Thiên nhiên trong truyện ngắn của Bình Nguyên Lộc từ góc nhìn phê bình sinh thái

VAN HIEN UNIVERSITY JOURNAL OF SCIENCE

VOLUME 6 NUMBER 5

THIÊN NHIÊN TRONG TRUYỆN NGẮN CỦA BÌNH NGUYÊN LỘC TỪ

GÓC NHÌN PHÊ BÌNH SINH THÁI

Lê Thị Hồng Nhạn

Trường THPT Phú Ngọc, Đồng Nai

[email protected]om

Ngày nhận bài: 11/06/2019, Ngày duyệt đăng: 07/09/2019

Tóm tắt

Theo Cheryll Glotfelty, phê bình sinh thái đầu tiên và đơn giản nhất là nghiên cứu

mối quan hệ giữa văn học với môi trường tự nhiên. Phê bình sinh thái đề xuất lý thuyết

“tự nhiên trung tâm luận”, phản biện lại quan niệm “con người trung tâm luận”. Từ góc

nhìn Phê bình sinh thái, trong truyện ngắn của Bình Nguyên Lộc, thiên nhiên là nền tảng

chủ đạo, là trung tâm của bức tranh cuộc sống. Ở đó, con người sống hòa vào tự nhiên.

Qua truyện ngắn của ông, ta cũng thấy được sự chuyển biến của sinh thái tự nhiên, sự

thay đổi trong quan hệ giữa con người với tự nhiên. Từ đó, tác giả cũng thể hiện thái độ

không đồng tình trước sự tận diệt thiên nhiên trong quá trình khai thác.

Từ khóa: Bình Nguyên Lộc, phê bình sinh thái, thiên nhiên.

Nature in short stories of Binh Nguyen Loc from the ecocriticism viewpoints

Abstract

According to Glotfelty, the first and the simplest ecocriticism is the study of the

relationship between literature and natural environment. The ecocriticism proposes the

theory of “natural centralism”, but disagrees with the notion of “human center”. From

the perspective of ecocriticism in Binh Nguyen Loc's short stories, nature is the

mainstream and the center of the picture of life. In which, people live in harmony with

nature. Through his short stories, the transformation of natural ecology, and the change

in the relationship between man and nature is seen. Since then, disagreement with the

destruction of the nature during the exploitation is stated.

Keywords: Binh Nguyen Loc, ecocriticism, nature.

