Luận án Đánh giá hiện trạng và tiềm năng khai thác cây dược liệu vùng rừng ngập mặn huyện Đông Hải, tỉnh Bạc Liêu

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ

-------------------------

NGUYỄN VĂN HIỂU

ĐÁNH GIÁ HIỆN TRẠNG VÀ TIỀM NĂNG KHAI

THÁC CÂY DƯỢC LIỆU VÙNG RỪNG NGẬP

MẶN HUYỆN ĐÔNG HẢI, TỈNH BẠC LIÊU

LUẬN VĂN KỸ SƯ NGÀNH LÂM SINH

Cần Thơ - 2016

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ

-------------------------

ĐÁNH GIÁ HIỆN TRẠNG VÀ TIỀM NĂNG KHAI

THÁC SỬ DỤNG CÂY DƯỢC LIỆU KHU VỰC

RỪNG NGẬP MẶN HUYỆN ĐÔNG HẢI, TỈNH

BẠC LIÊU

LUẬN VĂN TỐT NGHIỆP

Mã ngành: D620205

GIẢNG VIÊN HƯỚNG DẪN

SINH VIÊN THỰC HIỆN

NGUYỄN VĂN HIỂU

MSSV: B1311054

PGS. TS VÕ QUANG MINH

Lớp Lâm Sinh Khóa 39

Cần Thơ – 2016

i

TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ

KHOA MÔI TRƯỜNG VÀ TÀI NGUYÊN THIÊN NHIÊN

BỘ MÔN TÀI NGUYÊN ĐẤT ĐAI

NHẬN XÉT CỦA BỘ MÔN TÀI NGUYÊN ĐẤT ĐAI

Bộ môn Tài nguyên đất đai chứng nhận luận văn thực tập chuyên ngành Lâm sinh với

đề tài: “Đánh giá hiện trạng và tiềm năng khai thác cây dược liệu vùng rừng ngập

mặn huyện Đông Hải, tỉnh Bạc Liêu”

Sinh viên thực hiện: NGUYỄN VĂN HIỂU

MSSV: B1311054

Lớp Lâm sinh khoa 39, bộ môn Tài nguyên đất đai, khoa Môi trường và Tài nguyên

thiên nhiên, trường đại học Cần Thơ.

Nhận xét: ..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

Cần Thơ, ngày tháng

năm 2016

Trưởng bộ môn

ii

TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ

KHOA MÔI TRƯỜNG VÀ TÀI NGUYÊN THIÊN NHIÊN

BỘ MÔN TÀI NGUYÊN ĐẤT ĐAI

NHẬN XÉT CỦA CÁN BỘ HƯỚNG DẪN

Chứng nhận chấp thuận báo cáo luận văn tốt nghiệp chuyên ngành Lâm sinh với đề tài:

“Đánh giá hiện trạng và tiềm năng khai thác cây dược liệu vùng rừng ngập mặn

huyện Đông Hải, tỉnh Bạc Liêu”

Sinh viên thực hiện: NGUYỄN VĂN HIỂU

MSSV: B1311054

Lớp Lâm sinh khoa 39, bộ môn Tài nguyên đất đai, khoa Môi trường và Tài nguyên

thiên nhiên, trường đại học Cần Thơ.

Thời gian thực hiện:

Nhận xét: ..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

Kính trình Hội đồng chấm luận văn tốt nghiệp thông qua!

Cần Thơ, ngày tháng

năm 2016

Cán bộ hướng dẫn

iii

TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ

KHOA MÔI TRƯỜNG VÀ TÀI NGUYÊN THIÊN NHIÊN

BỘ MÔN TÀI NGUYÊN ĐẤT ĐAI

NHẬN XÉT CỦA HỘI ĐỒNG BÁO CÁO

Hội đồng chấm luận văn tốt nghiệp chấp thuận báo cáo luận văn tốt nghiệp chuyên

ngành Lâm sinh với đề tài “Đánh giá hiện trạng và tiềm năng khai thác cây dược

liệu vùng rừng ngập mặn huyện Đông Hải, tỉnh Bạc Liêu”

Sinh viên thực hiện: NGUYỄN VĂN HIỂU

MSSV: B1311042

Lớp Lâm sinh khoa 39, bộ môn Tài nguyên đất đai, khoa Môi trường và Tài nguyên

thiên nhiên, trường đại học Cần Thơ.

Ngày

tháng

năm 2016

Báo cáo luận văn tốt nghiệp được Hội đồng đánh giá ở mức:

Ý kiến của Hội đồng:

...........................................................................................................................................

