Phương pháp tuyên truyền bằng thơ của Hồ Chí Minh

1

CHUYÊN MỤC

TRIẾT HỌC - CHÍNH TRỊ HỌC - XÃ HỘI HỌC

PHƯƠNG PHÁP TUYÊN TRUYỀN BẰNG THƠ

CỦA HỒ CHÍ MINH

NGUYỄN THỊ NHÀN^*

Chủ tịch Hồ Chí Minh không những là nhà tư tưởng lớn mà còn là bậc thầy trong

tuyên truyền, vận động và tổ chức quần chúng cách mạng. Phương pháp tuyên

truyền bằng thơ ủ ồ h inh th hi n s sáng tạo và độ đáo, phù hợp với

hoàn cảnh, điều ki n Vi t Nam lúc bấy giờ. Phương pháp ấy đã góp phần rất lớn

trong vi c tạo ra s thành công cho cách mạng Vi t Nam. Bài viết tập trung khái

quát quá trình tuyên truyền bằng thơ ủa Hồ Chí Minh qua các thời kỳ cách

mạng, qu đó đ thấy được s sáng tạo và độ đáo ủ phương pháp tuyên

truyền này.

Từ khóa: phƣơng pháp, tuyên truyền, thơ, cách mạng, Chủ tịch Hồ Chí Minh, tuyên

truyền bằng thơ

Nhận bài ngày: 30/9/2019; đư vào biên tập: 10/10/2019; phản bi n: 19/10/2019;

duy t đăng: 15/3/2020

1. DẪN NHẬP

đến một góc độ rất đặc biệt đó à

phƣơng pháp tuyên truyền bằng thơ

của Hồ Chí Minh.

Chủ tịch Hồ Chí Minh, nhà chính trị,

nhà tƣ tƣởng lỗi lạc, đồng thời à nhà

v n, nhà thơ cách mạng với phong

cách v n thơ mới, mang đậm triết lý

hành động. Những đóng góp của Hồ

Chí Minh đối với nền v n học cách

mạng Việt Nam là rất lớn. Tuy nhiên,

trong bài viết này, ngƣời viết không đề

cập đến toàn bộ sự nghiệp v n

chƣơng của Hồ Chí Minh mà chỉ bàn

Phƣơng pháp tuyên truyền của Hồ

Chí Minh là sự tổng hợp những cách

thức, biện pháp tuyên truyền; là khoa

học và nghệ thuật tuyên truyền mà

Ngƣời đã tiếp thu, kế thừa, vận dụng

một cách sáng tạo học thuyết Mác -

Lênin, tinh hoa v n hóa của dân tộc

và nhân loại, để giác ngộ, giải thích,

cổ vũ và động viên mọi tầng lớp nhân

dân tham gia, ủng hộ sự nghiệp cách

^*Trƣờng Đại học Quy Nhơn.

NGUYỄN THỊ NHÀN – PHƢƠNG PHÁP TUYÊN TRUYỀN BẰNG THƠ…

2

mạng. Ngƣời khẳng định: “Tuyên hoàn cảnh rất đặc biệt và thƣờng gắn

liền với những sự kiện trọng đại của

cách mạng Việt Nam. Tập thơ Ngục

trung nhật ký⁽¹⁾là một ví dụ điển hình.

truyền à đem một việc gì nói cho dân

hi u, dân nhớ, dân theo, dân làm” (Hồ

Chí Minh, 2011: 776).

Có thể nói, phƣơng pháp tuyên truyền

bằng thơ đƣợc Chủ tịch Hồ Chí Minh

lựa chọn từ rất sớm và phƣơng pháp

ấy đƣợc Ngƣời sử dụng xuyên suốt

trong tiến trình cách mạng Việt Nam.

Trong sự nghiệp cách mạng, Chủ tịch

Hồ Chí Minh là một nhà tuyên truyền

giàu kinh nghiệm, Ngƣời đã vận dụng

một số phƣơng pháp tuyên truyền

(tuyên truyền thông qua sử dụng hệ

thống thông tin đại chúng, sách báo,

tranh ảnh; tuyên truyền thông qua các

hoạt động v n hóa, v n nghệ, thể thao,

tổ chức lễ hội truyền thống, báo cáo

điển hình, học tập gƣơng ngƣời tốt,

việc tốt…) một cách sáng tạo và hiệu

quả, phục vụ thiết thực cho sự nghiệp

cách mạng. Một trong những phƣơng

pháp tuyên truyền mà Ngƣời kế thừa

trong truyền thống hàng nghìn n m

lịch sử của dân tộc là lối tuyên truyền

miệng thông qua những câu vè, ca

dao để từ đó hình thành nên một

phƣơng pháp tuyên truyền sáng tạo

và độc đáo: tuyên truyền bằng thơ.