1. Đặt vấn đề

có cái nhìn khác đối với thiên nhiên, tuy

chưa chuyển hết sang quan điểm sinh thái

trung tâm luận như trong văn học sinh thái

ở thế kỷ XXI, trong đó có Bình Nguyên

Lộc. Truyện ngắn của Bình Nguyên Lộc

đã phản ánh khá rõ nét sự chuyển biến của

sinh thái tự nhiên, từ việc khai khẩn đất

mới để mưu sinh lập nghiệp, sự lấn sân của

Nếu như trong văn học trung đại, thiên

nhiên còn nhiều bí ẩn để con người bày tỏ

lòng ngưỡng mộ và để trú ngụ tâm hồn

mình thì đến thời hiện đại, với quan điểm

con người trung tâm luận, thiên nhiên là

đối tượng khai thác nhằm phục vụ cho

cuộc sống. Tuy nhiên, không ít nhà văn đã

89

TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC VĂN HIẾN

TẬP 6 SỐ 5

đô thị vào sinh thái tự nhiên, đến sự

chuyển biến trong quan hệ giữa con người

với thiên nhiên như ý thức trân trọng, giữ

gìn tự nhiên, hay phản ánh việc con người

trở về với môi trường tự nhiên. Đây là một

vấn đề còn mới mẻ khi nghiên cứu về nhà

văn Bình Nguyên Lộc. Trước đó, đã từng

có những nhà nghiên cứu về Bình Nguyên

Lộc như Nguyễn Văn Đông (2005) với

công trình Văn hóa và con người Nam Bộ

trong tác phẩm của Bình Nguyên Lộc; tác

giả Lê Thị Thu Hiền (2010) với Truyện

ngắn Ký thác của Bình Nguyên Lộc dưới

góc nhìn văn hóa, tác giả Nguyễn Thị Thu

Trang (2010) với công trình Con người và

Văn hóa Nam Bộ trong truyện ngắn của

Bình Nguyên Lộc… Từ việc thống kê và

nghiên cứu các công trình đi trước, chúng

tôi chưa thấy có công trình nào nghiên cứu

truyện ngắn của Bình Nguyên Lộc dưới

góc nhìn phê bình sinh thái. Cho nên, việc

nghiên cứu để có cái nhìn toàn diện và đầy

đủ hơn về truyện ngắn của Bình Nguyên

Lộc từ góc nhìn phê bình sinh thái và rất

cần thiết. Bài viết được triển khai theo

hướng tìm những dấu ấn sinh thái trong

truyện ngắn của Bình Nguyên Lộc, để thấy

những đóng góp của một nhà văn lớn với

những tư tưởng đi trước thời đại trong nền

văn học đô thị miền Nam một thời bị quên

lãng. Qua đó, bài viết muốn góp phần cảnh

tỉnh con người về bảo về môi trường sinh

thái của đất nước chịu nhiều ảnh hưởng

của biến đổi khí hậu như Việt Nam.

khái niệm khác nhau về phê bình sinh thái

nhưng phần lớn các học giả trên thế giới và

Việt Nam đều thừa nhận định nghĩa của

Cheryll Glotfety cho rằng: “Phê bình sinh

thái là nghiên cứu mối quan hệ giữa văn

học và môi trường tự nhiên” (Nguyễn Thị

Tịnh Thy, 2017: 9). Phê bình sinh thái lấy

chủ nghĩa sinh thái làm trung tâm, nhấn

mạnh sự bình đẳng giữa con người với tự

nhiên. Phê bình sinh thái manh nha vào

những năm 70 của thế kỷ XX ở phương

Tây. Để phát triển phê bình sinh thái phải

kể đến Hội nghiên cứu về Môi trường

(ASLE), hình thành vào 1992 ở Hoa Kỳ;

các nhà nghiên cứu như Kroeber (1994)

với cuốn chuyên luận Phê bình sinh thái;

Cheryll Glotlty, Harold Fromm hay Karen

Thornber, … với nhiều bài viết có tính

định hướng quan trọng trong phê bình sinh

thái làm cho phê bình sinh thái dần trở

thành một khuynh hướng được giới nghiên

cứu khắp năm châu quan tâm. Ở Việt

Nam, văn học sinh thái là một tiềm năng

mà nghiên cứu phê bình sinh thái là một

hướng nghiên cứu cấp thiết nhưng còn mới

mẽ. Nhưng không phải tác phẩm văn học

nào viết về tự nhiên cũng là tác phẩm văn

học sinh thái và cũng không phải từ khi có

khái niệm văn học sinh thái thì tác phẩm

văn học sinh thái mới ra đời, điều quan

trong và ý thức sinh thái của tác giả được

thể hiện qua tác phẩm của mình.

2.2. Nhà văn Bình Nguyên Lộc

Bình Nguyên Lộc (1914 – 1987), là

nhà văn lớn của Nam Bộ, tên thật là Tô

Văn Tuấn, quê ở làng Tân Uyên, tổng

Chánh Mỹ Trung, tỉnh Biên Hòa, (nay

thuộc thị trấn Tân Uyên, tỉnh Bình

Dương). Ông sống trong gia đình nông lâm

nghiệp. Từ nhỏ, ông học trường làng, rồi

học ở Sài Gòn, sau đó về làm việc ở Thủ

2. Khái lược về phê bình sinh thái

và nhà văn Bình Nguyên Lộc

2.1. Phê bình sinh thái

Thuật ngữ sinh thái học là một khoa

học về “mối quan hệ giữa sinh vật (tự

nhiên và con người) với môi trường sống”

(Viện Ngôn ngữ học, 2002: 10). Có nhiều

90

VAN HIEN UNIVERSITY JOURNAL OF SCIENCE

VOLUME 6 NUMBER 5

Dầu Một rồi vào Sài Gòn viết văn. Năm

1942, Bình Nguyên Lộc bắt đầu tham gia

hoạt động văn nghệ. Ngoài hai tập truyện

đầu tay Hương gió Đồng Nai, Phù Sa đều

bị thất lạc do chiến tranh, ông còn để lại

nhiều tác phẩm có giá trị khác như những

tập truyện ngắn Ký thác, Nhốt gió, Thầm

lặng, Mưa thu nhớ tằm…và nhiều tiểu

thuyết trong đó có Đò dọc, được nhận Giải

thưởng Văn chương với tiểu thuyết vào

năm 1959 và giải nhất Văn chương toàn

quốc vào năm 1960. Ngoài ra, ông còn làm

báo, làm nhà xuất bản… Sau ngày đất

nước thông nhất 1975, ông ngừng cầm bút

vì bệnh nặng, sau đó được gia đình bảo

lãnh qua nước ngoài chữa bệnh, tại Hoa

Kỳ năm 1985 và hai năm sau ông mất tại

California, Hoa Kỳ, thọ 74 tuổi.