Cần Thơ, ngày tháng

năm 2016

Chủ tịch Hội đồng

iv

LỜI CAM ĐOAN

Tôi tên: Nguyễn Văn Hiểu (MSSV: B1311054)

Là sinh viên lớp Lâm Sinh khóa 39 (MT13V4A1) - Bộ môn Tài nguyên đất đai, khoa

Môi trường và Tài nguyên thiên nhiên, trường Đại học Cần Thơ.

Từ ngày 01/01/2016 đến ngày 15/05/2016, tôi đã thực hiện đề tài: “Đánh giá hiện trạng

và tiềm năng khai thác cây dược liệu vùng rừng ngập mặn huyện Đông Hải, tỉnh

Bạc Liêu”

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu. kết quả của

luận văn là trung thực và chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nào khác.

Cần Thơ, ngày tháng

năm 2016

Tác giả luận văn

NGUYỄN VĂN HIỂU

v

LÝ LỊCH KHOA HỌC

I. SƠ LƯỢC VỀ SINH VIÊN:

Họ và tên: NGUYỄN VĂN HIỂU

Sinh ngày: 01 tháng 01 năm 1994

Nơi sinh: xã An Phúc, huyện Đông Hải, tỉnh Bạc Liêu

Lớp:

Khoa: Môi Trường & Tài nguyên thiên nhiên

Địa chỉ liên hệ: số 97, Ấp Phước Thắng, xã An Phúc, huyện Đông Hải, tỉnh Bạc Liêu.

Điện thoại: 01299493749 Email: [email protected]

Lâm Sinh

Khóa: 39

Trường: đại học Cần Thơ

Họ và tên cha : NGUYỄN VĂN VĨNH

Họ và tên mẹ : NGUYỄN THỊ LỆ

II. QUÁ TRÌNH HỌC TẬP

Tốt nghiệp Trung học phổ thông năm 2013 tại trường Trung học phổ thông Giá Rai, TX.

Giá Rai, tỉnh Bạc Liêu

Từ năm 2013-2016 : Học đại học chuyên ngành Lâm sinh tại trường đại học Cần Thơ.

Cần Thơ, ngày

tháng

năm 2016

Sinh viên thực hiện đề tài

NGUYỄN VĂN HIỂU

vi

LỜI CÁM ƠN

Trong suốt quá trình học tập và rèn luyện tại trường Đại học Cần Thơ, ngoài sự nỗ lực

phấn đấu của bản thân còn nhận được sự quan tâm dạy dỗ và nhiệt tình hỗ trợ từ quý

thầy cô, gia đình và bạn bè.

Em xin gửi lời cám ơn chân thành đến:

Quý thầy cô giảng dạy, đặc biệt là quý thầy cô trong Bộ môn Tài nguyên đất đai đã

truyền đạt cho em những kiến thức quý báu, chia sẽ kinh nghiệm trong thực tế và nhiệt

tình giúp đỡ em trong suốt quá trình học tập.

Thầy Võ Quốc Tuấn, cố vấn học tập, đã hướng dẫn, giúp đỡ và tạo điều kiện để em phát

triển trong suốt quá trình học tập, giúp em có định hướng đúng đắn trong học tập cũng

như trong cuộc sống.

Thầy Võ Quang Minh, cán bộ hướng dẫn trực tiếp thực hiện luận văn tốt nghiệp, đã

nhiệt tình đóng góp ý kiến chuyên môn, truyền đạt những kinh nghiệm thực tế và tạo

điều kiện giúp em hoàn thành đề tài luận văn với chất lượng tốt nhất.

Trong quá trình thực hiện luận văn, em cũng nhận được sự giúp đỡ nhiệt tình của bạn

bè trong và ngoài lớp, các cô, chú, anh, chi, trong Hưng Đông Tự, Trạm Y tế xã An

Phúc.

Cảm ơn gia đình đã quan tâm, chăm sóc, tạo nguồn động lực để con vượt qua những

khó khăn và phấn đấu trong học tập, cùng con chia sẽ những niềm vui và nỗi buồn trong

cuộc sống, là chỗ dựa vững chắc để con tự tin bước đi trên con đường học tập.

Cám ơn các bạn trong lớp Lâm sinh khóa 39 đã hỗ trợ, động viên tôi trong suốt quá trình

học tập và thực hiện luận văn tốt nghiệp.

Xin chân thành cám ơn !

NGUYỄN VĂN HIỂU

vii

TÓM LƯỢC

Đề tài “Đánh giá hiện trạng và tiềm năng khai thác cây dược liệu vùng rừng ngập

mặn huyện Đông Hải, tỉnh Bạc Liêu” được thực hiện từ tháng 8 năm 2016 đến tháng

12 năm 2016. Đề tài này được thực hiện nhằm mục đích đánh sự đa dạng về hiện trạng

nguồn tài nguyên cây cỏ làm thuốc, và tiềm năng tại huyện Đông Hải, tỉnh Bạc Liêu từ

đó đề xuất hướng bảo tồn phát triển. Sưu tầm một số bài thuốc chữa bệnh từ các loài cây

thu được.

