Một vài đặc điểm về các ngôi chùa thờ Tứ vị Thánh Tổ ở đồng bằng sông Hồng

40

Nghiên cứu Tôn giáo. Số 3 - 2019

ĐỖ THỊ THANH HƯƠNG^*

MỘT VÀI ĐẶC ĐIỂM VỀ CÁC NGÔI CHÙA

THỜ TỨ VỊ THÁNH TỔ Ở ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG

Tóm tắt: Bài viết đề cập đến một vài đặc điểm cơ bản của hệ

thống chùa thờ Tứ vị Thánh Tổ ở vùng Đồng bằng sông Hồng,

như: địa bàn phân bố, lịch sử hình thành, cảnh quan kiến trúc,

bố cục mặt bằng và bài trí không gian thờ tự. Những đặc điểm

đó cho thấy, Phật giáo trong quá trình tồn tại và phát triển đã

dung hội với tín ngưỡng dân gian địa phương, hình thành nên

những ngôi chùa tiền Phật, hậu Thánh, tạo nên sự kết hợp độc

đáo giữa ngôi chùa thờ Phật và ngôi đền thờ Thánh, trong đó

yếu tố thờ Thánh nổi trội hơn, cả trong mô hình tổ chức và hình

thức sử dụng. Mô hình chùa thờ Tứ vị Thánh tổ là một nét riêng

chỉ có ở Đồng bằng sông Hồng.

Từ khóa: Tứ vị Thánh Tổ; tiền Phật hậu Thánh; dung hội tôn

giáo; Đồng bằng sông Hồng.

Dẫn nhập

Phật giáo du nhập vào Việt Nam từ những năm đầu công nguyên,

trong quá trình tồn tại và phát triển, Phật giáo đã dung hội với tín

ngưỡng dân gian của người Việt để hình thành nên dòng Phật giáo dân

gian giầu bản sắc văn hóa dân tộc. Dưới thời nhà Lý, Phật giáo là một

tôn giáo chủ lưu. Các thiền sư đóng vai trò quan trọng trong việc hộ

quốc, an dân. Thời kỳ này, có nhiều nhà sư danh tiếng, trong đó có

bốn vị thiền sư đặc biệt: Từ Đạo Hạnh, Dương Không Lộ, Nguyễn

(Lý) Giác Hải, Nguyễn Minh Không, thuộc về hai phái thiền Tỳ Ni Đa

Lưu Chi và Vô Ngôn Thông. Trong quá trình hoằng dương Phật pháp,

các nhà sư đã dùng các pháp thuật tinh thông của mình để hàng long,

^*Ban Tôn giáo Chính phủ.

Ngày nhận bài: 13/12/2018; Ngày biên tập: 11/3/2019; Duyệt đăng: 21/3/2019.

Đỗ Thị Thanh Hương. Một vài đặc điểm về các ngôi chùa

…

41

phục hổ, hô phong, hoán vũ, đồng thời còn hóa giải những tai ương,

cầu đảo mưa thuận gió hòa, dạy dân nghề đánh cá, đúc đồng, trồng

lúa, múa rối, điều đó cho thấy trong hành trạng của các nhà sư, yếu tố

Phật giáo và tín ngưỡng dân gian được hòa quyện với nhau một cách

hài hòa. Với những công tích lớn, sau khi viên tịch, triều đình đã suy

tôn họ thành những vị Thánh Tổ, và họ được thờ trong nhiều ngôi

chùa ở vùng Đồng bằng sông Hồng. Từ đó hình thành nên những ngôi

chùa đặc biệt theo kiểu tiền Phật hậu Thánh. Những ngôi chùa này

chính là minh chứng rõ nét cho sự dung hội giữa Phật giáo với tín

ngưỡng thờ Thần của người Việt. Qua khảo sát điền dã, thống kê các

ngôi chùa thờ Tứ vị Thánh Tổ khu vực Đồng bằng sông Hồng, chúng

tôi tạm thời khái quát một số đặc điểm của các ngôi chùa này.

1. Về địa bàn phân bố

Khảo sát bước đầu vùng Đồng bằng sông Hồng cho thấy, có tới hơn

50 ngôi chùa thờ Tứ vị Thánh Tổ, trong đó tập trung chủ yếu ở các tỉnh:

Hà Nội, Thái Bình, Nam Định, Ninh Bình. Cụ thể, Hà Nội có 15 ngôi

chùa, Thái Bình có 7 ngôi chùa, Nam Định có 13 ngôi chùa, Ninh Bình

có 7 ngôi chùa. Ngoài ra, còn 9 ngôi chùa phân bố ở các tỉnh: Hưng

Yên, Bắc Ninh, Hải Dương, Bắc Giang, Hà Nam, Quảng Ninh.

So sánh trong cả nước, có thể thấy rõ ràng rằng, các ngôi chùa thờ

Tứ vị Thánh Tổ triều Lý chỉ được hình thành và phát triển trong môi

trường văn hóa - lịch sử của vùng Đồng bằng sông Hồng, đặc điểm đó

được chi phối bởi các yếu tố về tự nhiên và văn hóa xã hội. Xét về mặt

tự nhiên, nơi đây hội tụ những yếu tố thuận lợi cho việc canh tác, phát

triển nền nông nghiệp; cư dân là những người trồng lúa nước. Trong

điều kiện khoa học kỹ thuật sản xuất chưa phát triển, thì tự nhiên

chính là yếu tố quan trọng để đảm bảo cho mùa màng được tươi tốt,

cuộc sống được ấm no, sung túc. Chính vì vậy, trong tâm thức dân

gian, họ thờ phụng các vị thần linh để cầu cho mùa màng được bội

thu. Mặt khác, những lúc nông nhàn, người dân nơi đây còn làm các

nghề thủ công. Chính các vị Thánh Tổ là những ông tổ nghề, như:

nghề múa rối, nghề đúc đồng, nghề đánh cá (Từ Đạo Hạnh là ông tổ

nghề múa rối; Nguyễn Minh Không là ông tổ của nghề đúc đồng).

