt "Đꢡp ñꢩ bꢎy mày tꢪm mꢅt phꢇng/Dꢓu dàng thay vóc liꢘu

hình hoa" và không ít lꢗn tꢎ mãn khi ñưꢋc sꢓ hꢄu nhan sꢟc ꢌy:

Tây cung dꢁ tĩnh bách hoa hương

Thꢐo sꢅc thanh thanh liꢘu sꢅc hoàng

Đãi ñáo nguyꢊt minh trì thưꢍng túc

Phù dung bꢎt cꢖp mĩ nhân trang

(Đêm tꢊnh cung tây bát ngát hương

Xanh xanh sꢟc liꢤu cꢛ non vàng

Trăng lên ao sáng ta vꢁ nghꢊ

Hoa ñꢑp sao bꢦng dáng mĩ nhân)

Đát Kꢊ (Hꢝ Ly) ñã dùng sꢟc ñꢑp như mꢅt thꢒ uy quyꢁn ñꢢ thay ñꢣi vꢐn mꢈnh chính

mình và vꢐn mꢈnh cꢡa cꢏ mꢅt quꢕc gia. Nhꢂ sꢟc ñꢑp, mꢅt con tinh hꢝ ly trꢓ thành bꢐc mꢥu

nghi thiên hꢞ và làm mꢅt ñꢌt nưꢆc thꢔnh cưꢂng sꢃp ñꢣ. Chꢊ bꢦng mꢅt cái uꢕn éo nũng nꢔu,

Đát Kꢊ ñã khiꢀn vua Trꢃ vꢒt bꢛ kiꢀm thꢗn trꢉ tà Vân Trung Tꢜ tꢖng; phꢀ bꢛ Khương hꢐu

cùng thái tꢜ; xây Bá Lꢅc ñài; dùng hình bào lꢞc vꢆi nhꢄng ngưꢂi can gián; nuôi bꢇn nꢔnh

thꢗn Phí Trꢇng, Vưu Hꢝn; mꢓ tiꢈc thꢀt chúng quꢗn yêu... Đꢖc biꢈt, trong cuꢅc sꢕng hàng

ngày, vua Trꢃ ñã "trút bꢛ vương vꢔ" trꢓ thành mꢅt nô bꢅc cho Đát Kꢊ. Hãy xem ñoꢞn ñꢕi

thoꢞi giꢄa nàng và Trꢃ vương:

Đát Kꢊ:

Trong mình lꢁnh, mà trꢁo trꢏc trong cꢌ nꢈa. Lꢁi trꢕng ngꢏc ñánh hoài khó

chꢓu lꢅm. Xin quꢕc trưꢑng, ngài vuꢕt cho tôi mꢄt tí nào!

Vua Trꢃ: Đꢚ quꢐ nhân vuꢕt cho. Xuôi, xuôi, xuôi, xuôi!

Đát Kꢊ: Chao ơi, mꢛi xương sꢕng lꢅm, hãy ñꢎm cho tôi mꢄt tí!

Vua Trꢃ: ꢫ, ñꢚ quꢐ nhân ñꢎm cho...

Đát Kꢊ:

Chao ôi! Nóng mꢤt lꢅm, biꢚu ñꢔa mô hꢅn quꢁt phꢎt phơ cho dꢘ chꢓu.

Vua Trꢃ: Đꢔa nào quꢁt bay!

Đát Kꢊ:

Thôi... ôi lꢁnh lꢅm!

Vua Trꢃ: Bay quꢁt mꢁnh lꢅm, răng mà quân hư lꢅm. Đꢚ tao quꢁt cho bay coi coi.

(Quꢁt) Thôi ñꢒng rên nꢈa mà mꢊt...

TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 9/2016

99

Quꢏ thꢐt là sꢟc ñꢑp có sꢒc mꢞnh vô song, Đát Kꢊ quyꢀn rũ thành công vua Trꢃ vì nàng

ý thꢒc ñưꢋc sꢒc mꢞnh cꢡa nó. Mꢖc dù là mꢅt nhân vꢐt phꢏn diꢈn trong tuꢝng, nhưng nhân

vꢐt Đát Kꢊ (Hꢋ Ly) cũng như Thꢔ Mꢗu (Quan Âm Thꢓ Kính) hay Xuý Vân (Kim Nham) cho

ta thꢌy mꢅt vꢙ ñꢑp khác cꢡa ngưꢂi phꢃ nꢄ − vꢙ ñꢑp tꢎ chꢡ nꢣi loꢞn.

3. KꢌT LUꢍN

Khꢏo sát mꢅt sꢕ hình tưꢋng nhân vꢐt nꢄ tiêu biꢢu trong các tuꢝng bꢏn cꢡa Đào Tꢌn, ta

thꢌy Đào Tꢌn ñã kꢀ thꢉa nhꢄng giá trꢔ tinh hoa vꢁ hình tưꢋng ngưꢂi phꢃ nꢄ trong văn hꢇc

cꢣ trung ñꢞi, ñꢝng thꢂi ñưa ra mꢅt sꢕ quan niꢈm mꢆi mꢙ vꢁ ngưꢂi phꢃ nꢄ. Ngưꢂi phꢃ nꢄ

trong tuꢝng bꢏn cꢡa ông có ñꢗy ñꢡ phꢍm chꢌt cꢡa cꢏ truyꢁn thꢕng và hiꢈn ñꢞi, bꢏo thꢡ và

cách tân. Đó là nhꢄng hình tưꢋng vĩnh cꢜu.

TÀI LIꢎU THAM KHꢏO

Tꢌt Thꢟng (2000), "Vài khía cꢞnh cꢡa thi pháp tuꢝng cꢣ dưꢆi sꢒc ép cꢡa ý ñꢝ giáo huꢌn", Tꢁp

chí Văn hꢂc, (9), tr.49 − 56.

THE IMAGE OF WOMAN IN DAO TAN’S CLASSICAL DRAMA

Abstract: Theme on woman is a major theme in the literature of Vietnam. Unlike ancient

opera often praised "women heroes", the image of the woman in Dao Tan’s classical

drama (Tuong) was built by three aspects: woman

woman the desire for happiness.

− self − command, woman − sacrifice,

−

Keywords: women, Dao Tan’s classical drama.