Kết quả nghiên cứu đã thống kê được 132 loài thực vật bậc cao có mạch có công làm

thuốc của 119 chi thuộc 65 họ trong 2 ngành thực. Các loài cây thuốc được sử dụng để

chữa trị 24 nhóm bệnh khác nhau. Xác định được bộ phận sử dụng làm thuốc và sự phân

bố của cây thuốc tại các môi trường sống khác nhau ở khu vực nghiên cứu.

Khu vực nghiên cứu có 16 loài cây thuốc nằm trong danh mục cây thuốc mẫu, Có 9 loài

có tiềm năng phát triển khi đối chiếu với Quyết định số 1976/QĐ-TTg về Việc phê duyệt

quy hoạch tổng thể phát triển dược liệu đến năm 2020 và định hướng đến năm 2030

(Trong đó: Cỏ nhân trân có tiềm năng trong khai thác tự nhiên, 8 loài còn lại như: Đinh

lăng, Dừa cạn, Gừng, Mã đề, Nghệ vàng, Nhàu, Sả, Trinh nữ hoàng cung.

Thẻ: Cây thuốc, Bài thuốc, Bảo tồn tài nguyên.

viii

MỤC LỤC

TRANG PHỤ BÌA ...............................................................................................................................i

NH Ậ N XÉT C Ủ A B Ộ MÔN TÀI NGUYÊN ĐẤT ĐAI ....................................................................ii

NH Ậ N XÉT C Ủ A CÁN B Ộ HƯỚ NG D Ẫ N .....................................................................................iii

NH Ậ N XÉT C Ủ A H ỘI ĐỒ NG BÁO CÁO .......................................................................................i v

L ỜI CAM ĐOAN ................................................................................................................................v

LÝ L Ị CH KHOA H Ọ C ......................................................................................................................v i

L ỜI CÁM ƠN ...................................................................................................................................v ii

TÓM LƯỢ C ..................................................................................................................................... viii

DANH SÁCH CÁC T Ừ VI Ế T T Ắ T ..................................................................................................x i

DANH SÁCH HÌNH ..........................................................................................................................x i

DANH SÁCH B Ả NG ....................................................................................................................... xii

I. M Ở ĐẦ U ..................................................................................................................................... 1

1.Đặ t v ấn đề .........................................................................................................................................1

2.M ụ c tiêu nghiên c ứ u .........................................................................................................................2

2.1

2.2

M ụ c tiêu chung:....................................................................................................................2

M ụ c tiêu c ụ th ể .....................................................................................................................2

II. LƯỢ C KH Ả O TÀI LI Ệ U ........................................................................................................... 3

1.T ổ ng quan v ề r ừ ng ng ậ p m ặ n ...........................................................................................................3

2.T ổ ng quan tình hình v ề nghiên c ứ u cây thu ố c .................................................................................7

2.1.

2.2.

2.3.

Ngoài nướ c ...........................................................................................................................7

Trong nướ c ...........................................................................................................................7

Một số nghiên cứu Về cây rừng ngập mặn ...........................................................................9

3.T ổ ng quan v ề khu v ự c nghiên c ứ u .................................................................................................10

3.1.

3.2.

3.4.

V ị trí địa lý: ........................................................................................................................10

Lịch sử hình thành:.............................................................................................................11

Văn hóa – Xã hội:...............................................................................................................13

3.5. M ộ t s ố bài thu ố c thông d ụ ng t ừ cây thu ố c ở huy ện Đông Hả i, t ỉ nh B ạ c Liê u ...................... 13

III. PHƯƠNG TIỆN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨ U ...................................................... 22

1.Phương tiệ n nghiên c ứ u ..................................................................................................................22

1.1

Cách ti ế p c ận đề tài ............................................................................................................22

ix

1.2

1.3

Phương tiệ n nghiên c ứ u ......................................................................................................22

Th ờ i gian th ự c hi ệ n ............................................................................................................22

2.N ội dung và Các bướ c nghiên c ứ u .................................................................................................22

3.Đối tượ ng và ph ạ m vi nghiên c ứ u ..................................................................................................23

a.Đối tượ ng nghiên c ứ u .....................................................................................................................23

b.Ph ạ m vi nghiên c ứ u ........................................................................................................................23

4.Phương pháp nghiên cứ u ................................................................................................................23

4.1. Phương pháp thu thậ p thông tin: ........................................................................................... 23

4.2. Phương pháp điề u tra th ực đị a ............................................................................................... 24

4.4.