Trên cơ sở đó, từ những vị thiền sư của Phật giáo, các vị đã trở thành

42

Nghiên cứu Tôn giáo. Số 3 - 2019

những vị thần trong tín ngưỡng giân gian, những vị thành hoàng hoặc

những ông tổ nghề, phù trợ cho đời sống tâm linh của cư dân vùng

Đồng bằng sông Hồng.

Xét về phương diện lịch sử - xã hội, vùng Đồng bằng sông Hồng là

cái nôi của văn minh Đại Việt, là nơi hình thành và nuôi dưỡng văn hóa

Việt, nhưng đây cũng là vùng đất luôn ở trong tình trạng bị xâm chiếm

của các thế lực phương Bắc, luôn phải đương đầu với các âm mưu đồng

hóa về văn hóa, chính trị. Trên cảm quan đó, cư dân nơi đây luôn có

nhu cầu sáng tạo nên những giá trị, bản sắc văn hóa riêng, tất cả đều

được thể hiện qua đời sống tinh thần và sinh hoạt văn hóa của cộng

đồng. Các ngôi chùa thờ Tứ vị Thánh Tổ thể hiện đậm nét bản sắc văn

hóa truyền thống của người Việt ở vùng Đồng bằng sông Hồng.

Mặt khác, các ngôi chùa còn được phân bố theo đối tượng thờ. Từ

Đạo Hạnh được thờ chủ yếu ở các ngôi chùa trên địa bàn Thành phố

Hà Nội hiện nay, trong đó có 7 ngôi chùa thờ Từ Đạo Hạnh độc lập,

và 6 ngôi chùa phối thờ với Dương Không Lộ và Nguyễn Giác Hải,

nhưng Từ Đạo Hạnh luôn ở vị trí thờ chính giữa. Dương Không Lộ

được thờ chủ yếu ở các tỉnh Thái Bình và Nam Định. Tại hai tỉnh này,

có 10 ngôi chùa thờ Dương Không Lộ một cách độc lập và 2 ngôi

chùa phối thờ với Từ Đạo Hạnh và Nguyễn Giác Hải. Nguyễn Minh

Không được thờ ở nhiều ngôi chùa trải rộng trên khắp các tỉnh, phần

lớn các ngôi chùa đều thờ độc lập: Hà Nội: 1 ngôi, Thái Bình: 2, Nam

Định: 2, Ninh Bình: 5; còn ở các tỉnh khác, như: Hưng Yên, Hải

Dương, Quảng Ninh, Bắc Ninh, Hà Nam có 8 ngôi chùa. Nguyễn Giác

Hải chủ yếu được phối thờ với các vị Từ Đạo Hạnh và Dương Không

Lộ. Chúng tôi chưa thấy có ngôi chùa nào thờ sư độc lập nhưng nơi

thờ sư chủ yếu vẫn ở hai tỉnh Nam Định và Ninh Bình. Có thể nhận

thấy, Hà Nội (thờ Từ Đạo Hạnh), Nam Định, Thái Bình (thờ Dương

Không Lộ và Nguyễn (Lý) Giác Hải), Ninh Bình (thờ Nguyễn Minh

Không) là quê hương của các ngài, đồng thời cũng là nơi các ngài

thành đạo.

2. Về lịch sử hình thành các ngôi chùa thờ Tứ vị Thánh Tổ

Xét về mặt nguồn gốc, các ngôi chùa thờ Tứ vị Thánh Tổ phần

lớn xuất hiện từ thời nhà Lý, như: chùa Keo Thái Bình, chùa Keo

Đỗ Thị Thanh Hương. Một vài đặc điểm về các ngôi chùa

…

43

Hành Thiện, chùa Thầy, chùa Láng, chùa Cổ Lễ, chùa Nghĩa Xá,….

Tuy nhiên, các ngôi chùa ban đầu được xây dựng với quy mô nhỏ,

chỉ có một kiến trúc thờ Phật. Cho đến thế kỷ 17 - 18, do sự biến đổi

của lịch sử, với sự bảo trợ của triều đình và sự hưng công của tầng

lớp quan lại, nhiều ngôi chùa được mở mang trùng tu, tôn tạo, đã tạo

nên sự thay đổi lớn, phần lớn các ngôi chùa được định hình với hai

đơn nguyên kiến trúc: Điện Phật và Điện Thánh, tồn tại cho đến

ngày nay.

