Nhận thức và thực hành về bệnh cao huyết áp của người cao tuổi tại xã Nhị Bình, huyện Hóc Môn

Lê Thị Ngọc Phúc. HCMCOUJS-Khoa học Xã hội, 16(1), 15-26

15

Nhận thức và thực hành về bệnh cao huyết áp của người cao tuổi tại

xã Nhị Bình, huyện Hóc Môn

Perception and practice of hypertension among the ederly at Nhi

Binh commune, Hoc Mon district

Lê Thị Ngọc Phúc^1*

¹Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Việt Nam

^*Tác giả liên hệ, Email: [email protected].vn

THÔNG TIN

TÓM TẮT

Bài viết tập trung tìm hiểu những nhận thức và thực hành

của người cao tuổi (NCT) về bệnh cao huyết áp và các yếu tố tác

động đến những nhận thức và thực hành này. Đồng thời, bài viết

cũng cung cấp cái nhìn khác biệt về bệnh cao huyết áp giữa NCT

và bác sĩ. Từ đó, đề xuất một vài giải pháp cho bác sĩ trong quá

trình tư vấn, thăm khám và điều trị bệnh cao huyết áp cho NCT.

Nghiên cứu được thiết kế theo hướng định tính. Tổng cộng có 28

NCT và 02 bác sĩ tham gia vào nghiên cứu. Trong đó, 20 NCT

tham gia phỏng vấn sâu và 08 NCT tham gia thảo luận nhóm.

DOI:10.46223/HCMCOUJS.

soci.vi.16.1.1396.2021

Ngày nhận: 12/03/2021

Ngày nhận lại: 24/03/2021

Duyệt đăng: 01/04/2021

Kết quả nghiên cứu cho thấy nhận thức của NCT và bác sĩ

có vài điểm khác biệt về thực hành kiểm soát huyết áp. Mặc dù,

NCT trong nghiên cứu đều tiếp nhận điều trị nhưng một số NCT

vẫn không dùng thuốc thường xuyên, tự đổi loại thuốc khác

không theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc không chủ động thay đổi

thói quen sinh hoạt hàng ngày. Liên quan đến các yếu tố tác

động đến những nhận thức và thực hành này gồm yếu tố truyền

thông, gia đình và trải nghiệm của bản thân.

Từ khóa:

nhận thức về cao huyết áp,

người cao tuổi, nghiên cứu

định tính, Hóc Môn

ABSTRACT

The article is to understand the elderly’s perceptions and

practices about hypertension and factors affecting these

perceptions and practices. Moreover, the report also provides

insight into hypertension between the elderly and medical

doctors. Since then, we recommend a few solutions for doctors

in counseling, examining, and treating hypertension for the

elderly. The research is designed in a qualitative approach. We

recruited a total of 28 older people and 02 medical doctors.

There were 20 older people getting in-depth interview and 08

people attending focus group discussion.

Research findings show that there are some different

perceptions of hypertension management between the elderly

and doctors. Although the elderly in the study received

treatment, some elderly did not take drugs regularly, changed

medications themselves without following doctors' instructions,

or did not actively change daily living habits. Several

influencing factors to these perceptions include media

communication, family and personal experiences.

Keywords:

perception of hypertension,

the elderly, qualitative research,

Hoc Mon

16

Lê Thị Ngọc Phúc. HCMCOUJS-Khoa học Xã hội, 16(1), 15-26

1. Đặt vấn đề

Tăng huyết áp (huyết áp cao) là một trong những tình trạng sức khỏe mãn tính phổ biến

nhất trên thế giới và là yếu tố nguy cơ hàng đầu gây tử vong và gánh nặng bệnh tật (Ezzati,

Lopez, Rodgers, Vander, & Muray, 2002). Bệnh cao huyết áp là một trong những vấn đề sức

khỏe mang tính toàn cầu hiện nay bởi vì tỷ lệ mắc bệnh ngày càng gia tăng, từ 26,4% dân số toàn

thế giới năm 2000 dự tính sẽ tăng lên 29,2% vào năm 2025 (Dao, 2007). Cao huyết áp là nguyên

nhân dẫn đến bệnh tim mạch, tăng tỷ lệ mắc bệnh nhồi máu cơ tim, đột quỵ, suy tim và bệnh

động mạch ngoại biên cũng như là nguyên nhân gây tàn phế và tử vong hàng đầu ở các nước

đang phát triển nói riêng và toàn cầu nói chung (Dao, 2007; WHO, 2011). Tính đến năm 2015,

có khoảng 422,7 triệu trường hợp mắc bệnh tim mạch trên toàn cầu và với tỷ lệ tử vong là 17,92

triệu mỗi năm. Bệnh tim mạch chiếm một phần ba số ca tử vong thế giới (Hội Tim mạch học

Việt Nam, 2014; Trung tâm Nghiên cứu Chính sách và Phòng chống Chấn thương, 2016; WHO,

2011). Tuy nhiên, tình trạng này có thể phòng ngừa để giảm những ảnh hưởng đến sức khỏe của

cá nhân cũng như gánh nặng bệnh tật và chi phí y tế của cộng đồng. Điều trị tăng huyết áp có thể

giảm 40% nguy cơ tai biến mạch máu não và 15% nguy cơ nhồi máu cơ tim (Rahman et al.,

2008; WHO, 2011).