4.5.

IV.

Phương pháp Xác đị nh v ị trí t ọa độ trên Google Eart h ......................................................26

Phương pháp điề u tra tình hình khai thác s ử d ụng cây dượ c li ệ u .......................................27

K Ế T QU Ả TH Ả O LU Ậ N ..................................................................................................... 28

1.S ự đa dạ ng v ề ngu ồ n tài nguyên cây thu ố c ở huy ện Đông Hả i, t ỉ nh B ạ c Liê u ..............................28

1.1. S ự đa dạ ng v ề thành ph ầ n loài cây làm thu ố c ....................................................................28

1.2. Đánh giá đa dạ ng v ề phân lo ạ i ...................................................................................................28

2.Đa dạ ng trong các b ộ ph ận đượ c s ử d ụ ng làm thu ố c .....................................................................34

3. S ự đa dạ ng v ề công d ụ ng làm thu ố c ..............................................................................................35

4.Ti ềm năng khai thác và sử d ụ ng cây thu ố c ở KVNC .....................................................................37

V. K Ế T LU Ậ N VÀ KI Ế N NGH Ị ................................................................................................... 41

1.K ế t lu ậ n ..........................................................................................................................................41

2.Ki ế n ngh ị ........................................................................................................................................41

TÀI LI Ệ U THAM KH Ả O ..................................................................................................................... 42

Ti ế ng Vi ệ t .......................................................................................................................................... 42

Trang Web ......................................................................................................................................... 42

PHỤ LỤC ............................................................................................................................................ 43

x

DANH SÁCH CÁC TỪ VIẾT TẮT

Tiếng Anh

Từ viết tắt

Tiếng Việt

Kí hiệu

KH

Khu vực nghiên cứu

KVNC

QĐ-TTg

RNM

SL

Quyết định Thủ tướng

Rừng ngập mặn

Số lượng

Số thứ tự

STT

Thông tư Bộ Y tế

Thị xã

TT-BYT

TX

Đô la Mỹ

USD

Tô chức Y tế thế giới

WHO

DANH SÁCH HÌNH

Hình

2.1

Tựa hình

Trang

11

Bản đồ vị trí T. Bạc Liêu và H. Đông Hải trên google earth.

Sơ đồ các bước nghiên cứu

3.1

23

4.1

Biểu đồ tỷ lệ các ngành thực vật so với tổng số loài

Đa dạng về các bộ phận được sử dụng làm thuốc tại KVNC

28

4.2

35

xi

DANH SÁCH BẢNG

Bảng

2.1

3.1

4.1

4.2

4.3

4.4

4.5

4.6

Tựa bảng

Trang

4

Dược tính và hỗ trợ điều trị của một số cây rừng ngập mặn được ghi nhận

Danh lục cây thuốc được xây dựng

26

Sự phân bố các taxon trong các ngành

28

Số lượng họ, chi, loài ở 2 lớp của ngành Mộc lan

Các họ đa dạng nhất ở khu vực nghiên cứu

Các chi có nhiều loài cây thuốc ở KVNC

29

30

31

Sự đa dạng về dạng cây của các loài cây thuốc

32

33

Sự phân bố của các loài cây thuốc theo môi trường sống

4.7

4.8

4.9

Số lượng các bộ phận của cây thuốc được sử dụng

Đa dạng về giá trị sử dụng của các loài làm thuốc

34

36

38

Sự đa dạng của các loài cây làm thuốc ở các vườn thuốc so với Danh mục

vườn thuốc mẫu của Bộ y tế

4.10

Các cây thuốc có tiềm năng khai thác và phát triển thị trường

40

xii

I.

MỞ ĐẦU

1. Đặt vấn đề

Hiện nay người ta có xu hướng quay trở về với cây thuốc và thuốc có nguồn gốc thiên

nhiên tạo ra hơn là hóa chất làm thuốc. Xu hướng này đã tác động đến việc sản xuất, thu

hái, chế biến, lưu thông, tiêu thụ và sử dụng dược liệu thảo mộc. Trong khi các tài liệu

tra cứu về cây thuốc chủ yếu được viết trên sách, do đó hạn chế đối tượng sử dụng nhất

là không phải là nhà chuyên môn muốn tìm hiểu sử dụng cây thuốc. Nhiều người dân

hiện nay chưa tận dụng hiệu quả nguồn tài nguyên cây thuốc, thay vì sử dụng hiệu quả

các bài thuốc dân gian từ những cây thuốc quanh nhà, thì hằng năm người dân bỏ ra một

số tiền khá lớn để mua các loại thuốc tây chữa bệnh, việc sử dụng thuốc tây tuy mang

lại hiệu quả nhất thời nhưng giá thành khá cao, đồng thời có thể gây ra những tác dụng

phụ không mong muốn và nếu sử dụng lâu dài có thể sẽ gây ra những biến chứng khôn

lường. Bên cạnh đó, thuốc tây được bán khắp mọi nơi bởi những người không có chứng

chỉ hành nghề và không có sử chỉ dẫn của thầy thuốc điều này sẽ gây ra nhiều hệ lụy