Tại chùa Keo Hành Thiện, bia ký “Nam Mô A di đà Phật/Hưng tạo

Thần Quang Tự đại pháp sư bi” dựng năm 1671 cho biết, ngôi chùa

ban đầu vốn có từ thời Lý, mang tên Viên Quang Tự, năm 1167

(Chính Long Bảo Ứng thứ 5) đổi tên gọi là Thần Quang Tự. Khi ấy,

chùa được dựng trên một khu đất khác, đến năm 1588, đời Lê Thế

Tông do trận đại hồng thủy làm vỡ đê, gây ra cảnh lụt lội nên ngôi cổ

tự đã bị nước cuốn trôi; một bộ phận cư dân chuyển cư về bên tả ngạn

và một bộ phận di chuyển về bên hữu ngạn sông Hồng. Mỗi bộ phận

đều xây dựng cho làng mình ngôi chùa mới; mỗi ngôi chùa mới này

đều mang tên Keo.

Chùa Nghĩa Xá (Viên Quang Tự) còn lưu giữ tấm bia mang tên

“Viên Quang tự bi minh tỉnh tự” được soạn năm Thiên Phù Duệ Vũ

thứ 3 (1122). Nội dung bia cho biết: “Chùa Nghĩa Xá do vua Lý Anh

Tông (1136-1175) xây dựng, là nơi sư Giác Hải trụ trì”. Chùa ban đầu

có tên là Diên Phúc, đến năm 1138, vua Lý Anh Tông xuống chiếu tu

sửa chùa; năm 1167, tiếp tục tu sửa một lần nữa và đổi tên thành Viên

Quang Tự. Cũng theo nội dung văn bia, ngôi chùa ban đầu được dựng

ở đất Giao Thủy vạn. Khi chúng tôi đi điền dã, trao đổi với cụ Phạm

Ngọc Uyển, một cụ cao niên trong làng, thì được biết khu Giao Thủy

vạn là một địa danh nằm cách phà Tân Đệ và cách thành phố Nam

Định khoảng 15 km. Ngôi chùa trước đây được xây dựng rất lớn, với

quy mô 36 tòa và hàng trăm gian. Tuy nhiên, do sự đổi dòng của sông

Hồng, chùa có nguy cơ bị cuốn trôi nên đã được chuyển về xứ Bát

Dương (thuộc huyện Vũ Thư, tỉnh Thái Bình). Nhưng đây vẫn chưa

phải là khu đất để chùa tồn tại lâu dài bởi vẫn có nguy cơ bị sụt lở, do

44

Nghiên cứu Tôn giáo. Số 3 - 2019

vậy tháng 3 đời vua Tự Đức năm thứ 19 (1866), chùa được chuyển về

xây dựng trên khu đất hiện nay.

Chùa Thầy được nhà sư Từ Đạo Hạnh khi về tu hành ở đây đã

hưng công tu bổ lại, được ghi lại trong bài minh văn trên chuông chùa

Thiên Phúc. Chuông chùa Thiên Phúc được nhiều học giả nhắc tới. Lê

Quý Đôn trong tác phẩm Kiến Văn Tiểu Lục, phần Thiên Chương khi

đưa 16 danh mục về các bia, chuông thời Lý, Trần, đã xếp bài minh

khắc trên chuông chùa Thiên Phúc ở vị trí thứ nhất. Đáng tiếc! Năm

Quang Trung thứ hai (1789), do thiếu đồng đúc tiền nên quả chuông

này đã bị trưng dụng.

Như vậy, các ngôi chùa thờ Tứ vị Thánh Tổ đều được khởi dựng

dưới thời nhà Lý, do chính các vị thiền sư trong quá trình hoằng

dương Phật pháp đã đứng ra xây dựng chùa và đến thế kỷ 17, hầu hết

các ngôi chùa thờ Tứ vị Thánh Tổ đều được trùng tu, tôn tạo.

3. Về kiến trúc của các ngôi chùa thờ Tứ vị Thánh Tổ

3.1. Về cảnh quan

Hầu hết các ngôi chùa đều nằm cạnh các con sông lớn, như: sông

Hồng, sông Thái Bình, sông Ninh Cơ (chùa Keo Thái Bình, chùa Keo

Hành Thiện Nam Định, chùa Ông), hoặc hướng mặt ra sông, hoặc soi

mình xuống hồ nước rộng (chùa Thầy). Đây cũng là nét đặc trưng của

các ngôi chùa Việt và có thể coi đó chính là nét “phong thủy” Việt¹.

Ngay từ xa xưa, Thiền sư Pháp Loa trong tác phẩm Thiền đạo yếu

học, được chép trong sách Tam Tổ thực lục có đoạn: “… Khi đã ngộ

chính tông rồi thì chọn cảnh chùa mà trụ trì, tránh những nơi nước độc

non thiêng. Cảnh quan có bốn điều: một là nước, hai là lửa, ba là

lương thực, bốn là rau. Đây là bốn điều cần. Lại cũng nên biết, cảnh

không gần nhân gian mà cũng không xa nhân gian vì gần thì ồn ào mà

xa thì không ai giúp đỡ cho. Cảnh có thể trú là chỗ yên nghiệp, dễ

dưỡng thần, nuôi tính tâm linh sáng suốt, trường dưỡng thánh thai, để

được chứng đạo, ấy là cứu cánh”².

Cảnh quan kiến trúc của nhiều ngôi chùa còn được thể hiện trong

sử sách và được miêu tả qua văn bia. Tại chùa Keo Thái Bình, tấm bia

mang tên “Trùng tu Thần Quang Tự bi ký” viết rằng:

Đỗ Thị Thanh Hương. Một vài đặc điểm về các ngôi chùa

…

45

“Phía Chu Tước (phía Nam) dòng Xà Giang chầu vào bao la vạn

khoảnh.