Đây à phƣơng pháp tuyên truyền phù

hợp với một nƣớc An Nam thời thực

dân Pháp thống trị với 95% ngƣời dân

không biết chữ; đồng thời cũng thích

hợp với đời sống v n hóa tinh thần

thấm đ m âm hƣởng ca dao, dân ca

của ngƣời Việt Nam. Phƣơng pháp

tuyên truyền này thể hiện tầm nhìn

bao quát và sâu sắc của Hồ Chí Minh

về thực tiễn cách mạng Việt Nam.

2. THỜI KỲ TRƯỚC NĂM 1930

Xã hội Việt Nam cuối thế kỷ XIX, đầu

thế kỷ XX đứng trƣớc sự khủng hoảng,

bế tắc trầm trọng về đƣờng lối cứu

nƣớc. Tìm lối ra khỏi cuộc khủng

hoảng ấy là yêu cầu bức thiết của

cách mạng Việt Nam. Giữa úc đó,

anh thanh niên Nguyễn Tất Thành

bƣớc ên vũ đài chính trị. Nhằm đáp

ứng công tác tuyên truyền mục tiêu,

nhiệm vụ cách mạng, chỉ ra con

đƣờng cứu nƣớc, giải phóng dân tộc,

Nguyễn Ái Quốc đã dịch Bản yêu sách

của nhân dân An Nam ra tiếng Việt

theo thể thơ ục bát để tuyên truyền

cho đồng bào trong nƣớc dƣới nhan

đề Vi t Nam yêu cầu ca. Từ một Bản

yêu sách bằng tiếng Pháp, Nguyễn Ái

Quốc đã thể hiện sự tài tình khi

chuyển tải toàn bộ nội dung thành 56

câu thơ theo thể lục bát truyền thống.

Từ tác phẩm này, ngƣời dân trong

nƣớc và cả thế giới lần đầu tiên biết

đến cái tên Nguyễn Ái Quốc – một

ngƣời Việt Nam yêu nƣớc dũng cảm,

một chiến sĩ cách mạng kiên cƣờng.

Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh không

khi nào nhận mình à “nhà thơ” hoặc

có ch ng cũng chỉ à “nhà thơ bất đắc

dĩ”. Những bài thơ của Ngƣời luôn

đƣợc sáng tác trong những điều kiện,

“… ột xin tha kẻ đồng bào,

Vì hưng h nh trị mắc vào tù giam.

Hai xin phép luật sửa sang,

Người Tây người Vi t h i phương

TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 5 (261) 2020

3

ùng đồng.

đến đƣợc với nhân dân An Nam.

Những câu thơ dễ hiểu, giản dị, dung

dị, gần gũi đối với tất cả mọi ngƣời

góp phần giúp nhân dân ý thức về các

quyền tự do, các quyền dân chủ tối

thiểu, biết đến con đƣờng cách mạng

vô sản.

Những tò đặc bi t bất công,

Giám xin bỏ dứt rộng dung dân lành.

Ba xin rộng phép học hành,

Mở mang kỹ ngh , lập thành công

thương.

Bốn xin được phép hội hàng,

Năm xin nghĩ ngợi nói bàn t do.

Sáu xin được phép lịch du,

Bốn phương mặc sứ , năm hâu mặc

tình

3. THỜI KỲ 1930 - 1945

Sau khi Đảng Cộng sản Việt Nam

đƣợc thành lập (3/2/1930), cách mạng

Việt Nam bƣớc sang giai đoạn mới:

giai đoạn đấu tranh dƣới sự ãnh đạo

của Đảng. Nguyễn Ái Quốc có một dự

định rất táo bạo là viết một tác phẩm

v n học để giới thiệu nƣớc Nga Xô

viết với nhân dân Việt Nam và yêu

cầu các đồng chí ở Quốc tế Cộng sản

giúp đỡ tƣ iệu. Ban đầu, tác phẩm

này có tiêu đề là Những kỷ ni m về

cuộc du lịch của tôi. Nhƣng cuối cùng

tiêu đề tác phẩm đƣợc Ngƣời sửa lại

là Nhật ký chìm tàu⁽²⁾.