đáng tiếc về sau, Việc thay đổi phương pháp chữa bệnh hiệu quả, an toàn từ những dược

liệu thiên nhiên sẵn có cần được đẩy mạnh để nâng cao chất lượng đời sống của người

dân.

Huyện Đông Hải là một huyện ven biển vùng sâu, là một trong những huyện nghèo nhất

của tỉnh Bạc Liêu với các hệ sinh thái ngặp mặn ven biển và cửa sông với nhiều loài

thực vật có giá trị làm thuốc cao như Nhàu, Cỏ Mực, Ô Rô, Mắm, Rau dấp cá, Nghệ

vàng, Sả, Nghệ đen, Mật gấu (Lá đắng), Rau muống biển, Lức (Sài hồ nam), Ngò vôi,

Nhan trần, Môn Bạc hà, Nha đam, Lá dứa, v.v. Đây là huyện thuần nông với canh tác

thủy sản và làm muối là chủ đạo, mức độ đô thị hóa không cao và đặc biệt cây cối rất

đa dạng , có rất nhiều cây có khả năng dùng làm thuốc chữa bênh. Tuy nhiên, hiện trạng

khai thác không kiểm soát làm giảm nguồn tài nguyên rừng, suy giảm đa dạng sinh học,

suy giảm nguồn dược liệu quý của địa phương. Bên cạnh đó, người dân ở đây mặc dù

có nhiều kinh nghiệm, kiến thức về các loài cây thuốc bản địa nhưng một thực trạng

đáng lo ngại là kinh nghiệm đó chỉ tập trung ở những người già, người lớn tuổi, những

người trẻ không quan tâm nhiều đến kinh nghiệm dân gian này. Sụt giảm nguồn cây

dược liệu trong tự nhiên, kiến thức y học cổ truyền và giá trị sử dụng cây thuốc của

người dân địa phương là vấn đề cần thiết để quan tâm và tìm hiểu. Mặc dù về mặt khoa

học có nhiều loại có giá trị làm thuốc rất cao, nhưng chưa được đông đảo người dân

quan tâm.

Các công trình nghiên cứu về cây thuốc nam ở tỉnh Bạc Liêu nói chung, và ở huyện

Đông Hải nói riêng là rất hiếm. Mặc dù trên địa bàn huyện có rất nhiều cơ sở chữa bệnh

hốt thuốc theo phương pháp Đông y, có rất nhiều vườn thuốc nam trong huyện, nhưng

1

chưa có tài liệu nào thống kê sự đa dạng về thành phần loài, số lượng, và giá trị sử dụng

cây thuốc nơi đây. Do đó đề tài “Đánh giá hiện trạng và tiềm năng khai thác cây dược

liệu khu vực rừng ngập mặn huyện Đông Hải, tỉnh Bạc Liêu”. Với mục đích thống

kê nguồn tài nguyên cây thuốc có ở huyện, đồng thời giúp người dân địa phương có thể

dể dàng nhận biết và sử dụng hợp lí các cây làm thuốc hiện có, góp phần chăm sóc sức

khỏe người dân đồng thời bảo vệ nguồn tài nguyên này tốt hơn và đưa ra các biện pháp

quản lí, sử dụng, bảo tồn hiệu quả nguồn tài nguyên dược liệu ở địa phương.

2. Mục tiêu nghiên cứu

2.1Mục tiêu chung:

Đánh giá thực trạng và tiềm năng khai thác nguồn tài nguyên cây thuốc ở huyện Đông

Hải, tỉnh Bạc Liêu. Nắm vững nguồn tài nguyên cây thuốc để khai thác, sử dụng và có

kế hoạch bảo tồn thích hợp.

2.2Mục tiêu cụ thể

- Đánh giá được hiện trạng nguồn tài nguyên cây thuốc tại vùng ven biển huyện Đông

Hải, tỉnh Bạc Liêu.

- Đánh giá được tiềm năng khai thác các loài dược liệu tại huyện Đông Hải, tỉnh Bạc

Liêu

- Đề xuất được hướng bảo tồn và khai thác nguồn tài nguyên dược liệu tại địa phương.