Tại Việt Nam, cao huyết áp đã được xác định là một trong mười nguyên nhân hàng đầu

gây bệnh tật và tử vong ở bệnh viện. Tuy nhiên, dữ liệu dựa trên dân số về cao huyết áp ở quy

mô lớn vẫn chưa được cập nhật. Thực trạng hiện nay tỉ lệ người mắc bệnh cao huyết áp đang

ngày càng gia tăng, từ 1% năm 1960 lên đến 11,7% năm 1992 và đến 47,3% ở người từ 25 tuổi

trở lên (Hội Tim mạch học Việt Nam, 2014; Trung tâm Nghiên cứu Chính sách và Phòng chống

Chấn thương, 2016).

Bệnh cao huyết áp là căn bệnh có thể được điều chỉnh và có hướng dẫn điều trị rõ ràng để

giúp bác sĩ và bệnh nhân của họ kiểm soát tăng huyết áp. Cụ thể như, để kiểm soát cao huyết áp

tốt thì người bệnh cần điều chỉnh nhiều thói quen sống như giảm lượng muối trong khẩu phần

ăn, tăng cường vận động, không uống nhiều rượu, giảm căng thẳng, và sử dụng các loại thuốc hạ

huyết áp hiệu quả. Mặc dù, các khuyến cáo này và các liệu pháp hiện có được truyền thông rộng

rãi nhưng tỷ lệ bệnh nhân không kiểm soát được huyết áp vẫn tương đối cao (Correa, Rochlani,

Khan, & Aronow, 2018; Whelton, He, & Muntner, 2004). Số liệu thống kê cho thấy, tỷ lệ bệnh

nhân Châu Á không kiểm soát được huyết áp thậm chí còn cao hơn 70% (Aekplakorn et al.,

2012; Lee et al., 2010; Rampal, Rampal, Azha, & Rahman, 2008; Wu et al., 2009).Như vậy sự

hiểu biết toàn diện về kiến thức, thái độ và nhận thức của người bệnh, cộng đồng và các bác sĩ về

tăng huyết áp sẽ giúp chúng ta xác định các rào cản và quá trình kiểm soát tăng huyết áp hiệu

quả nhằm phát triển những chương trình cải thiện nhận thức, điều trị và kiểm soát tăng huyết áp.

Trong các nghiên cứu ở trên thế giới cũng như Việt Nam, mối quan hệ giữa bệnh cao

huyết áp và các bệnh tật khác luôn được quan tâm tìm hiểu. Chẳng hạn như, bệnh tăng huyết áp

có thể dẫn đến các bệnh lý về thận, nội tiết, mạch máu, tim (Egan, Lackland, & Cutler, 2003;

Taylor & Ward, 2003). Từ đó, kết quả cho thấy sự ảnh hưởng kép của bệnh tật thể hiện ở điểm

vừa gây ra sự suy giảm về sức khỏe và tăng gánh nặng tài chính (Doan, 2015) bởi vì hiện nay các

dịch vụ y tế tiết kiệm chi phí để kiểm soát các bệnh mãn tính mới nổi này ở các nước đang phát

triển, trong đó có Việt Namthì có giới hạn và thường phải chia sẻ với gánh nặng đồng thời của

các bệnh truyền nhiễm.

Ngoài ra, các nghiên cứu trước đây còn tập trung mô tả tổng quát về tình hình cao huyết

áp ở người già Việt Nam.Trong đó, kết quả trình bày tỷ lệ tăng huyết áp ở nam giới cao đáng kể

và tỷ lệ này ở môi trường nông thôn thì thấp hơn môi trường đô thị (Meiqari, Essink, Wright, &

Scheele, 2019). Đồng thời, kết quả của một số công trình nghiên cứu khác về người cao tuổi và

Lê Thị Ngọc Phúc. HCMCOUJS-Khoa học Xã hội, 16(1), 15-26

17

cao huyết áp tại Việt Nam cũng xác định những yếu tố nguy cơ chính gây tăng huyết áp ở người

cao tuổi như thói quen ăn uống, đặc biệt là ăn mặn và hành vi liên quan đến sức khỏe như uống

rượu (Ho, Nguyen, Vo, Derese, & Devroey, 2018; (Wakayabashi, 2013).

Như vậy, các nghiên cứu trong và ngoài nước đã và đang tập trung đến bệnh cao huyết áp

ở người già nhằm góp phần chăm sóc sức khỏe cho đối tượng này tốt hơn và kéo dài tuổi thọ.