Bảy xin hiến pháp ban hành,

Trăm đều phải có thần linh pháp

quyền

Tám xin được cử nghị viên,

Qua Tây thay mặt giữ quyền thổ dân…”

(Hồ Chí Minh, 2011: 612).

Ngày 11/11/1924, Nguyễn Ái Quốc từ

Liên Xô về tới Quảng Châu (Trung

Quốc) với tƣ cách à đại biểu của

Quốc tế Cộng sản để nắm tình hình,

gây dựng phong trào và thành lập chi

bộ Đảng Cộng sản Đông Dƣơng.

Tháng 6/1925, Ngƣời thành lập Hội

Việt Nam Cách mạng Thanh niên -

tiền thân của Đảng Cộng sản Việt

Nam. Cùng thời gian đó, Ngƣời xuất

bản một số tác phẩm lý luận quan

trọng nhƣ Bản án chế độ th c dân

Pháp; Đường cách m nh, và trực tiếp

dịch bản Quốc tế ca ra dạng thơ ục

bát để tuyên truyền về cách mạng vô

sản. Điều đó đã minh chứng Nguyễn

Ái Quốc luôn quan tâm và sử dụng

phƣơng pháp tuyên truyền bằng thơ ở

mọi lúc, mọi nơi.

Điều đặc biệt trong tác phẩm này là

mỗi chƣơng trong tất cả 24 chƣơng

đều có từ 2 đến 4 câu thơ ục bát khái

quát ý chính. Một số câu thơ tiêu biểu

trong Nhật ký chìm tàu thể hiện tƣ duy

sáng tạo trong phƣơng pháp tuyên

truyền của Ngƣời nhƣ:

“Nước Nga có chuy n lạ đời.

Biến người nô l thành người t do”.

(Hồ Chí Minh, 2011: 843).

Tác phẩm Nhật ký chìm tàu do

Nguyễn Ái Quốc viết đã trực tiếp

truyền lửa cho cao trào Xô viết Nghệ

Chính phƣơng pháp tuyên truyền đặc Tĩnh. Thời điểm đó, các đồng chí

biệt này đã àm cho nội dung của Bản

yêu sách, Quốc tế … nhanh chóng

đảng viên đã bí mật chuyền cho nhau

đọc Nhật ký chìm tàu, xem đó nhƣ à

NGUYỄN THỊ NHÀN – PHƢƠNG PHÁP TUYÊN TRUYỀN BẰNG THƠ…

4

tài liệu tham khảo chính (Trần Minh minh” (Hồ Chí Minh, 2011: 712).

Siêu, 2011). Qua tác phẩm này,

Những điều nêu trong bài thơ ười

Nguyễn Ái Quốc kêu gọi nhân dân

chính sách của Vi t Minh đã góp phần

Việt Nam, trong đó có nhân dân Nghệ

tuyên truyền cho nhân dân thấy rõ sức

An và Hà Tĩnh noi gƣơng nƣớc Nga

mạnh của sự đoàn kết thống nhất. Từ

Xô viết đứng lên chiến đấu, không

đó nhân dân tự nguyện nghe, tin, theo

ngại hi sinh, gian khổ để giành lại nền

tổ chức hợp thành sức mạnh vô địch

độc lập, xây dựng cuộc sống tự do,

làm nên thắng lợi to lớn trong Cách

ấm no, hạnh phúc dƣới sự ãnh đạo

mạng tháng Tám 1945.

của Đảng Cộng sản Việt Nam. Thành

N m 1942, tình hình cách mạng có

công và sức lan tỏa của tác phẩm

nhiều chuyển biến mới, Hồ Chí Minh

chính một phần là ở phƣơng pháp

tiếp tục chuyển tải đƣờng lối chủ

tuyên truyền bằng thơ rất đặc sắc của

trƣơng của Đảng, chính sách của Mặt

Chủ tịch Hồ Chí Minh.