2

II.

LƯỢC KHẢO TÀI LIỆU

1.

Tổng quan về rừng ngập mặn

1.1. Khái niệm về rừng ngập mặn: Rừng ngập mặn (RNM) là loại rừng phân bố ở

vùng cửa sông, ven biển nhiệt đới và cận nhiệt đới, nơi có thủy triều ra vào hàng ngày.

1.2. Hàng hóa của rừng ngập mặn

Hàng hóa là các sản phẩm có giá trị hữu hình và có thể buôn bán được. Vì vậy, có thể

đặt giá trị cho hàng hóa đó (nếu không có quá nhiều tranh cãi).

1.2.1. Gỗ

Gỗ là loại sản phẩm rừng ngập mặn dễ thấy nhất có giá trị hữu hình và có thể (thường

là) buôn bán được. Nhiều loài rừng ngập mặn được quản lí để sản xuất gỗ. Gỗ rừng ngập

mặn có nhiều công dụng và truyền thống được làm củi đốt và hầm ra than chất lượng

cao. Một số loài cây rừng ngập mặn (như Su – Xylocarpus và Cui – Heritiera) cho ra gỗ

ở cấp đồ mộc rất mịn thớ nhưng hiếm khi mọc thành quần thụ đủ lớn để có thể làm nên

thương phẩm. Thân cây Đước (Rhizophora) và Vẹt (Bruguiera) làm cừ rất chắc, nhiều

ngôi nhà (ở Singapore) xây dựng trên móng cừ bằng gỗ này từ cuối thế kỷ 19 vẫn còn

đứng vững cho đến nay. Gỗ rừng ngập mặn tồn tại rất lâu khi nó được chôn dưới đất,

nhưng gãy rất nhanh nêu phơi ra ngoài.

Gỗ rừng ngập mặn còn được băm và dùng để chế biến tơ nhân tạo. Hoạt động này diễn

ra với qui mô lớn ở những khu rừng Đước (Rhizophora) đại trà (hàng chục ngàn héc-ta)

tốt nhất bị khai thác trắng. Thảm kịch là ở chổ ngành công nghiệp gỗ dăm từ rừng ngập

mặn (được kiểm soát đặc biệt bởi một tổ chức độc quyền ở Nhật Bản) chưa chú tâm

đúng mức để đảm bảo khai thác bền vững, dù công nghệ này đang tồn tại.

1.2.2. Các lâm sản khác

Có rất nhiều công dụng địa phương khác của sản phẩm rừng ngập mặn, dùng cây Nhum

(Oncosperma tigillarium) từ làm trụ đáy cho đến làm đường thực phẩm, một loài khác

trong họ cau dừa là cây Dừa nước (Nypa fruticans) được dùng từ làm tấm lợp nhà cho

đến làm giấy cuộn thuốc lá và hầu hết các loài cây rừng ngập mặn còn lại đều có

công dụng làm thuốc nam. Nhiều loài hai mãnh vỏ được người ta thu lượm để kiếm

sống hàng ngày nhưng tôm và cua được đánh bắt từ sông nước rừng ngập mặn thì thường

mang tầm thương mại quốc tế.

1.3. Giá trị sử dụng dược liệu trong hệ sinh thái rừng ngập mặn

Tất cả các xã hội truyền thống đều sử dụng “thuốc nam”, dân cư sống bên trong hoặc

ở gần rừng ngập mặn cũng không ngoại lệ. Những người sống trong các quần xã cây

rừng ngập mặn ven biển lấy các sản phẩm từ cây rừng để trị nhiều chứng bệnh thông

3

thường và một ít căn bệnh hiểm nghèo (bảng 2). Dù thông tin về dược lí của cây rừng

ngập mặn còn hạn chế nhưng hầu hết các loài đều có hàm lượng các hợp chất đa phân

tử chống ô-xi hóa cao (điển hình là tannin), và nhiều loài được biết là có chứa các hợp

chất có hoạt tính sinh học có khả năng kháng khuẩn và kháng nấm, còn các loài khác thì

có tiềm năng trị được các bệnh hiểm nghèo như bệnh bạch cầu (Bandaranayake, 1998).

Các nhà sản xuất thuốc thương mại có thể có nhiều thông ti n về dược tính của cây rừng

ngập mặn nhưng vì đây là bí kíp nên hiếm khi được công bố. Tuy nhiên, thực tế hiện

nay cho thấy rằng cây rừng ngập mặn được dùng làm “thuốc nam” ngày càng rộng rãi

hơn tập quán của cộng đồng.