Tuy nhiên, đa phần các nghiên cứu tập trung về tình hình sức khỏe của người già, các yếu tố

nguy cơ dẫn đến bệnh cao huyết áp, mối liên quan giữa cao huyết áp và những căn bệnh khác và

cách phòng và điều trị bệnh cao huyết áp bằng dược liệu. Riêng đối với những nghiên cứu tìm

hiểu về quan điểm bệnh tật, cách thức chăm sóc bệnh và những nhân tố tác động đến nhận thức

và hành vi của người già, một trong những nhóm có tỷ lệ tăng huyết áp cao và thường mắc nhiều

bệnh tật cùng một lúc, vẫn chưa được nghiên cứu nhiều.

Từ đó, bài viết tập trung tìm hiểu những nhận thức của NCT về bệnh cao huyết áp và các

yếu tố tác động đến những nhận thức này nhằm cung cấp thêm dữ liệu lý giải vì sao nhiều

chương trình truyền thông sức khỏe về cao huyết áp được thực hiện rộng khắp và liên tục nhưng

tỷ lệ NCT không kiểm soát được huyết áp vẫn cao. Đồng thời, bài viết cũng cung cấp cái nhìn

khác biệt về bệnh cao huyết áp giữa NCT và bác sĩ. Từ đó, đề xuất một vài giải pháp cho bác sĩ

trong quá trình tư vấn, thăm khám và điều trị bệnh cao huyết áp cho NCT.

2. Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu được thiết kế theo hướng định tính. Các chủ đề nghiên cứu trong đi sâu vào

việc tìm hiểu nhận thức của NCT về bệnh cao huyết áp và các yếu tố tác động đến quá trình nhận

thức này. Toàn bộ dữ liệu được thu thập vào năm 2020 tại xã Nhị Bình, huyện Hóc Môn¹. Các

cuộc phỏng vấn định tính được thực hiện tại nhà của NCT. Tổng cộng 28 NCT được chẩn đoán

bệnh cao huyết áp và 02 bác sĩ đang công tác tại Trạm Y tế và phòng khám tư nhân đã tham gia

nghiên cứu. Trong đó, 20 NCT tham gia vào phỏng vấn sâu và 08 người tham gia vào thảo luận

nhóm. Các cuộc phỏng vấn định tính (kéo dài khoảng 40 phút mỗi cuộc). Trong quá trình phỏng

vấn, nhóm nghiên cứu đều nhận được sự cho phép của NCT tiến hành ghi âm buổi trao đổi.

Đồng thời, nhóm nghiên cứu cũng thực hành ghi chap thực địa. Toàn bộ thông tin được cung cấp

bởi các thông tín viên chỉ phục vụ cho công tác nghiên cứu và xuất bản. Những thông tin cá nhân

đều được mã hóa danh tính.

Ngoài ra, đề tài còn tiến hành 02 cuộc thảo luận nhóm tập trung bao gồm 4 NCT cho mỗi

cuộc, trong đó 01 cuộc gồm những NCT là nữ và 01 cuộc gồm những NCT là nam. Các cuộc trò

chuyện trực tiếp này kéo dài từ 60 đến 90 phút tại văn phòng ấp hoặc ủy ban nhân dân xã Nhị

Bình. Trong các cuộc thảo luận, chủ đề tập trung tìm hiểu sự hiểu biết, thái độ và thực hành của

các thông tín viên trong việc kiểm soát huyết áp.

Các mẫu nghiên cứu được chọn lựa theo tiêu chí (1) các thông tín viên có độ tuổi từ 60

tuổi trở lên, đang sinh sống tại xã Nhị Bình, (2) các thông tín viên tự báo cáo tình trạng cao huyết

áp có chỉ định điều trị của các bác sĩ trong vòng 24 tháng, và (3) các thông tín viên có hoặc

không có bảo hiểm y tế đều thuộc đối tượng nghiên cứu. Dữ liệu sau khi thu thập được tiến hành

xử lý và phân tích theo nhóm chủ đề.

Nghiên cứu được tiến hành tại xã Nhị Bình, huyện Hóc Môn. Đây là xã nằm về phía

Đông, Bắc giáp với thị xã Thuận An, Tỉnh Bình Dương được bao bọc bởi sông Sài Gòn, phía

Nam giáp phường Thạnh Xuân, Quận 12, phía Tây giáp với xã Đông Thạnh huyện Hóc Môn

cách trung tâm huyện khoảng 12 km. Diện tích tự nhiên 844,45 ha, trong đó diện tích đất nông

¹Trích từ bộ dữ liệu đề tài cấp cơ sở 2020 “Nhận thức và Thực hành chăm sóc sức khỏe của người già với bệnh cao

huyết áp tại xã Nhị Bình, huyện Hóc Môn, Thành phố Hồ Chí Minh”, mã số đề tài T2020-06

18

Lê Thị Ngọc Phúc. HCMCOUJS-Khoa học Xã hội, 16(1), 15-26

nghiệp 606,66 ha chiếm tỷ lệ 71,09% diện tích của xã. Địa giới hành chính phân thành 04 ấp, 51

tổ nhân dân.