trận qua cách tuyên truyền bằng thơ

Ngay khi trở về nƣớc sau 30 n m bôn

rất đặc sắc của mình, Ngƣời liên tục

ba hải ngoại (28/1/1941), Hồ Chí Minh

cho ra đời những vần thơ gần gũi,

bắt tay ngay vào việc chỉ đạo, lãnh

trong sáng và có sức lan tỏa sâu rộng

đạo cách mạng Việt Nam. V n là

trong phong trào quần chúng nhân

phƣơng pháp tuyên truyền bằng thơ

dân nhƣ: Mừng xuân 1942; Lịch sử

bình dị, hiệu quả và phục vụ cho số

nước ta; Ca sợi chỉ; òn đá; on áo

đông, Ngƣời đã sáng tác rất nhiều bài

và tổ ong; Nhóm lử ; hơi giăng; Trẻ

thơ để động viên, cổ vũ, giác ngộ, vận

chăn trâu; Bài du k h… Đặc biệt,

động mọi thành phần, mọi đối tƣợng

trong bài Lịch sử nước ta (2/1942), Hồ

tham gia, ủng hộ Việt Minh với ngôn

Chí Minh đã tài tình tóm tắt lịch sử

từ dễ hiểu, dễ nhớ và đi sâu vào mọi

hơn bốn nghìn n m dựng nƣớc và giữ

đối tƣợng, tạo sức mạnh tuyên truyền.

nƣớc của dân tộc bằng 128 câu thơ

Điển hình nhƣ các bài: Dân cày; Phụ

lục bát. Đất nƣớc đã có rất nhiều bộ

nữ; Kêu gọi thiếu nhi; Công nhân; Bài

lịch sử với những nhà sử học có uy tín

l nh; ười chính sách của Vi t

nhƣ Lê V n Hƣu, Ngô Sĩ Liên, Trần

inh… Đáng chú ý, ở bài ười chính

Trọng Kim, Đặng Xuân Bảng… nhƣng

sách của Vi t Minh (1941), Hồ Chí

vì sao Ngƣời lại phải viết Lịch sử

Minh đã khéo éo chuyển thể 10 chính

nước ta? Đó à để vận động nhân dân

sách lớn của Việt Minh bằng 46 câu

tham gia Việt Minh, tuyên truyền tinh

thơ ục bát. Bài thơ đƣợc Ngƣời kết

thần yêu nƣớc bằng cách dễ nhớ cho

lại nhƣ một tƣ tƣởng chỉ đạo trong

đông đảo quần chúng nhân dân úc đó

phƣơng châm hoạt động của Mặt trận

đa số là mù chữ. Với thể thơ ục bát,

Việt Minh:

tất cả những sự kiện, thời đại, nhân

“Khuyên i nên nhớ chữ đồng,

vật trong lịch sử Việt Nam từ thời

Hồng Bàng đến n m 1941 đƣợc

Đồng tình, đồng sứ , đồng lòng, đồng

TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 5 (261) 2020

5

Ngƣời viết đầy đủ, chi tiết. Điều đó đã Minh v n tranh thủ viết một số bài thơ

làm cho hiệu quả tuyên truyền của tác mỗi khi có dịp hoặc khi tết đến, xuân

phẩm đƣợc nhân lên gấp bội. Đặc về để tuyên truyền, cổ vũ, động viên

biệt, phần cuối của Lịch sử nước ta, quần chúng nhân dân tích cực, h ng

điểm lại các mốc son lịch sử của dân hái tham gia vào sự nghiệp cách

tộc, Hồ Chí Minh đƣa ra một dự đoán mạng. Những bài thơ tiêu biểu của

chính xác: “1945 - Việt Nam độc lập” Ngƣời theo từng n m cụ thể nhƣ sau:

(Hồ Chí Minh, 2011: 712).

hú năm mới, Cảnh khuya, Tặng các

cụ du kích, Khen tặng hai cháu liên lạc

trong bộ đội chiến khu II (1947); Thơ

chúc tết Mậu Tý (1948); Chúc tết 1949,

Đi thuyền trên sông Đáy (1949); Sáu

mươi tuổi, Khuyên thanh niên (1950);

Thơ hú tết Tân Mão (1951); Thơ

chúc Tết Nhâm Thìn (1952); Thơ

mừng tết Quý Tỵ, Gửi các cháu nhi

đồng nhân dịp tết Trung thu 1953

(1953); Thơ hú Tết Giáp Ngọ, Quân

ta toàn thắng ở Đi n Biên Phủ (1954);

Mở mang thủy lợi (1958); Tặng công

n nhân dân vũ tr ng, Trồng cây

(1959); Thơ mừng năm mới, Đảng ta

(1960); Thăm lại hang Pác Bó (1961);

Chúc mừng năm mới (1964); Mừng

xuân 1967 (1967); Mừng xuân 1968,

Khen 11 cháu dân quân gái thành phố

Huế, Nhị vật - Hai chớ (1968); Mừng

xuân 1969 (1969).