người đã tác động vào hệ sinh thái tự

nhiên, làm chúng có sự chuyển biến sâu

sắc như săn bắt động vật, chặt phá cây

rừng, khai khẩn đất rừng để làm nhà, để

trồng trọt, để lập nên những khu công

nghiệp,… làm thay đổi sinh thái tự nhiên.

3.1. Khai khẩn đất mới để mưu sinh

lập nghiệp

Đọc truyện ngắn của Bình Nguyên

Lộc, người đọc thấy được hình ảnh những

người di dân khai hoang mở cõi. Truyện

Rừng mắm viết về gia đình thằng Cộc từ

Sa Đéc xuống vùng U Minh để khai phá

đất rừng trồng tràm, trồng lúa, với mong

muốn lập ấp lập xóm. Việc đầu tiên của

khai khẩn đất hoang là đốt rừng để trồng

lúa, lập vườn. Ông nội và tía thằng Cộc đốt

rừng tràm từ ngoài bờ rạch, gió thổi vô

rừng làm đám cháy càng to và diện tích

khai khẩn ngày càng nhiều. Cứ thế rừng sẽ

lùi dần để dành chỗ cho người dân mở

rộng đất canh tác, rồi lập xóm lập làng.

Đây là quá trình chuyển biến của sinh thái

tự nhiên sang sinh thái nông nghiệp trong

một nước thuần nông như Việt Nam. Con

người tác động vào tự nhiên ngày càng

mạnh mẽ để tìm chốn an cư lạc nghiệp

cũng như hành trình sinh tồn của loài vật

trong chuỗi thức ăn của chúng. Trong

truyện Bà mọi hú, lưu dân cũng tìm đến

quả núi nhỏ bé mang tên núi Bà Mọi để

khai hoang lập nghiệp. Người ta khai phá

rừng quanh hòn núi nhỏ, “lấn lần vào rừng

bằng cách đốn cây” và vì thế “rừng già bị

gặm ngày một, chậm mà chắc chắn, mãi

đến một ngày kia thì vòng vây bị xiết chặt

quanh hòn núi” (Nguyễn Q. Thắng, 2012:

313). Khi bị bà Mọi cản trở, chặn nước từ

trên cao, lưu dân đã đốt phần chóp núi còn

lại, để mở rộng đất canh tác và tiêu diệt bà

Mọi. Đây cũng có thể xem là một cuộc

3. Những chuyển biến của sinh thái tự

nhiêntrongtruyệnngắncủaBìnhNguyênLộc

Trong sinh thái học, sự sinh trưởng và

phát triển của sinh vật chịu sự tác động của

nhiều nhân tố sinh thái trong đó có 3 nhân

tố chính, đó là nhóm nhân tố vô sinh

(Abiotic factor) gồm khí hậu, đất, nước,

địa hình, nhóm nhân tố hữu sinh (Biotic

factor), gồm thực vật, động vật, vi sinh vật

và nhóm nhân tố con người (Man factor)

gồm tất cả các hoạt động của xã hội loài

người làm biến đổi tự nhiên (Nguyễn Thị

Ngọc Ẩn, 2001: 19). Vậy nên, khi nói đến

sự chuyển biến của sinh thái tự nhiên trong

truyện ngắn của Bình Nguyên Lộc, phải

nói đến sự thay đổi về đất đai khí hậu, rồi

đến các loại sinh vật dưới sự tác động của

con người. Hơn thế, môi trường tự nhiên

không phải là một thực thể bất biến mà

luôn tác động qua lại giữa các thực thể

trong quần xã sinh vật, trong đó con người

là một sinh vật tiến bộ hơn cả. Trong quá

trình cải tạo cuộc sống của mình, con

91

TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC VĂN HIẾN

TẬP 6 SỐ 5

xâm lấn và tác động của con người làm

mất cân bằng sinh thái. Trong truyện Mẹ

tôi tái giá, cuộc phá rừng lại được đề cập ở

một khía cạnh khác, đó là phá rừng trồng

cao su. Tây Xi – lăng – ba đã cho người

chặt phá hàng trăm mẫu đất để trồng cao

su nhưng gặp phải sự chống phá ngầm của

nhưng người dân yêu núi rừng như anh

Mín. Nhưng cuối cùng, Mín phải bỏ đi như

một sự thua cuộc khi lão Tây Xi – lăng –

ba “quả quyết mộ phu phá trên sáu mươi

mẫu rừng” để trồng cao su, khi mà “rừng

me của dân làng bỗng dưng bị trầy vi trốc

vảy, bị lột da, cắt tóc đến trần truồng như

nhộng sau hơn một tháng ngược đãi do

một toán phu đông hàng trăm người”