Tình hình kinh tế - xã hội tiếp tục phát triển, đời sống vật chất, tinh thần của nhân dân

từng bước cải thiện, trong đó có NCT, an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội được giữ

vững. Theo báo cáo kết quả thực hiện chương trình hành động quốc gia về NCT giai đoạn 2013 –

2020, trên địa bàn xã có 2779 hộ với 14.728 nhân khẩu. Trong đó số hộ có NCT là 1089 hộ, số

NCT từ 60 tuổi trở lên là 1694 người chiếm tỷ lệ 11,50% dân số. NCT từ 60 – 79 tuổi là 1.483

người, từ 80 - 101 tuổi là 209 người, 100 tuổi là 01 người, trên 100 tuổi là 01 người. Có 1030

người tham gia hội viên Hội NCT; Hộ nghèo đầu năm 2020 còn 18 hộ; Hộ cận nghèo còn 48 hộ.

Trong đó có 03 hộ NCT thuộc hộ nghèo.

3. Kết quả nghiên cứu

3.1. Đặc điểm thông tín viên

Hầu hết NCT tham gia vào nghiên cứu này có độ tuổi từ 60 đến 70. Trong đó, số lượng

NCT là nữ gồm 17 người và NCT là nam gồm 11 người. Trình độ học vấn của NCT tập trung

chủ yếu ở cấp 2, chỉ có 4 NCT đạt trình độ học vấn cấp 3 và 02 NCT hoàn thành trình độ Đại

học. Riêng đối với thời gian được bác sĩ chẩn đoán cao huyết áp từ 3 năm đến 5 năm là 5 người,

từ 5 năm trở lên đến dưới 8 năm là 13 người và có 2 người được hẩn đoán bệnh từ 8 năm trở lên

(xem Bảng 1).

Đối với các thông tín viên là bác sĩ gồm 01 người đang công tác tại Trạm Y tế, 01 người

công tác tại phòng khám tư nhân trên địa bàn xã nơi NCT thường thăm khám khi không đến

bệnh viện.

Bảng 1

Đặc điểm thông tín viên

Giới tính

28

11

17

Nam

Nữ

Trình độ học vấn

Cấp 1

6

16

4

Cấp 2

Cấp 3

Cao đẳng/Đại học

2

Thời gian được chẩn đoán cao huyết áp

Từ 2 năm đến dưới 3 năm

Từ 3 năm đến 5 năm

8

5

Từ 5 năm trở lên đến dưới 8 năm

Trên 8 năm

13

2

Nguồn: Dữ liệu thu thập từ tháng 8 đến tháng 10/2020

3.2. Nhận thức của NCT về bệnh cao huyết áp

3.2.1. Nhận thức về mức độ nghiêm trọng của bệnh cao huyết áp đối với sức khỏe

Lê Thị Ngọc Phúc. HCMCOUJS-Khoa học Xã hội, 16(1), 15-26

19

Toàn bộ NCT trong nghiên cứu này đều nhận thức cao huyết áp là căn bệnh “giết người”

thầm lặng và không thể điều trị dứt điểm. Do đó, họ thường bày tỏ việc chấp nhận sống chung

với bệnh này suốt đời. Đây là căn bệnh ảnh hưởng đến sinh hoạt hàng ngày của NCT. NCT

không thể làm bất kỳ công việc gì, thậm chí là tự chăm sóc cá nhân khi huyết áp tăng.

Các NCT cũng nhận ra rằng cao huyết áp có thể dẫn đến những hậu quả nặng nề như đột

quỵ, tê liệt do đột quỵ và đau tim. Như chia sẻ của nhóm NCT nữ tham gia thảo luận nhóm.

“Người ta hay nói bệnh này là kẻ giết người thầm lặng, mình không có biết trước được

khi nào nó đến…Tụi cô thấy căn bệnh này không thể chữa khỏi được đâu, phải sống chung với

nó suốt cuộc đời cho tới chết thì thôi.” (Nữ, 70 tuổi, chẩn đoán điều trị 5 năm, ngày thảo luận

nhóm 09.8.2020).

Hoặc theo chia sẻ của NCT với 8 năm kiểm soát huyết áp không tăng cao cho biết

“Lớn tuổi như chú đây thì không chỉ mắc 1 bệnh mà nhiều bệnh cùng lúc. Cái vụ cao

huyết áp này thấy nhẹ nhưng không phải nhẹ đâu, khi mà huyết áp lên cao chóng mặt mình đi

không vững té ngã gãy tay chân hoặc là có khi đột quỵ, mà giờ người ta chết vì đột quỵ nhiều

lắm.” (Nam, 64 tuổi, chẩn đoán điều trị 3 năm, ngày thảo luận nhóm 17.8.2020).

Mặc dù hầu hết NCT thừa nhận nguy cơ đột quỵ cao cũng như các biến chứng khác,

nhưng một vài NCT vẫn đánh giá cao huyết áp thì ít nghiêm trọng hơn các bệnh mà NCT thường

mắc phải như tim mạch, tiểu đường và xương khớp. Điển hình như chia sẻ của hơn 2/3 NCT cho

rằng:

“Cao huyết áp không nghiêm trọng vì mình có thể kiểm soát được nó chứ như bệnh tim

lên cơn đau đột ngột, nhồi máu nữa là chỉ có chết…Bệnh tiểu đường nó kiểm soát giảm đường,

hạn chế ăn cơm chứ khi mà giai đoạn cuối lỡ loét phải cắt bỏ các phần trên cơ thể cũng không

còn lành lặn gì…Còn viêm khớp là thôi không đi đứng gì được vì nó nhức chịu không nổi.”