Phía Huyền Vũ (phía Bắc) sông Hoàng Giang vòng lại mênh mông

ngàn dặm

Bể Nam Hải uốn quanh từng khúc phô hình dải lụa xanh lam

Dãy rừng cây tua tủa vươn cao như búi tóc mây sắc lục,…

Thật là một cõi Tây Trúc trong Tùng lâm vậy”

Chùa Thầy cũng là một nơi danh thắng bậc nhất, dựa nương theo

địa hình cao dần theo sườn núi. Theo truyền thuyết, núi Thầy chính là

con rồng lẻ quái đàn (quái long). Chùa được dựng trên trán rồng, sân

chùa là lưỡi rồng, hai chiếc cầu Nhật - Nguyệt là hai chiếc nanh của

rồng, hai giếng là hai mắt rồng. Kiến Văn Tiểu Lục ghi rằng: “Núi

Phật-Tích có tảng đá, trên vách đá có vết chân người to lớn, dưới núi

có ao, chu vi hơn ba dặm, hai bên ao và núi đều đặt thủy tạ, khoảng

tháng 5, tháng 6 hoa sen nở đầy, mùi thơm ngào ngạt quanh bọc lấy cả

người, trên có chùa Thiên Phúc vàng ngọc rực rỡ, thật là thắng cảnh

một phương”³.

Bia ở chùa Láng còn ghi: “Đây là nơi danh thắng bậc nhất, thế gian

không chùa nào sánh kịp. Khí tốt, Phượng thành bên hữu tỏa khắp,

dòng sông Tô Lịch bên tả lượn vòng, Nhị Hà nghìn dặm quanh kinh

đô uốn khúc như rồng xanh lớp lớp chầu về, Tản Viên dãy núi đầy khí

đẹp, hướng vào như hổ trắng đàn đàn đến họp”⁴.

Có thể thấy rằng, các ngôi chùa đều có cảnh quan đẹp và là những

ngôi chùa làng, thuộc về cộng đồng dân cư làng xã nên lựa chọn vị trí

dựng chùa thường ở ngoài làng, không xa dân, vừa đủ để các sư hoằng

dương Phật pháp, vừa để Phật tử có thể đến lễ chùa cầu an, tìm sự tĩnh

tâm. Mỗi ngôi chùa thờ Tứ vị Thánh Tổ đều có những nét đẹp riêng

độc đáo và không lặp lại.

3.2. Về bố cục mặt bằng tổng thể

Đa phần các ngôi chùa này đều có quy mô kiến trúc khá lớn. Trong

khuôn viên có nhiều hạng mục công trình có các chức năng khác nhau,

tiêu biểu hơn cả là bố cục mặt bằng theo kiểu nội Công ngoại Quốc.

46

Nghiên cứu Tôn giáo. Số 3 - 2019

Phần lớn các ngôi chùa thờ Tứ vị Thánh Tổ được kiến trúc theo lối này,

như: chùa Thầy, chùa Láng (Hà Nội), chùa Keo (Thái Bình), chùa Keo

Hành Thiện, chùa Đại Bi, chùa Cổ Lễ, chùa Nghĩa Xá (Nam Định),...

Những ngôi chùa có lối kiến trúc theo kiểu nội Công ngoại Quốc

thường là những ngôi chùa lớn (chùa trăm gian); các đơn nguyên kiến

trúc được sắp xếp theo trục dọc, bắt đầu bằng Tam quan, tiếp đến là

Điện Phật với ba bộ phận: Tiền Đường, Thiêu Hương và Thượng

Điện, kế tiếp là Điện Thánh. Có chùa, Điện Thánh là một đơn nguyên

kiến trúc riêng (chùa Keo Thái Bình, Keo Hành Thiện, chùa Thầy);

cũng có chùa, Điện Thánh nằm trong Điện Phật (chùa Nghĩa Xá, chùa

Ông, chùa Tổng, chùa Đại Bi), nhưng Điện Thánh luôn có sự tách biệt

rõ ràng, thâm nghiêm, không lộ diện và là không gian thờ tự riêng

biệt. Tiếp đến là nhà Tổ, khu vực Hành Lang.

Với mặt bằng theo kiểu nội Công ngoại Quốc, trong các ngôi chùa

thờ Tứ vị Thánh Tổ bao giờ cũng có hai hạng mục thờ tự chính là

Điện Phật và Điện Thánh. Từ đó hình thành nên loại chùa độc đáo ở

khu vực Đồng bằng sông Hồng, đó là dạng chùa tiền Phật, hậu Thánh.

Bố cục này phản ánh quan niệm Điện Phật giản dị, Điện Thánh linh

thiêng, huyền bí, tạo ra một cõi tiên giới trên phàm trần. Loại hình

chùa tiền Phật, hậu Thánh khác biệt so với loại hình chùa chỉ thuần

túy thờ Phật, như: chùa Chuông (Hưng Yên), hoặc loại hình chùa tiền

Thần hậu Phật (chùa Dâu, chùa Đậu); loại hình chùa này Thần Điện

được đặt ở vị trí trung tâm, còn tượng Phật được đặt ở xung quanh,

hoặc sang hẳn vị trí khác. Chùa Dâu, khu Thượng Điện là không gian

thờ tự chính của ngôi chùa, nhưng nơi này lại không dành để thờ Tam

Bảo như các ngôi chùa thuần túy thờ Phật, hoặc chùa tiền Phật, hậu

Thánh mà các tượng thần bản xứ được đặt trang trọng ở vị trí trung

tâm của Thượng Điện, còn Tam Bảo được thờ ở Hậu Đường hay còn

gọi là Tam Bảo hậu.