(Nguyễn Q. Thắng, 2002: 477). Trong quá

trình khai hoang lập nghiệp, con người tác

động vào tự nhiên ngày càng mạnh mẽ như

việc săn bắt thú vật như bắt Ô Heo trong

Rừng mắm, hứng cá trong tác phẩm Bám

níu. Điều này đã phản ánh sự thay đổi tự

nhiên trong quá trình chuyển biến của xã

hội về quan hệ sinh tồn của muôn loài.

người sống và người chết được phân định

rõ ràng. Chết là về với đất mẹ, về với thiên

nhiên, nên khi chết, người ta được chôn cất

ở bãi tha ma, nơi núi đồi hoang lạnh và

vắng người qua lại. Về tâm linh, người

sống luôn tôn trọng sự yên tỉnh của người

chết, vì chết là đến nơi an nghỉ, ở đó không

có ganh đua, không bon chen hay lừa dối.

Vậy mà, Bình Nguyên Lộc đã nhìn thấy sự

thay đổi ngay cả cách người ta dịch chuyển

chỗ ở. Người sống vì nghèo khó, vì thiếu

đất ở, đã phải di cư vào nơi đất thánh, đất

cấm: “Ban đầu vài người mạo hiểm cất

nhà ngay trên ranh đất thánh. Thấy không

ai nói gì, một số người khác lách qua khỏi

mấy cái nhà vừa cất lên, để vô trong mà

xây cất” (Nguyễn Q. Thắng, 2012: 41).

Trong truyện Người đẹp ven sông, tấm

biển quảng cáo thuốc đánh răng Perlon đã

làm thay đổi cuộc đời của anh tư Được,

người làm phu trên một chiếc phà máy ở

bến Hậu Giang Cần Thơ. Sự quyến rũ của

nàng trong tấm biển quảng cáo như là sự

quyến rủ của phồn hoa đô hội. Khi nền

công nghiệp đang lấn sân vào Việt Nam,

và cuộc sống khó khăn ở miền quê đã làm

dòng di cư ào ạt lên đô thành làm sinh thái

tự nhiên vùng miền cũng bắt đầu chuyển

dịch. Sức quyến rũ của nó mạnh như một

cô gái xinh đẹp có hàm răng trắng muốt,

có đôi mắt biết nói và nụ cười khả ái. Biết

đó là ảo mộng nhưng “ảo mộng giúp tươi

đẹp phần nào cuộc đời tăm tối và phẳng lì

của anh tư Được”. Người ta nghĩ về đô

thành cũng mãnh liệt như khi mơ về một

cô gái đẹp. Sài thành là một giấc mơ của

biết bao con người ở miền quê nghèo này:

“Từ thành phố lạ ấy vọng xuống từ lâu một

tiếng gọi xa xôi, nó mời mọc chàng, nó rủ

rê chàng, nó quyến dụ chàng bằng hình

bóng người đẹp đánh răng” (Nguyễn Q.

3.2. Sự lấn sân của đô thị ảnh hưởng

đến sinh thái tự nhiên

Môi trường sống thay đổi kéo theo sự

thay đổi sinh thái tự nhiên. Mở đầu truyện

Ba con cáo, Bình Nguyên Lộc đã chọn

điểm nhìn mới mẻ và độc đáo, đó là từ bãi

tha ma, thế giới của người chết để nói về

người sống. Không gian ở chốn mồ hoang

mả lạnh làm cho người đọc lợm người.