(Nam, 68 tuổi, chẩn đoán điều trị 2 năm, ngày thảo luận nhóm 16.8.2020).

3.2.2. Nhận thức về dấu hiệu bệnh cao huyết áp

Theo kết quả phỏng vấn và thảo luận nhóm, các NCT đều cho rằng họ khó nhận diện

được các triệu chứng bệnh lý trước khi họ được chẩn đoán bởi bác sĩ. Họ chỉ phát hiện bệnh khi

thăm khám các bệnh khác hoặc khi huyết áp của họ tăng cao nghiêm trọng. Chính vì vậy, một

vài NCT chia sẻ họ khó chấp nhận sự thật huyết áp của họ tăng cao.

Tuy nhiên sau khi được chẩn đoán cao huyết áp hoặc từ những câu chuyện trong gia đình

và trải nghiệm bản thân, NCT đưa ra các dấu hiệu khi huyết áp chuẩn bị tăng cao cần uống thuốc

để kiểm soát. Những dấu hiệu đó bao gồm: mặt đỏ bừng như vừa đi ngoài nắng gắt, mặt cảm

giác nặng và hơi sưng. Giai đoạn nặng hơn sẽ nhức đầu chóng mặt, triệu chứng giống như rối

loạn tiền đình. Như chia sẻ của một NCT nữ được chẩn đoán cao huyết áp 2 năm:

“Ban đầu, cô không biết cô bị cao huyết áp vì thấy mình vẫn khỏe mạnh bình thường,

nhiều người nói cô sắp 70 mà nhìn vẫn khỏe… Hình như hồi 2018 cô tự nhiên đang dọn dẹp nhà

cửa thấy chóng mặt quá đi nằm và uống thuốc đau đầu Panadol gì đó. Rồi thấy nó bớt, nhưng vài

ngày sau cô lại bị nặng hơn, mấy đứa nhỏ nó chở cô ra phòng khám gần đây thì bác sĩ nói cô bị

cao huyết áp, rồi cho uống thuốc hạ.” (Nữ, 62 tuổi, chẩn đoán điều trị 2 năm, ngày phỏng vấn

24.8.2020).

3.2.3. Nhận thức về nguyên nhân dẫn đến cao huyết áp

Theo các NCT, nguyên nhân dẫn đến cao huyết áp là do ăn uống, lao động vất vả và lo

âu. Họ chia sẻ rằng thói quen ăn muối hoặc những thực phẩm ngày nay nguồn gốc không rõ ràng

20

Lê Thị Ngọc Phúc. HCMCOUJS-Khoa học Xã hội, 16(1), 15-26

là nguyên nhân chủ yếu dẫn đến căn bệnh. Trước đây, thực phẩm họ sử dụng thường là thực

phẩm sạch bởi vì thuốc trừ sâu, phân bón, thuốc kích thích tăng trưởng không được sử dụng

nhiều nên họ hoàn toàn an tâm. Tuy nhiên, thực phẩm ngày nay chứa nhiều chất độc hại cho cơ

thể. Theo chia sẻ, các chất này thấm vào cơ thể ngày một ít đến một ngày nào đó thì sinh ra đủ

loại bệnh tật, trong đó có bệnh cao huyết áp.

Ngoài ra, NCT thường lo nghĩ khá nhiều về gia đình, con cái nên việc kiểm soát huyết áp

cũng không hiệu quả.

3.2.4 Nhận thức về tác dụng phụ của thuốc

Những NCT có thời gian chẩn đoán cao huyết áp từ 2-3 năm cho biết ban đầu họ không

thể nhớ được nên uống thuốc trước hay sau bữa ăn bởi vì họ phải uống nhiều loại thuốc cho

nhiều bệnh khác nhau cùng một lúc. Chính vì vậy, nhiều NCT cảm thấy đói bụng hoặc mệt mỏi

khi uống thuốc trước bữa ăn.

“Nhiều khi thuốc của cô uống sau bữa ăn nhưng cô hay uống trước khi ăn nên cô thấy

bụng mình nó cồn cào, khó chịu.” (Nữ, 72 tuổi, chẩn đoán điều trị 5 năm, ngày phỏng vấn

10.9.2020)

Hoặc trong cuộc thảo luận nhóm dành cho NCT nữ, một NCT đã chia sẻ cảm giác lo lắng

về tác dụng phụ của thuốc. Thông tín viên này cho rằng nếu sử dụng thuốc không đúng cách sẽ

ảnh hưởng đến trí nhớ sau này.