Loại hình chùa tiền Phật, hậu Thánh cho thấy, Phật giáo đã dung

hòa, chấp nhận những vị vốn là tu sĩ Phật giáo trở thành những vị

thánh trong tín ngưỡng dân gian. Các vị thánh này vẫn biểu đạt nội

dung của tín ngưỡng dân gian, nhưng đồng thời lại biểu hiện dưới

hình thức tượng Phật hết sức độc đáo “vi tiên, vi Phật”, bởi dưới góc

Đỗ Thị Thanh Hương. Một vài đặc điểm về các ngôi chùa

…

47

độ Phật giáo có thể coi các nhà sư chính là những vị Bồ Tát thị hiện để

gần dân, giúp dân; dưới góc độ tín ngưỡng dân gian, các vị chính là

biểu tượng của sức mạnh có khả năng siêu phàm. Sự kết hợp này cho

thấy sự hòa nhập giữa Phật giáo và tín ngưỡng dân gian ở Việt Nam.

Sự hòa nhập đó được nhiều nhà nghiên cứu cho rằng như sữa tan vào

nước. Tứ vị Thánh Tổ mang tính lưỡng hợp vừa là Thánh, vừa là Phật,

và các ngôi chùa thờ Tứ vị Thánh Tổ trở nên gần gũi trong đời sống

tín ngưỡng của cư dân Việt ở vùng Đồng bằng sông Hồng

Điện Thánh, nơi thờ Tứ vị Thánh Tổ, biểu hiện rõ tính chất là ngôi

đền thờ, bởi ngay khi bước vào không gian ngôi chùa, phải qua hai lớp

Tam quan, đó là Tam quan nội và Tam quan ngoại, thể hiện cho hai đối

tượng thờ cúng khác nhau. Trong bố cục mặt bằng đó, Tam quan ngoại

mang tính chất là một Nghi Môn, kiến trúc này như ở chùa Keo Thái

Bình, chùa Keo Hành Thiện Nam Định, chùa Láng, chùa Lý Quốc Sư.

Chu Quang Trứ cho rằng, “Tòa Tam quan - Nghi môn gắn bó chặt chẽ

với vườn cây, hồ nước, ngay từ đầu đã tạo vẻ thiêng liêng đến huyền bí

cho tổng thể ngôi chùa, nó vươn lên, tự khẳng định như muốn thay thế

cho cả Đình và Đền ở địa phương”⁵. Ngoài Nghi môn, còn thấy trong

kiến trúc của các ngôi chùa này có một số hạng mục công trình, như:

nhà thờ Hậu, tả, hữu hành lang với những công năng riêng.

Mặt khác, yếu tố đền thờ còn thể hiện ở hệ thống các di vật được

lưu giữ trong Điện Thánh, như: kiệu thờ, khám thờ, bát bửu, lỗ bộ,

ngựa thờ,… Đặc biệt, ở nhiều ngôi chùa, như: chùa Keo (Thái Bình),

Keo Hành Thiện (Nam Định), chùa Điềm Giang (Ninh Bình), còn lưu

giữ được các sắc phong của triều đình quân chủ phong thần cho các

thiền sư. “Sắc phong là một ‘quyết định bổ nhiệm cán bộ’ của nhà

vua, nhằm giao cho một vị thần cai quản không gian thiêng của làng

quê. Mỗi làng quê có một không gian thiêng, có thần linh ngự trị. Các

triều đại phong kiến cụ thể hóa quan niệm thần linh ngự trị trên cõi

thiêng để bảo vệ dân chúng”⁶. Thể hiện việc ghi nhớ công trạng và

bày tỏ lòng thành kính của các bậc vua, chúa đối với những người có

công với triều đình và nhân dân.

3.3. Về bài trí không gian thờ tự

Các ngôi chùa thờ Tứ vị Thánh Tổ theo Phật giáo Bắc truyền,

thường là Thiền, Tịnh song tu, nên trong bài trí thờ tự ở Điện Phật có

48

Nghiên cứu Tôn giáo. Số 3 - 2019

những đặc trưng nhất định thể hiện tính chất đó. Tuy nhiên, ngoài thờ

Phật còn thờ Thánh, và cũng tùy vào đặc tính tín ngưỡng của từng địa

phương mà ngôi chùa có cách thức bài trí phù hợp. Dẫu vậy, cách thức

bài trí chủ đạo ở các ngôi chùa thờ Tứ vị Thánh Tổ vẫn là tiền Phật,

hậu Thánh. Qua khảo sát điền dã, chúng tôi tạm chia thành các 2

nhóm bài trí thờ tự sau:

1) Nhóm chùa bài trí thờ tự Điện Phật và Điện Thánh là hai đơn

nguyên kiến trúc riêng biệt theo kiểu tiền Phật, hậu Thánh: Tiêu biểu

cho dạng thức này có chùa Thầy, chùa Keo Thái Bình, chùa Keo Hành

Thiện Nam Định. Ở dạng bài trí thờ tự này, Điện Phật và Điện Thánh

có mặt bằng kiểu chữ Công, bao gồm các tòa Tiền Đường, Thiêu

Hương và Thượng Điện.