Không miêu tả chiến tranh chết chóc, Bình

Nguyên Lộc chọn những cây thánh giá sắp

thành hàng đông đúc, những cánh tay dang

ra để chực bắt người để thấy được những

khó khăn như đang bủa vây lấy đời sống

con người, để vì thế cuộc xâm lấn đất ở

của người sống bắt đầu. Trong sinh thái tự

nhiên, có sinh thì có tử, ranh giới giữa

92

VAN HIEN UNIVERSITY JOURNAL OF SCIENCE

VOLUME 6 NUMBER 5

Thắng, 2002: 143), Tuy nhiên, không phải

ước vọng nào cũng thành hiện thực, giấc

mơ nào cũng mãi đẹp, cái còn lại là cả sự

đổ vỡ. Đô thành vốn tráng lệ, hào hoa kia

đã đi sâu ảnh hưởng đến cuộc sống của

người dân quê, đây là lời cảnh báo của tác

giả và càng về sau, nó càng đúng hơn.

Trong truyện Ma ném đá, thằng Ngọt cũng

đã nói ra suy nghĩ của mình về việc cứ hễ

cô Hén về làng là có ít nhất một cô gái ở

làng đi theo tiếng gọi thị thành. Vậy nên,

Ngọt đã giả ma ném đá để cho Hén bỏ lên

Sài Gòn, không kịp quyến rũ vợ chưa cưới

của anh. Sự chuyển dịch dân cư này làm

cho ai cũng phải lo lắng bởi vì “Tiếng gọi

của thị thành réo rắt lắm, và gái quê,

những cô gái nghèo khổ, cực nhọc, cô nào

cũng có mộng ra thành thị cho sung sướng

tấm thân” (Nguyễn Q. Thắng, 2012: 382).

Cả người lớn cũng nhìn thấy “sự hao hớt

dân làng” bởi những chuyến di dân này.

Như vậy, với tài quan sát tỉ mỉ và phân tích

giải thích kỹ càng, Bình Nguyên Lộc đã

nhìn ra được những thay đổi sinh thái tự

nhiên khi công cuộc đô thị hóa ngày một

mạnh mẻ hơn, qua đó gửi gắm suy nghĩ

của mình trước thời cuộc.

Lộc, con người đã sống chan hòa vào thiên

nhiên, xem thiên nhiên như là người mẹ

không thể thiếu để khai thác, để tìm nguồn

sống trong những ngày khai hoang lập địa.

Người dân vào rừng khai khẩn đất hoang

để lập ấp lập làng và xem thiên nhiên là

nguồn sống bất tận. Trong truyện Không

một tiếng vang, người dân bắt cá dưới sông

để bán: “Cá sát đánh hơi hèm đổ xô vào

giỏ cần xế rồi anh bắn tung người lên khỏi

mặt nước” (Nguyễn Q. Thắng, 2002: 107),

hay xúc cát ở những cồn nổi, cồn chìm

dưới lòng sông để kiếm sống. Truyện Bà

Mọi hú, Rừng mắm… cũng cho thấy thiên

nhiên bạt ngàn rừng núi và mênh mông

sông nước như là nguồn sống bất tận mà

con người khai thác để sinh tồn.

Sống và dựa vào thiên nhiên, tiêu thụ

thiên nhiên, tác giả đã xem thiên nhiên là

một phần tử trong chuỗi thức ăn của các

sinh vật trong thế giới tự nhiên. Tuy nhiên,

trong truyện ngắn của Bình Nguyên Lộc,

ta thấy được ý thức trân trọng, giữ gìn tự

nhiên được thể hiện qua tình cảm và thái

độ của tác giả ẩn chứa trong tác phẩm. Sự

xót xa của dân làng khi chứng kiến cảnh

người dân khai hoang phải đốt cả ngọn núi

để xua đuổi, vây bắt bà Mọi khi bà ngăn họ

phá rừng trong truyện Bà Mọi hú. Tác giả

đã thốt lên: “Tranh sống! Trời ơi! Tranh

sống ác liệt thay! - Một ông lão lẩm bẩm

như vậy rồi nước mắt chan hòa”. Họ xót

xa trước tiếng hú tuyệt vọng của của một

tộc người sơn cước. Cách tác giả miêu tả

tiếng hấp hối của bà Mọi, cũng như của

cánh rừng trước khi bị hủy diệt: “Tiếng hú

vang rền từng hồi, hấp hối, rồi lại nấc lên

và rốt cuộc chết dần, tắt hẳn, trong ngọn

lửa cao ngất trời đã bò lên tới đỉnh” đã

phần nào nói lên tấm lòng của tác giả đối

với tự nhiên, nghe “se thắt lòng lại, quặn

4. Sự chuyển biến trong quan hệ

giữa con người với thiên nhiên

Con người và thiên nhiên là hai thực

thể luôn gắn bó, hòa quyện với nhau trong

mối quan hệ phức tạp. Trước khi sinh thái

học ra đời, nhân loại vẫn cho rằng con

người là trung tâm của vũ trụ, tự nhiên là

khách thể để gửi gắm tâm tư tình cảm của

con người. Nhưng trong văn Bình Nguyên

Lộc, ta thấy có sự chuyển dịch trong cách

nhìn nhận mang ý thức sinh thái khá rõ.