“Cô không có uống thường xuyên hàng ngày mà chỉ khi nào cô thấy thật sự mệt cô mới

uống, tại cô nghe nói uống thuốc này lâu dài sẽ làm mất trí nhớ.” (Nữ, 60 tuổi, chẩn đoán điều trị

4 năm, ngày thảo luận nhóm 09.8.2020).

3.3. Thực hành của NCT về việc kiểm soát cao huyết áp

3.3.1. Sử dụng thuốc

Hầu hết NCT đều tuân thủ theo hướng dẫn của bác sĩ phải uống thuốc đều đặn hàng ngày.

Họ bày tỏ sự lo lắng nếu họ không dùng thuốc hàng ngày thì tình trạng bệnh sẽ nặng hơn và ảnh

hưởng đến gia đình, con cháu phải chăm sóc.

“Tụi chú là uống thuốc hàng ngày. Không bao giờ quên”. (Nam, 68 tuổi, chẩn đoán điều

trị 2 năm, ngày thảo luận nhóm 16.8.2020).

“Cô giờ không chỉ uống thuốc hàng ngày mà cho dù cô đi đâu cô cũng đếm thuốc mang

theo đủ” (Nữ, 64 tuổi, chẩn đoán điều trị 4 năm, ngày thảo luận nhóm 09.8.2020).

Tuy nhiên, có 4 NCT chia sẻ rằng có thời gian họ ngưng sử dụng thuốc. Sau đó, tình

trạng sức khỏe của những NCT này kém hơn nên họ quyết định sử dụng lại thuốc. Lý do họ

ngưng sử dụng thuốc vì họ cảm nhận sức khỏe tốt hơn vào thời điểm đó cũng như việc uống

thuốc đều đặn hàng ngày khiến họ chán, hoặc họ cho rằng thuốc bác sĩ kê toa không phù hợp với

cơ thể của họ.

“Cô cũng từng ngừng dùng thuốc trước đây 1 năm. Cô thấy lúc đó cô khỏe hơn với lại

uống hoài cô thấy thuốc là cô ngán. Nhưng hồi đầu năm nay, cô bị trở lại, huyết áp lên 16, cô sợ

quá nên cô đi khám và đang uống thuốc lại. Thuốc đợt này thấy khác với đợt trước.” (Nữ, 65

tuổi, chẩn đoán điều trị3 năm, ngày phỏng vấn12.09.2020).

“Đợt 2016 chú được chẩn đoán cao huyết áp ở bệnh viện Hóc Môn, bác sĩ cũng cho thuốc

về uống mà chú thấy không có bớt nhiều nên lúc hết thuốc chú không đi tái khám lại. Đâu

khoảng 2-3 tháng sau, chú bị bệnh trở lại, chú mới kêu đứa con đi ra tiệm thuốc tây gần ủy ban

Lê Thị Ngọc Phúc. HCMCOUJS-Khoa học Xã hội, 16(1), 15-26

21

mua cho chú. Tại mọi người ở xã này nói tiệm thuốc đó có nhiều loại thuốc hay mà bệnh viện

không có.” (Nam, 66 tuổi, chẩn đoán điều trị4 năm, ngày phỏng vấn 19.09.2020).

3.3.2. Điều chỉnh thói quen sinh hoạt hàng ngày

Theo chia sẻ của NCT, để kiểm soát huyết áp cũng như phòng ngừa thì họ cần giảm

lượng muối trong khẩu phần ăn hàng ngày, tăng cường tập thể dục và uống thuốc đều đặn. Tuy

nhiên việc duy trì thói quen giảm lượng muối khó thực hiện với một số NCT ở chung với gia

đình.

“Giờ cô lớn tuổi rồi không làm gì được, nhiều khi nấu ăn cũng bữa được bữa mất nên giờ

con dâu cô nấu. Mà nó nấu thế nào mình ăn như vậy chứ mình đâu có thể góp ý gì nhiều, nói

nhiều nó không thích rồi buồn vui trong gia đình.” (Nữ, 62 tuổi, chẩn đoán điều trị2 năm, ngày

phỏng vấn 12.09.2020).

Liên quan đến việc tập thể dục, NCT chia sẻ rằng họ không có tập thể dục bài bản mà

thông thường họ sẽ tự tập những động tác nhẹ trong khoảng thời gian từ 15 đến 30 phút như

đi bộ, giơ tay giơ chân, hoặc dọn dẹp nhà vào buổi sáng. Lý do họ không tập thể dục đúng

bài bản vì họ ít xem Tivi hoặc cũng không có tham gia hội dưỡng sinh ở xã. Họ cho rằng họ

không có đủ thời gian để tập đúng các bước trên truyền hình hướng dẫn.

“Một số NCT tham gia hội dưỡng sinh buổi sáng cũng tốt lắm, họ chỉ cho mình cách

hít thở rồi tập kiểu này kiểu kia. Còn như mấy cô đây, mở mắt ra là thấy công việc làm

không nghỉ tay. Bữa nào siêng lắm thì cô đứng quơ tay quơ chân lên xuống 5-10 phút gì đó.

Còn không là quét cái nhà cái sân từ đằng trước ra đằng sau là coi như tập thể dục rồi đó.”