Bảng 2.1: Dược tính và hỗ trợ điều trị của một số cây rừng ngập mặn được ghi

nhận. Bổ sung theo Bandaranayake (1998). (Ba=vỏ cây; Fr=Trái; Fl=Hoa; Ju=Nước ép

từ trái; La=Nhựa mủ; Le=Lá; Ro=Rễ; Re=Nhựa dầu; Rh=Củ; Sa=Nhựa trong cây;

Sh=Chồi non; St=Thân).

Tên khoa học

Tên tiếng Việt Dược tính

Ô rô hoa tím Kích thích tình dục, suyễn, lọc máu (Fr);

Acanthus ilicifolius

Tiểu đường, lợi tiểu, viêm gan, bệnh phong

(Fr, Le, Ro); Đau dây thần kinh, bại liệt, lác

đồng tiền, thấp khớp, các bệnh về da (Ba),

rắn cắn, đau dạ dày (Ba, Fr, Le).

Acanthus ebracreatus Ô rô hoa trắng Khử trùng, lọc máu, mụn nhọt (Fr); cảm

lạnh (Ba, Fr), Vết thương hoại tử (Ba), Thấp

khớp (Le); dị ứng da, rắn cắn (Ba, Fr, L)

Acrostichum aureum

Ráng đại

Sú

Mụn nhọt, liền vết thương (Rh); thấp khớp

(Le).

Aegiceras

Suyễn, tiểu đường, thấp khớp, tim mạch,

bệnh phong, lở loét (Le, Ba)

corniculatum

Avicennia alba

Mấm trắng

Ngừa thai, các bệnh về da, bướu, lở loét.

(Re)

Avicennia marina

Mấm

biển Thấp khớp, đậu mùa, lở loét. (St)

(Mấm ổi)

4

Tên khoa học

Tên tiếng Việt Dược tính

Avicennia Officinalis

Mấm đen

Kích thích tình dục, lợi tiểu, viêm gan (Fr,

Le); bệnh phong (Ba).

Bruguiera cylindrica

Vẹt trụ

Viêm gan (Fr, Le, Ro)

Bruguiera gymnorhiza Vẹt dù

Các bệnh về mắt (Fr); tiểu đường, lở loét

(Ba, Le).

Bruguiera parviflora

Bruguiera Sexangula

Ceriops decandra

Ceriops tagal

Vẹt tách

Vẹt đen

Dà đỏ

Chống bướu (Ba)

Viêm gan, lở loét (Ba, Fr, Le)

Cầm máu, tiểu đường (Ba)

Dà vôi

Clerodendron inerme

Ngọc nữ biển Khử trùng, cầm máu, kích thích sinh đẻ

(Chùm gọng)

(Le), suyễn, viêm gan, lác đồng tiền, đau

bao tử (Le, Ba, La)

Derris trifoliata

Cóc kèn

Nhuận tràng, (Le, Ro, St); Cầm máu (Fr);

trị co thắt, kích thích tử cung (Ba).

Excoecaria agallocha Trà mủ

Động kinh (Le, Sa), viêm màng kết, viêm

da, huyết niệu, bệnh phong (Le, Sa, St);

Thuốc xổ (Le, Sa); nhức răng (Sa)

Heritiera littoralis

Hibiscus tiliaceus

Kandelia candel

Lumnitzera littorea

Limnitzera racemosa

Nypa fruticans

Cui biển

Tiêu chảy (St)

Tra làm chiếu Nhiễm trùng tai (Fl)

Trang Tiểu đường (Ba, Fr, Le)

Bông trang đỏ Đẹn (Le)

Cóc trắng

Dừa nước

Ngừa thai, suyễn, tiểu đường, rắn cắn (Fr)

Suyễn, tiểu đường, bệnh phong, thấp khớp,

rắn cắn (Le, Fr)

5

Tên khoa học

Tên tiếng Việt Dược tính

Pluchea indica

Cúc tần (Sài hồ Sốt (Le, Ro), lở loét hoại tử (Le), thấp khớp,

nam, lứt)

ghẻ (Le, Sh); viêm xoang (Ba, St)

Pongamia pinnata

Đậu dầu

Thương tổn da và cơ quan sinh dục ngoài

(Ba, Le, St); sốt, bệnh trĩ, thấp khớp, ghẻ

(Le); Viêm xoang (Ba); các bệnh về da, đau

bao tử và rối loạn tiêu hóa (Ba); Bướu, liền

vết thương, lở loét (Tất cả các bộ phận của

cây)

Rhizophora apiculata Đước đôi

Chống nôn, khử trùng, tiêu chảy, cầm máu

(Ba); viêm gan (Ba, Fl, Fr, Le); thương hàn

(Ba)