4.1. Ý thức trân trọng, gìn giữ môi

trường tự nhiên

Trong truyện ngắn của Bình Nguyên

93

TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC VĂN HIẾN

TẬP 6 SỐ 5

đau một niềm bất nhẫn” (Nguyễn Q.

Thắng, 2012: 315).

tiếng về sự khai thác tận diệt của người

dân và bày tỏ thái độ không đồng tình của

mình. Phải chi họ biết dừng lại, thì nguồn

thức ăn kia sẽ mãi dồi dào cho họ khai

thác. Hay khi ông trưởng thôn, lão

Nghiệm, cùng hai người nữa vào rừng tát

vũng Mẹ Con, ông ta đã đứng nơi vũng đó

thật lâu, vì “không nỡ để chân xuống đó

mà phá đám sự yên ổn của loài thủy tộc ẩn

dật này, mà làm vẩn đục khối nước trong

leo lẻo mà đạp gãy bao nhiêu thủy thảo

đẹp như cây cảnh non bộ của nhà giàu”

(Nguyễn Q. Thắng, 2012: 369). Đây là tấm

lòng của tác giả trong việc giữ gìn sinh thái

tự nhiên. Theo quan điểm “nhân loại trung

tâm luận”, con người luôn đấu tranh để

chinh phục tự nhiên, xem tự nhiên như là

tất yếu phải phục vụ con người. Vì vậy,

trong quá trình khai thác tự nhiên, con

người luôn đặt lợi ích của mình lên trên

hết, làm sao càng phá được nhiều rừng,

chiếm được nhiều đất càng tốt, làm sao để

đánh được nhiều cá, xúc được nhiều cát

dưới lòng sông càng tốt. Với sự khai thác

đó, con người đã vô tình làm lệch chuỗi

thức ăn, phá vỡ cân bằng sinh thái nguyên

sinh, ảnh hưởng đến sự hài hòa của sinh

thái tự nhiên.

Truyện ngắn của Bình Nguyên Lộc

phản ánh quá trình con người tác động vào

tự nhiên và xem đó là điều cần thiết để con

người định cư và sinh sống trong buổi đầu

khai hoang lập địa. Nhưng người đọc còn

thấy được thái độ trân trọng môi trường tự

nhiên hay sự xót thương thiên nhiên trước

sự khai thác tận diệt. Đó chính là cảm quan

sinh thái, ý thức sinh thái của tác giả.

4.2. Con người trở về với môi trường

tự nhiên

Sau tất cả, thiên nhiên vẫn là nơi trú

ngụ của tâm hồn con người. Trở về tự

Biết trọng thiên nhiên, biết thương tự

nhiên, đó chính là ý thức trân trọng tự

nhiên của con người. Trong truyện Mẹ tôi

tái giá, qua nhân vật Mín, tác giả bày tỏ sự

phản đối của mình trong việc chặt phá

rừng xanh để trồng rừng cao su, mặc dù đó

cũng là rừng, nhưng không phải rừng tự

nhiên. Mín cũng như những người dân

khác đã âm thầm phá kế hoạch của tên tây

Xi – lăng – ba là phá rừng trồng cao su

hàng loạt nên đã nấu nước sôi bằng cồn, để

tưới lên những cây cao su mới trồng. Vì

hơn ai hết, “họ sống nhờ rừng thì họ xem

rừng như bà mẹ đã nuôi dưỡng họ, và

quyết bảo vệ rừng sâu” (Nguyễn Q.

Thắng, 2002: 469), vậy nên Mín và cả dân

làng hai bên bờ sông không ai bảo nhau

mà cùng hành động y như nhau. Đó chính

là sự phản ứng lại của con người trước sự

chiếm hữu thiên nhiên, của một bộ phận

tận diệt thiên nhiên. Tác giả đã nhìn thấy

những khó khăn trong việc ngăn chặn xu

hướng tàn phá thiên nhiên này, nên cuối

tác phẩm, nhân vật Mín đã bỏ rừng mà đi.