(Nữ, 64 tuổi, chẩn đoán điều trị 4 năm, ngày thảo luận nhóm 09.8.2020).

3.3.3. Nhận thức về việc kiểm soát huyết áp giữa NCT và bác sĩ

Kết quả nghiên cứu cũng cho thấy một vài điểm khác biệt giữa nhận thức của NCT và

bác sĩ trong việc kiểm soát huyết áp. Trong khi các bác sĩ cho rằng, yếu tố quan trọng để kiểm

soát huyết áp ở mức ổn định là cải thiện thói quen sinh hoạt hàng ngày của NCT. Tuy nhiên,

NCT lại cho rằng thuốc đóng vai trò quan trọng trong việc kiểm soát huyết áp, nếu họ không

dùng thuốc đều đặn thì tình trạng bệnh sẽ nặng hơn và có thể dẫn đến nhiều căn bệnh khác.

“Các bác đến đây khám, trạm luôn tư vấn uống thuốc thường xuyên và kiểm soát chế độ

ăn uống” (Bác sĩ tại Trạm Y tế).

Ngoài ra, các bác sĩ đánh giá cao việc tuân thủ thăm khám đều đặn để theo dõi huyết áp

mục tiêu và điều chỉnh thuốc khi cần thiết là cách thức kiểm soát huyết áp thành công và hiệu

quả. Tuy nhiên, một vài NCT cho rằng tuân thủ sử dụng thuốc theo hướng dẫn chỉ là một phần,

quan trọng là thuốc uống có phù hợp với cơ thể và không có bất kỳ tác dụng phụ thì mới được

xem là kiểm soát huyết áp thành công.

“Nhiều bác đến mình khám nhiều khi mình cũng tư vấn cụ thể, dặn dò nhưng mà các bác

ít tuân thủ theo. Tháng đi tháng không, thói quen của các bác là khi nào nặng mới tìm đến bác sĩ.

Mình cũng phải thông cảm vì nhiều khi các bác lớn tuổi hay quên rồi con cháu bận việc không

chở đi khám” (Bác sĩ tại phòng khám).

Mặt khác, một vài NCT bày tỏ mong muốn các bác sĩ chủ động trò chuyện với họ hơn

khi thăm khám. Bởi vì họ cảm thấy khám tư vấn quá ngắn gọn, mang tính trao đổi một chiều.

Thông thường, bác sĩ báo kết quả tổng quát và nhắc nhở dùng thuốc, nhưng họ thường không

cung cấp cho bệnh nhân thông tin hữu ích cụ thể. Nếu các bác sĩ đưa ra lời khuyên cải thiện thói

quen sinh hoạt. Các bác sĩ thường không thông cảm với hoàn cảnh của họ cũng như những mối

22

Lê Thị Ngọc Phúc. HCMCOUJS-Khoa học Xã hội, 16(1), 15-26

quan tâm, những khó khăn của họ trong việc kiểm soát huyết áp của họ.

“Nhiều khi lên bệnh viện chờ đã đời vô khám, bác sĩ cho toa rồi dặn ăn uống này nọ rồi

xong. Mình không có thời gian hỏi thêm thông tin gì nhiều hết. Nên nhiều khi mình thấy đi ra

tiệm thuốc tây mua cho lẹ không phải chờ đợi” (Nữ, 63 tuổi, chẩn đoán cao huyết áp 2 năm).

3.4. Các yếu tố tác động đến nhận thức của NCT về bệnh cao huyết áp

3.4.1. Truyển thông

Theo chia sẻ của NCT trong nghiên cứu này, những thông tin liên quan đến bệnh cao

huyết áp họ nhận được từ bác sĩ hoặc tiệm thuốc tây. Một số NCT khác có tham gia hội/đoàn thể

ở địa phương cũng nhận được thông tin liên quan khi các hội/đoàn thể này tổ chức sinh hoạt. Bên

cạnh đó, theo chia sẻ của Trạm Y tế thỉnh thoảng trạm cũng có tuyên truyền về bệnh cao huyết

áp bằng tờ rơi tại Trạm, biểu ngữ hoặc xe phát thanh lưu động vào tháng 10 hàng năm vì đây là

tháng hành động vì người cao tuổi. Chính những thông tin và hình thức truyền thông này đã ảnh

hưởng đến nhận thức và kiểm soát huyết áp cao hiệu quả của NCT.

Một vài NCT còn cho biết rằng, hình thức truyền thông trên Tivi trong chương trình Bác

sĩ gia đình của Đài Truyền hình Vĩnh Long cũng khá hay nhưng họ thường không có thời gian

xem cũng như không nhớ lịch phát sóng định kỳ. NCT tin rằng những thông tin phát trên truyền

hình và từ bác sĩ thì hiệu quả và chính xác cao hơn những thông tin trên mạng xã hội. Bởi vì

mạng xã hội nhiều thông tin, họ không thể kiểm chứng thật giả. Do đó, họ thường tìm đến tiệm

thuốc tây, Trạm Y tế hoặc bệnh viện để mua thuốc mặc dù có nhiều thông tin hướng dẫn sử dụng

cây cỏ nhưng họ không thực hành theo.