Cuối n m 1942, với tƣ cách à đại

biểu của Đồng minh, Hồ Chí Minh lên

đƣờng sang Trung Quốc thì bị chính

quyền Tƣởng Giới Thạch vô cớ bắt

giam. Chính trong điều kiện bị giam

cầm, ngƣời chiến sĩ cách mạng - nhà

v n hóa Hồ Chí Minh đã cho ra đời

tập thơ Ngục trung nhật ký với 134 bài

thơ bằng chữ Hán, nhiều bài thơ trong

đó có thể sánh ngang với thơ Đƣờng,

thơ Tống. Với Ngục trung nhật ký, Hồ

Chí Minh đã ên án chế độ nhà tù hà

khắc của chính quyền Tƣởng Giới

Thạch và thể hiện tinh thần chịu đựng

gian khổ, khắc phục khó kh n, tinh

thần lạc quan cách mạng và tình cảm

nhân đạo cộng sản chủ nghĩa cao đẹp.

Đó là một tác phẩm v n học lớn của

một chiến sĩ cộng sản vĩ đại. Giá trị

tuyên truyền về ý chí kiên cƣờng, lạc

quan của ngƣời tù cách mạng trong

tập thơ Nhật ký trong tù đến nay v n

còn nguyên vẹn.

Những bài thơ trong giai đoạn này với

những lời lẽ mộc mạc, giản dị, vừa

mang màu sắc dân gian vừa mang

màu sắc hiện đại, đặc biệt là những

bài thơ chúc tết hàng n m của Hồ Chí

Minh có sức truyền cảm vô cùng lớn

ao và mang ý nghĩa truyền lửa cho

công cuộc cách mạng của dân tộc.

4. THỜI KỲ 1945 - 1969

Từ n m 1944 trở về sau, mặc dù phải

tập trung cao độ vào việc trực tiếp chỉ

đạo, ãnh đạo cách mạng Việt Nam

trong đấu tranh giành chính quyền

cũng nhƣ thực hiện đồng thời hai Đáng chú ý trong giai đoạn này là bài

nhiệm vụ chiến ƣợc: kháng chiến và thơ Khuyên thanh niên đƣợc Ngƣời

kiến quốc, nhƣng Chủ tịch Hồ Chí tặng một đơn vị thanh niên xung

NGUYỄN THỊ NHÀN – PHƢƠNG PHÁP TUYÊN TRUYỀN BẰNG THƠ…

6

phong trên đƣờng đi chiến dịch Biên “đại tổng kết về lý luận” v n đang

giới (9/1950). Bài thơ này à ời của đƣợc các nhà khoa học tiếp tục

Ngƣời đối với lớp lớp thế hệ thanh nghiên cứu và làm sáng tỏ. Đặc biệt

niên Việt Nam:

trong tác phẩm lớn này, Chủ tịch Hồ

Chí Minh cũng khéo éo sử dụng

phƣơng pháp tuyên truyền đặc biệt

bằng hai câu thơ nhƣ một lời nhắn

nhủ, c n dặn toàn Đảng, toàn quân và

toàn dân:

“Không ó vi c gì khó,

Chỉ sợ lòng không bền,

Đào núi và lấp bi n,

Quyết chí ắt làm nên” .

(Hồ Chí Minh, 2011: 633).

“ òn non, òn nướ , òn người,

Thắng giặc Mỹ, ta sẽ xây d ng hơn

mười ngày n y”.

Ngoài ra, có thể kể đến bài thơ Quân

ta toàn thắng ở Đi n Biên Phủ, một

bài thơ đƣợc Ngƣời viết xuất phát từ

cảm xúc cao độ về chiến thắng Điện

Biên Phủ vang dội của quân ta. Điểm

đặc sắc của bài thơ này ở chỗ là lối kể

chuyện đánh giặc và niềm vui chiến

thắng đƣợc thể hiện qua bốn đoạn

thơ với bút pháp khéo éo để tuyên

truyền cho chiến thắng “ ừng y n m

châu, chấn động địa cầu”, nhằm động

viên quân và dân ta vững tin ở sự lớn

mạnh của mình mà tiến lên xây dựng

đất nƣớc.