Bởi vì, số đông mọi người lúc bấy giờ đều

nghĩ “luật trời là đàn bà còn trẻ phải tái

giá”. Mín không tìm được tiếng nói chung,

hay chính tác giả không đồng tình với việc

phá rừng hàng loạt: “Rồi Mín ra đi, lòng

chết lạnh”. Trong truyện Bám víu, Bình

Nguyên Lộc đã viết về việc hứng cá của bà

con làng quê để mưu cầu sự sống: “Dân

quê miền Đông họ nghèo, không có tiền

mua thịt, mà cá dưới sông bị họ hủy diệt

bừa bãi thế này, hàng trăm triệu con mỗi

năm, hủy diệt hồi chúng còn là mầm non

thôi nên chi rồi họ lại phải nhịn thèm, vì

đâu còn cá để mà câu?” (Nguyễn Q.

Thắng, 2012: 367). Qua đó, tác giả đã lên

94

VAN HIEN UNIVERSITY JOURNAL OF SCIENCE

VOLUME 6 NUMBER 5

nhiên là trở về với đất mẹ, với quê hương,

nơi tâm hồn con người cảm thấy thanh

thản và thoải mái hơn cả. Trong truyện

ngắn của Bình Nguyên Lộc, ta gặp không

ít chi tiết ra đi và trở về. Con người sau

những va vấp trong cuộc sống mưu sinh,

trước những khó khăn không thể giải quyết

được, đã bỏ làng bỏ xóm để ra đi và tìm về

với thiên nhiên, bởi vì thiên nhiên luôn mở

rộng để đón nhận và cứu rỗi tâm hồn họ.

Bùi An Khương, trong truyện Thèm người,

vì nối lại tình xưa với Mỹ, người tình cũ

giờ đã bị chồng phụ, đã bị cha mẹ truất hết

gia tài. Anh ta luôn sống trong thù ghét vợ

nên đã dẫn vợ vào bìa rừng để trả thù. Khi

đứng trước tội ác, đứng trước thú tính của

mình, Khương rơi vào hoảng loạn, tâm hồn

tổn thương và điên cuồng không có lối

thoát, chàng đã chọn cách bỏ lại tất cả.

Khương đã tìm đến rừng sâu để giải tỏa

nỗi niềm khi bế tắc, “Khương chạy như

điên trong rừng cho đến trưa, không biết

đau vì gai cào rách thịt”. Chính rừng sâu,

hay thiên nhiên đã giúp con người bình

tâm mà suy xét lại mọi việc, “chàng quyết

định trốn luôn, không phải vì sợ sự trừng

phạt của pháp luật loài người, mà vì chàng

muốn xa lánh cái xã hội mà nơi đó chàng

chưa bao giờ gặp hạnh phúc” (Nguyễn Q.

Thắng, 2002: 362). Nhưng sau nhiều tháng

sống trong rừng sâu, chàng nhận ra rằng:

“Không, không thể nào trốn cái xã hội loài

người được”, vậy nên chàng đã tìm cách

trở về với đồng loại. Hay trong truyện

Rung cây dừa, thầy giáo Lâu, vì thất vọng

về tình yêu, tình người, đã bỏ ra đảo hoang

để sống, như người tiền sử. Con người khó

khăn trong cuộc sống, không thể tiếp tục

sống, mà là bế tắc cùng đường, họ về với

thiên nhiên, mong tìm được sự yên bình

trong tâm hồn. Thế nhưng, lại một lần nữa,

tác giả lại cho con người phải trở về đúng

với cuộc sống tự nhiên của mỗi người như

lúc ban đầu. Sau hai mấy năm trời, trải qua

một trận ốm thập tử nhất sinh, thầy Lâu đã

nhận ra rằng “tiếng vang của loài người,

của xã hội văn minh lại kêu réo như tiếng

còi tàu thỉnh du” (Nguyễn Q. Thắng,

2012: 146), và rồi thầy cũng trở về nơi bắt

đầu cuộc sống của mình.