3.4.2. Gia đình

Kết quả nghiên cứu cũng cho thấy một vài NCT không thực hiện thăm khám đều đặn

theo hướng dẫn của bác sĩ bởi vì người thân không thu xếp được công việc để đưa đến cơ sở y tế.

“Cô không biết đi xe máy nên toàn là mấy đứa con chở đi. Nhiều bữa đến lịch khám

nhưng mà nó bận chưa xin nghỉ được nên cô cũng đi khám trễ một vài ngày. Vô bác sĩ có hỏi sao

khám trễ thì nói là mình quên.” (Nữ, 63 tuổi, chẩn đoán điều trị 2 năm, ngày phỏng vấn

19.09.2020).

Ngoài ra, nhiều NCT chia sẻ rằng họ đã phải thay đổi thói quen sinh hoạt hàng ngày

trong ăn uống và tập thể dục buổi sáng bởi vì họ tiếp xúc hoặc chứng kiến những câu chuyện đột

quỵ của người thân. Họ cho rằng cao huyết áp và đột quỵ có mối quan hệ với nhau. Theo họ, khi

huyết áp lên cao họ sẽ có cảm giác chóng mặt, trong trường hợp không cẩn thận họ sẽ té ngã

hoặc dẫn đến đột quỵ. Chính vì vậy, họ luôn thăm khám đều đặn theo lời hướng dẫn của bác sĩ,

hạn chế ăn mặn, tập thể dục buổi sáng tại nhà hoặc tham gia vào câu lạc bộ dưỡng sinh.

“Nhà cô có người họ hàng chạc tuổi cao bị đột quỵ, cô nghe thấy mà sợ. Giờ người đó

nói chuyện lấp bấp và bị méo mặt. Thời buổi này đột quỵ sao mà nhiều quá. Hôm trước cô nghe

trên đài nói huyết áp với cái vụ đột quỵ có liên quan với nhau. Thành ra cô giờ bớt ăn mặn, chứ

cô thích ăn mắm lắm. Sáng sáng bữa nào khỏe thì cô đi tập thể dục với mấy người trong xóm,

còn không thì ở nhà cô cũng giơ tay giơ chân mấy cái cho nó giãn gân cốt.” (Nữ, 65 tuổi, chẩn

đoán điều trị 5 năm, ngày phỏng vấn 20.09.2020).

3.4.3. Trải nghiệm cá nhân

Đối với NCT có thời gian chẩn đoán cao huyết áp từ hai đến ba năm chia sẻ rằng thông

tin về cao huyết áp họ cũng được nghe nhiều nhưng họ thường không để tâm đến. Chính vì vậy,

họ không nhớ rõ những thông tin được cung cấp cho tới khi họ mắc phải căn bệnh này. Họ phải

tìm hiểu nhiều hơn để cải thiện tình trạng sức khỏe vì họ không muốn trở thành gánh nặng cho

Lê Thị Ngọc Phúc. HCMCOUJS-Khoa học Xã hội, 16(1), 15-26

23

gia đình.

Riêng nhóm NCT được chẩn đoán cao huyết áp từ 5 năm trở lên chia sẻ quá trình tuân

thủ theo hướng dẫn của bác sĩ về bệnh cao huyết áp cũng thay đổi thói quen sinh hoạt hàng ngày

của họ trở nên tốt hơn. Trước đây, bởi vì cuộc sống vất vả nên thời gian họ lao động rất nhiều, họ

không có thời gian chăm sóc bản thân, chẳng hạn như tham gia hội dưỡng sinh. Song song đó,

việc họ chủ động tham gia Hội Người Cao tuổi và sinh hoạt đều đặn, họ cũng cảm thấy vui vẻ

hơn. Bởi vì Hội thường tổ chức các buổi thông tin về những căn bệnh NCT gặp phải, cách phòng

ngừa và làm thế nào để có cuộc sống tinh thần thoải mái.

Đối với một số NCT đã có thời gian ngưng sử dụng thuốc để kiểm soát huyết áp cũng

cho biết những ảnh hưởng sức khỏe và cuộc sống khi không tuân thủ theo hướng dẫn của bác sĩ.

Kết quả nghiên cứu cũng cho thấy một vài điểm khác biệt giữa nhận thức của NCT và

bác sĩ trong việc kiểm soát huyết áp. Sự khác biệt này cũng tác động phần nào đến nhận thức và

thực hành của NCT về kiểm soát tăng huyết áp. Trong khi các bác sĩ cho rằng, yếu tố quan trọng

để kiểm soát huyết áp ở mức ổn định là cải thiện thói quen sinh hoạt hàng ngày của NCT.Tuy

nhiên, NCT lại cho rằng thuốc đóng vai trò quan trọng trong việc kiểm soát huyết áp, nếu họ

không dùng thuốc đều đặn thì tình trạng bệnh sẽ nặng hơn và có thể dẫn đến nhiều căn bệnh

khác.