Điện Phật được bài trí thờ tự theo trục dọc, với nhiều lớp tượng;

phần lớn được bài trí giống như các ngôi chùa ở miền Bắc, nhưng

cũng có những nét khác biệt, đó là ở chùa Thầy, bộ tượng Di Đà Tam

Tôn không bày trên Điện Phật mà được bày ở Điện Thánh, hoặc ở

chùa Keo Thái Bình, chùa Tây Lạc, trên Điện Phật không bài trí bộ

tượng Nam Tào - Ngọc Hoàng Thượng đế - Bắc Đẩu (một bộ tượng

của Đạo giáo) như hầu hết các ngôi chùa ở miền Bắc.

Điện Thánh bài trí trang nghiêm, tượng thánh đặt trong một khám

kín ở Hậu Cung, thể hiện tính chất linh thiêng, không lộ diện. Nếu ở

Điện Phật, người ta có thể đến cúng lễ bất cứ lúc nào thì ở Điện

Thánh, nơi Hậu cung đóng quanh năm, chỉ mở vào một số ngày lễ hội

nhất định⁷.

Trong nhóm này, vẫn có dạng biến thể của hai đơn nguyên kiến

trúc, mặc dù Điện Phật và Điện Thánh vẫn là hai đơn nguyên kiến trúc

riêng biệt, nhưng không theo kiểu tiền Phật, hậu Thánh như chùa Bái

Đính cổ, chùa Địch Lộng (Ninh Bình). Theo tư liệu điền dã của chúng

tôi, trước đây nơi thờ tự Phật, Thánh được đặt ở trong các hang đá,

nhưng do hiện nay, đời sống kinh tế, xã hội phát triển, người dân xây

dựng thêm các khu thờ tự tách riêng nơi thờ Phật, Thánh ra bên ngoài

hang. Tuy nhiên, biến thể này rất ít. Chúng tôi chỉ bắt gặp ở hai ngôi

chùa nêu trên.

Đỗ Thị Thanh Hương. Một vài đặc điểm về các ngôi chùa

…

49

2) Nhóm chùa bài trí thờ tự Điện Phật và Điện Thánh cùng chung

trong một kiến trúc.

Các ngôi chùa bài trí thờ tự Điện Phật và Điện Thánh cùng chung

trong một kiến trúc phần lớn vẫn theo kiểu tiền Phật, hậu Thánh, tiêu

biểu có chùa Cổ Lễ, chùa Nghĩa Xá, chùa Đại Bi ở Nam Định; chùa

Viên Quang (Đền Thánh Nguyễn ở Ninh Bình,… cũng được kết cấu

theo kiểu chữ Công, bao gồm các tòa Tiền Đường, Thiêu Hương và

Thượng Điện. Thượng Điện được chia làm hai phần tách biệt rõ ràng,

phía trước thờ Phật, phía sau có một Hậu cung thờ Thánh, Hậu cung

được “thưng” kín lại thể hiện tính chất thâm nghiêm, không lộ diện.

Tuy nhiên, cũng có một số ngôi chùa bài trí thờ tự Điện Phật và

Điện Thánh cùng chung trong một kiến trúc, nhưng không theo kiểu

tiền Phật, hậu Thánh mà việc bố trí không gian thờ tự có điểm khác

biệt, như: Điện Thánh đặt trước Điện Phật ở chùa Láng, nơi thờ Thánh

không được “thưng” kín mà được thờ ngay trên Điện Phật, như: chùa

Tổng (Hà Nội); Cung Thánh được đặt ở tòa Tiền Đường như chùa Dị

Nậu (Hà Nội), chùa Nam Hà (Nam Định), mặc dù được thờ trong

khám riêng nhưng cửa khám không đóng kín. Cũng được đặt ở tòa

Tiền Đường, nhưng ở chùa Tây Lạc (Nam Định), các thánh lại được

thờ trong khám kín, và mỗi năm cửa khám chỉ mở một lần khi thực

hiện nghi lễ mộc dục cho Thánh trước ngày diễn ra lễ hội chính.

Những dẫn chứng nêu trên cho thấy, việc bài trí thờ tự ở các ngôi

chùa thờ Tứ vị Thánh Tổ được thể hiện một cách linh hoạt, phù hợp

với đời sống tín ngưỡng, điều kiện kinh tế và mặt bằng xây dựng của

từng địa phương. Bài trí thờ tự như trên biểu hiện sự đa dạng các sắc

thái trong việc thờ phụng Tứ vị Thánh Tổ, đó chính là kết quả của sự

tương tác giữa môi trường sinh thái của vùng đất với quá trình hình

thành và phát triển kinh tế, xã hội cùng đời sống văn hóa của các

nhóm cư dân vùng Đồng bằng sông Hồng.

Kết luận

Có thể thấy, các ngôi chùa thờ Tứ vị Thánh Tổ là hiện tượng văn

hóa đặc sắc của Phật giáo Việt Nam. Ở đây, các vị thánh thực chất là

những vị sư tổ, nhưng không phải được thờ như những vị sư tổ thông

50

Nghiên cứu Tôn giáo. Số 3 - 2019

thường trong các ngôi tháp như thường thấy ở nhiều ngôi chùa, mà họ

được nhân dân tôn thành thánh, có điện thờ riêng. Ở những ngôi chùa

thờ Tứ vị Thánh Tổ, yếu tố đền thờ khá nổi trội, đó chính là sự kết

hợp độc đáo giữa chùa thờ Phật và đền thờ thần cả về lối thờ tự lẫn

hình thức sử dụng. Việc phối thờ đã tạo nên thế dung hợp, giao thoa

giữa văn hóa Phật giáo và tín ngưỡng truyền thống của người Việt.