(Hồ Chí Minh, 2011: 782).

5. KẾT LUẬN

Khởi nguồn phƣơng pháp tuyên

truyền bằng thơ với Vi t Nam yêu cầu

ca (1919) và kết thúc tròn 50 n m

sau cũng bằng phƣơng pháp ấy trong

bản Di chúc thiêng iêng (1969) đã

minh chứng cho một phƣơng pháp

tuyên truyền rất đặc biệt, rất dung dị,

đời thƣờng nhƣng ại vô cùng hiệu

quả của Hồ Chí Minh. Điều đó thể

hiện Ngƣời không những là lãnh tụ

thiên tài, nhà tƣ tƣởng lớn mà còn là

bậc thầy trong tuyên truyền, giác ngộ,

vận động và tổ chức quần chúng

cách mạng. Phƣơng pháp đó đã trở

thành “diệu pháp tuyên truyền” mang

phong cách của Hồ Chí Minh và cũng

trở thành nền tảng tƣ tƣởng chỉ đạo

toàn bộ hoạt động tuyên truyền cách

mạng của Đảng Cộng sản Việt Nam,

tạo nên sức mạnh của toàn dân tộc,

góp phần quyết định đến mọi thắng lợi

của cách mạng Việt Nam. Phƣơng

pháp tuyên truyền bằng thơ của Hồ

Chí Minh cần đƣợc nghiên cứu đầy đủ,

nghiêm túc và vận dụng một cách

Thế là quân t đã toàn thắng

Toàn thắng là vì rất cố gắng

Chiến sĩ viết thư dâng ụ Hồ:

“Xin Bá vui lòng mà nhận cho,

Món quà chúc thọ sinh nhật Bác,

Chúng cháu cố gắng đã sắm đượ ”.

(Hồ Chí Minh, 2011: 647).

Trƣớc khi Chủ tịch Hồ Chí Minh kính

yêu từ biệt chúng ta để về với thế giới

ngƣời hiền, Ngƣời đã dành rất nhiều

thời gian (từ tháng 5/1965 đến tháng

5/1969) và tâm sức viết bản Di chúc

để lại cho toàn Đảng, toàn dân Việt

Nam. Hơn 40 n m đã trôi qua, nhƣng

giá trị của bản Di chúc - một tác phẩm

TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 5 (261) 2020

7

sáng tạo vào công tác tuyên truyền mãi mãi về sau. 

của Đảng trong giai đoạn hiện nay và

CHÚ THÍCH

⁽¹⁾Đây à à cuốn sổ đƣợc Chủ tịch Hồ Chí Minh ghi chép trong thời gian Ngƣời bị nhà cầm

quyền địa phƣơng của Tƣởng Giới Thạch giam giữ tại các nhà lao, tỉnh Quảng Tây (Trung

Quốc) từ tháng 8/1942 đến 9/1943. Ngục trung nhật ký phản ánh tâm hồn đại trí, đại nhân,

đại dũng của ngƣời chiến sĩ cách mạng không chịu khuất phục trƣớc kẻ thù. Nét nổi bật dễ

nhận thấy nhất trong toàn bộ tác phẩm là tinh thần yêu nƣớc, lạc quan cách mạng, biến

những điều trông thấy, những cảnh khổ cực, đọa đày ở trong tù trở thành niềm tin, tinh thần

vƣơn ên khát khao đối với tự do, bình đẳng.

⁽²⁾Nhật ký chìm tàu đƣợc viết bằng Quốc ngữ và Nôm, vào n m 1930 - khi phong trào Xô

viết Nghệ Tĩnh ở quê hƣơng Bác vừa bị dập tắt. Ngƣời viết với mong muốn giữ vững lòng

tin cho đồng bào, đồng chí trong nƣớc, sau một cơn khủng bố trắng, qua những trang kể về

nƣớc Nga.

TÀI LIỆU TRÍCH DẪN

1. Hồ Chí Minh. 2011. Toàn tập, tập 1, 3, 5, 6, 12, 15. Hà Nội: Nxb. Chính trị Quốc gia.

2. Trần Minh Siêu. 2011. “Tác phẩm Nhật ký chìm tàu truyền lửa cho cao trào Xô viết

Nghệ Tĩnh”. Báo Nghệ An, số ra ngày 09/9/2011.