Như vậy, con người bắt nguồn từ

những nguyên thủy, những hồn nhiên xưa

cũ, vì thế, lúc gặp khó khăn đau khổ trong

cuộc đời, thiên nhiên lại hiện ra như một

cánh tay mẹ che chở bảo bọc lấy con

người, cứu rỗi linh hồn họ, ấp iu họ trong

một thời gian dài như xoa dịu và chữa lành

vết thương. Sau khi lành lặn vết thương,

thiên nhiên lại trả con người về cuộc sống

tự nhiên, như vốn nó là vậy. Qua truyện

ngắn, Bình Nguyên Lộc đã để cho thiên

nhiên tràn ngập và hòa quyện vào từng tác

phẩm, gắn bó mật thiết với đời sống con

người. Thiên nhiên trở thành trung tâm của

bức tranh cuộc sống.

5. Kết luận

Từ quan niệm “nhân loại trung tâm

luận” đến quan niệm “sinh thái trung tâm

luận” là một bước tiến dài của nhân loại

trong quá trình đấu tranh bảo vệ môi

trường. Khủng hoảng môi trường toàn cầu

đã làm cho con người đứng trước những

nguy cơ sinh thái mà trước hết là sinh thái

tự nhiên. Phê bình sinh thái là một môn

khoa học liên ngành, là một khuynh hướng

phê bình mới được du nhập vào Việt Nam.

Chủ thể của phê bình sinh thái là văn học

trong mối quan hệ với môi trường sống.

Nghiên cứu vấn đề Thiên nhiên trong

truyện ngắn của Bình Nguyên Lộc từ góc

nhìn phê bình sinh thái, chúng tôi dùng lý

thuyết phê bình sinh thái để đọc lại truyện

95

TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC VĂN HIẾN

TẬP 6 SỐ 5

ngắn Bình Nguyên Lộc nhằm thấy dấu ấn

sinh thái trong những tác phẩm ra đời từ

thời mà lý thuyết phê bình sinh thái chưa

phổ biến. Đó là những chuyển biến của

sinh thái tự nhiên như khai khẩn đất mới

để mưu sinh lập nghiệp, sự lấn sân của đô

thị ảnh hưởng đến sinh thái tự nhiên. Đó

còn là những chuyển biến trong quan hệ

giữa con người với tự nhiên như ý thức

trân trọng môi trường tự nhiên, hay con

người trở về với thiên nhiên. Bài nghiên

cứu này ngoài việc giúp khẳng định giá trị

của truyện ngắn Bình Nguyên Lộc còn

giúp thấy được những suy tư trăn trở của

tác giả khi cuộc sống hiện đại đang xâm

nhập vào một đất nước nông nghiệp như

Việt Nam.

Với việc chỉ ra dấu ấn sinh thái tự

nhiên trong truyện ngắn của Bình Nguyên

Lộc, bài viết đã giúp người đọc có thêm

một hướng nghiên cứu mới khi tiếp cận

văn học, hướng nghiên cứu lấy sinh thái

làm trung tâm. Từ đó, hướng con người

đến một cuộc sống hài hòa với môi sinh,

tôn trọng thiên nhiên như một sinh mệnh

sống bên cạnh con người. Bài viết còn

muốn gửi gắm thông điệp về ý thức bảo vệ

môi trường, sinh thái trong xã hội hiện đại,

khi mà môi trường sống đang bị đe dọa

ngày một nghiêm trọng.

Tài liệu tham khảo

Nguyễn Thị Ngọc Ẩn (2001). Sinh thái học

và môi trường. Tp. Hồ Chí Minh, Nxb

Nông nghiệp.

Nguyễn Văn Đông (2005). Con người và văn

hóa Nam Bộ trong tác phẩm của Bình

Nguyên Lộc. Luận văn Thạc sĩ, Trường

Đại học KHXH và NV, Tp. Hồ Chí Minh.

Nguyễn Q. Thắng (Tuyển chọn và giới thiệu)

(2002). Tuyển tập Bình Nguyên Lộc. Tp.

Hồ Chí Minh, Nxb Văn học.

Nguyễn Q. Thắng (2012). Bình Nguyên Lộc

truyện ngắn. Tp. Hồ Chí Minh, Nxb Trẻ.

Nguyễn Thị Tịnh Thy (2017). Rừng khô suối

cạn, biển độc…, và văn chương. Hà Nội,

Nxb Khoa học Xã hội.

Bùi Thanh Truyền (chủ biên) (2018). Phê bình

sinh thái với văn xuôi Nam Bộ. Tp. Hồ

Chí Minh, Nxb Văn hóa Văn nghệ.

Viện Ngôn ngữ học (2002). Từ điển Tiếng Việt

phổ thông. Tp. Hồ Chí Minh, Nxb Tp. Hồ

Chí Minh.

96