Chùa còn thêm chức năng đình, đền của làng, và trở thành “bùa làng”

- nơi thờ cúng các vị thành hoàng của họ và trở thành trung tâm tụ

họp, sinh hoạt văn hóa tinh thần và điểm tựa tâm linh rộng rãi của

cộng đồng, được cộng đồng gìn giữ, bảo vệ. Văn hóa Phật giáo được

bảo tồn cùng văn hóa, tín ngưỡng địa phương. /.

CHÚ THÍCH:

1

Nguyễn Quốc Tuấn (2012), Chùa Bối Khê nhìn từ khảo cổ học Phật giáo, Nxb.

Từ điển Bách khoa, Hà Nội, tr. 28-29.

2

Dẫn theo: Hà Văn Tấn, Nguyễn Văn Kự, Phạm Ngọc Long (2013), Chùa Việt

Nam, Nxb. Thế giới, Hà Nội, in lần thứ 5, tr. 3.

3

4

Lê Quý Đôn, Kiến Văn Tiểu Lục, Nxb. Sử học, 1962, tr. 340.

Dẫn theo: Vũ Ngọc Khánh (2011), Chùa cổ Việt Nam, Nxb. Thanh Niên, Hà

Nội, tr. 19.

5

6

7

Chu Quang Trứ (2012), Sáng giá chùa xưa Mỹ thuật Phật giáo, Nxb. Mỹ thuật,

Hà Nội, tr. 94.

Nguyễn Chí Bền (2015), Lễ hội cổ truyền của người Việt - Cấu trúc và thành tố,

Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội, tr. 205.

Hà Văn Tấn, Nguyễn Văn Kự, Phạm Ngọc Long (2013), Chùa Việt Nam, Nxb.

Thế giới, Hà Nội, in lần thứ 5, tr. 10.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Lê Quý Đôn, Kiến văn tiểu lục, Nxb. Sử học, 1962.

2. Ngọc Hồ, Nhất Tâm (phiên dịch và tân chú), Việt Điện u linh tập lục toàn biên,

Nxb. Sống Mới, Sài Gòn.

3. Phạm Thị Thu Hương (2013), “Chùa “tiền Phật hậu Thánh” - Một dạng thức

chùa/đền thờ độc đáo của người Việt”, Di sản văn hóa, số 4 (45), tr. 25-29.

4. Bùi Duy Lan, Phạm Đức Duật (1985), Chùa Keo, Sở Văn hóa và Thông tin Thái

Bình xuất bản.

5. Hà Văn Tấn, Nguyễn Văn Kự, Phạm Ngọc Long (2013), Chùa Việt Nam, Nxb.

Thế giới, Hà Nội, in lần thứ 5.

6. Ngô Đức Thọ, Nguyễn Thúy Nga (dịch và chú thích), Thiền uyển tập anh, Nxb.

Văn học, Hà Nội, 1990.

7. Chu Quang Trứ (2012), Sáng giá chùa xưa Mỹ thuật Phật giáo, Nxb. Mỹ thuật,

Hà Nội.

Đỗ Thị Thanh Hương. Một vài đặc điểm về các ngôi chùa

…

51

8. Tạ Chí Đại Trường (2014), Thần, Người và Đất Việt, Nxb. Tri thức, Hà Nội, Nhã

Nam phát hành.

9. Nguyễn Quốc Tuấn (2000), “Mô hình Phật - Thánh qua chùa Bối Khê - Đại Bi

(Hà Tây)”, Nghiên cứu Tôn giáo, số 4, tr. 16-23.

10. Nguyễn Quốc Tuấn (2012), Chùa Bối Khê nhìn từ khảo cổ học Phật giáo, Nxb.

Từ điển Bách khoa, Hà Nội.

Abstract

CHARACTERISTICS OF BUDDHIST TEMPLES

REVERING FOUR FAMOUS MONKS IN THE RED RIVER

DELTA REGION, VIETNAM

Dzo Thi Thanh Huong

Government Committee of Religious Affairs

The article mentions some basic characteristics of the Buddhist

Temples dedicated to four famous monks (Từ Đạo Hạnh, Dương

Không Lộ, Nguyễn Lý Giác Hải, and Nguyễn Minh Không) in the

Red River Delta region, Vietnam such as history, architecture, and

worshiping space. It shows that Buddhism, in the process of existence

and development in Vietnam, has fused with the indigenous beliefs,

formed the Buddhist temples with a architecture style of Buddha

woshiping first and saint revering afterwards that created a unique

combination between the Buddhist temples and the Deities temples.

The model of the temple to worship four famous monks is a unique

feature of the Red River Delta.

Keywords: Four famous monks; religion fusion; Red River Delta.

PHỤ LỤC

CÁC NGÔI CHÙA THỜ TỨ VỊ THÁNH TỔ

TT

Tên Chùa

Địa điểm

Vị Thánh được thờ

HÀ NỘI

1

Chùa Láng

Phố Chùa Láng, Đống Đa,

Từ Đạo Hạnh

2

Lý Quốc Sư

Phố Lý Quốc Sư, Hoàn Nguyễn Minh Không

Kiếm

Từ Đạo Hạnh

Nguyễn Giác Hải

52

Nghiên cứu Tôn giáo. Số 3 - 2019

3

4

Chùa Tổng

La Phù, Hoài Đức

Từ Đạo Hạnh

Dương Không Lộ

Nguyễn Giác Hải

Chùa Ngũ Xá

Trúc Bạch, Ba Đình

Nguyễn Minh Không

5

6

7

8

Chùa Thày

Sài Sơn, Quốc Oai

Ngọc Liệp, Quốc Oai

79 Lò Đúc, Hà Nọi

La Phù, Hoài Đức

Từ Đạo Hạnh

Nguyễn Minh Không

Từ Đạo Hạnh

Chùa Đồng Bụt

Chùa Tổ Ông

Chùa Cả La Phù

Dương Không Lộ

Nguyễn Giác Hải

9

Chùa La Phù

La Phù, Hoài Đức

Từ Đạo Hạnh

Dương Không Lộ

Nguyễn Giác Hải

Từ Đạo Hạnh

Dương Không Lộ

Nguyễn Giác Hải

Từ Đạo Hạnh

10 Chùa Múa

Dương Nội, Hà Đông

11 Chùa La Dương

Dương Không Lộ

Nguyễn Giác Hải

12 Chùa Quán Sứ

Số 73 Quán sứ, Hoàn Dương Không Lộ

Kiếm

13 Chùa Bến Thôn

14 Chùa Dị Nậu

Dị Nậu, Thạch Thất

Từ Đạo Hạnh

15 Chùa Linh Chung Canh Nậu, Thạch Thất

Từ Đạo Hạnh

16 Chùa Nền

THÁI BÌNH

Láng Thượng, Đống Đa

17 Chùa Keo

18 Chùa Phượng Vũ Minh Khai, Vũ Thư

Đông Nhuệ, Vũ Thư

Dương Không Lộ

Từ Đạo Hạnh

19 Chùa Hoá Long

20 Chùa Am

21 Chùa Nổi

22 Chùa Bơn

25 Chùa La Vân

Quỳnh Thọ, Quỳnh Phụ

Vũ Tây, Kiến Xương

Hồng Châu, Đông Hưng,

Quỳnh Hồng, Quỳnh Phụ

Nguyễn Minh Không

Dương Không Lộ

Nguyễn Minh Không

NAM ĐỊNH

26 Chùa Keo

Xuân Hồng, Xuân Trường

Dương Không Lộ

Nguyễn Giác Hải

Dương Không Lộ

Nguyễn Minh Không

Dương Không Lộ

Từ Đạo Hạnh

27 Chùa Nội

28 Chùa Cổ Lễ

29 Chùa Tây Lạc

Nam Thành, Nam Trực

Thị trấn Cổ Lễ, Trực Ninh

Đồng Sơn, Nam Trực

Nguyễn Giác Hải

Đỗ Thị Thanh Hương. Một vài đặc điểm về các ngôi chùa

…

53

30 Chùa Lương Hàn Việt Hùng, Trực Ninh

Dương Không Lộ

Nguyễn Giác Hải

Dương Không Lộ

Từ Đạo Hạnh

Nguyễn Giác Hải

Dương Không Lộ

Từ Đạo Hạnh

31 Chùa Vũ Lao

32 Chùa Nam Hà

33 Chùa Bi

Tân Thành, Nam Trực

Tân Thịnh, Nam Trực

Nam Giang, Nam Trực

Xuân Ninh, Xuân Trường

34 Chùa Nghĩa Xá

Lý Tường Đĩnh

Dương Không Lộ

35 Chùa Vị Khê

36 Chùa Thanh Am

37 Chùa Kim Quất

Điền Xá, Nam Trực

Nam Toàn, Nam Trực

Trực Ninh, Nam Định

38 Chùa Xuân Trung Xuân

Trung,

Xuân Nguyễn Minh Không

Trường, Nam Định

NINH BÌNH

39 Chùa Điềm Giang Gia Thắng, Gia Viễn

Nguyễn Minh Không

40 Chùa Địch Lộng

41 Chùa Lạc Khoái

Gia Thanh, Gia Viễn

Gia Lạc, Gia Viễn

42 Chùa Bái Đính (cổ) Tràng An, Hoa Lư

43 Chùa, Đình Yên Vệ Khánh Phú, Ninh Bình

Nguyễn Giác Hải

Từ Đạo Hạnh

Dương Không Lộ

Nguyễn Minh Không

44 Chùa

Thượng

Liêm Xích Thổ, Nho Quan

CÁC TỈNH KHÁC (HƯNG YÊN, HẢI DƯƠNG, QUẢNG NINH, BẮC

NINH, HÀ NAM)

45 Chùa Ông

Tân Quang, Văn Lâm, Từ Đạo Hạnh

Hưng Yên

46 Chùa Trông

Hưng Long, Ninh Giang, Nguyễn Minh Không

Hải Dương

47 Chùa Quỳnh Lâm Hạ Lôi, Đông Triều, Nguyễn Minh Không

Quảng Ninh

48 Chùa Phả Lại

49 Chùa Neo

Đức Long, Quế Võ, Bắc Ninh Nguyễn Minh Không

Xã Đại Đồng, huyện Tứ Nguyễn Minh Không

Kỳ, Hải Dương

50 Chùa Kính Chủ

Xã An Sinh, huyện Kim Nguyễn Minh Không

Môn

51 Chùa Hàm Long

52 Chùa Vân Mộng

53 Chùa Hàn Sơn

Thành phố Bắc Ninh

Hà Nam

Nga Sơn, Thanh Hóa

Nguyễn Minh Không