Scaevola taccada

Hếp

Khử trùng, trị phỏng, ho, tiểu đường, nhiễm

trùng mắt, rối loạn tiêu hóa, nhức đầu, ong

đốt, rắn cắn (Ba, Le)

Sesuvium

Hải châu

Viêm gan (Le)

portulacastrum

Sueda maritima

Sonneratia alba

Sonneratia apetela

Phì diệp biển

Bần trắng

Viêm gan (Le)

Thuốc đắp trị sưng, bong gân (Fr)

Viêm gan (Le)

Sonneratia caseolaris Bần chua

Cầm máu (Ba, Le, Fr); suyễn, lở loét (Ba);

bệnh trĩ, trị sưng, bong gân (Fr)

Sonneratia ovata

Bần trứng

Cầm máu (Ju)

Xylocarpus granntum Su ổi

Bệnh tả, sốt, sốt rét (Ba)

Kích thích tình dục, (Fr); Sốt, sốt rét (Ba)

Xylocarpus

moluccensis

Xu sung

6

2. Tổng quan tình hình về nghiên cứu cây thuốc

2.1. Ngoài nước

Việc phát hiện ra cây thuốc đã có từ lâu đời trong quá trình đấu tranh với thiên nhiên,

tìm tòi thức ăn mà có được. Người Trung Hoa xưa cho rằng, vua Thần Nông là người

đầu tiên phát hiện ra cây thuốc. Ông đã biên soạn quyển sách về cây thuốc đầu tiên là

“Thần Nông bản thảo” trong đó ghi chép 365 vị thuốc. (Đỗ Tất Lợi, 2003)

Theo tổ chức Y tế thế giới (WHO) đánh giá cho đến nay 80% dân số trên thế giới dựa

vào nền y học cổ truyền để đáp ứng cho nhu cầu chăm sóc sức khoẻ ban đầu, trong đó

chủ yếu là thuốc từ cây cỏ. Sự quan tâm về các hệ thống y học cổ truyền và đặc biệt là

các loại thuốc dược thảo, thực tế là đã ngày càng gia tăng tại các nước phát triển và đang

phát triển trong hơn hai thập kỷ qua. Các thị trường dược thảo quốc gia và toàn cầu đã

và đang tăng trưởng nhanh chóng, và hiện đang mang lại rất nhiều lợi nhuận kinh tế.

Vì vậy quốc gia nào cũng có chương trình điều tra và tái điều tra nguồn tài nguyên dược

liệu trong kế hoạch bảo tồn và phát triển đa dạng sinh học của đất nước mình. Đối với

những nước vốn có nền y học cổ truyền như Trung Quốc, Ấn Độ và các nước thuộc khu

vực Đông Nam Á vẫn thường xuyên có những kế hoạch điều tra và tái điều tra với các

quy mô, phạm vi và mục tiêu khác nhau. Thường tập trung ở các đơn vị tỉnh hoặc cho

một hướng tác dụng điều trị nào đó như điều tra cây thuốc có tác dụng chữa sốt rét, tim

mạch, viêm gan, rắn cắn...

Thế giới ngày nay có hơn 35.000 loài thực vật được dùng làm thuốc. Khoảng 2500 cây

thuốc được buôn bán trên thế giới. Có ít nhất 2000 cây thuốc được sử dụng ở châu Âu,

nhiều nhất ở Đức 1543. Ở Châu Á có 1700 loài ở Ấn Độ, 5000 loài ở Trung Quốc. Trong

đó, có đến 90% thảo dược thu hái hoang dại. Do đòi hỏi phát triển nhanh hơn sự gia tăng

sản lượng, các nguồn cây thuốc tự nhiên bị tàn phá đến mức không thể cưỡng lại được,

ước tính có đến 50% đã bị thu hái cạn kiệt.

2.2. Trong nước

Việt Nam là quốc gia nằm ở vùng có khí hậu nhiệt đới gió mùa nóng ẩm nên có nhiều

điều kiện cho các sinh vật phát triển và tạo ra sự phong phú của nhiều loài động thực vật

và nhiều hệ sinh thái khác nhau. Theo IUCN (2004), thì tại Việt Nam hiện có gần 12.000

loài thực vật bậc cao có mạch thuộc hơn 2.256 chi, 305 họ (chiếm 4% tổng số loài, 15%

tổng số chi, 57% tổng số họ thực vật trên thế giới); 69 loài thực vật hạt trần; 12.000 loài

thực vật hạt kín; 2.200 loài nấm; 2.176 loài tảo; 481 loài rêu; 368 loài vi khuẩn lam; 691

loài dương xỉ và 100 loài khác. Trong đó có 50% số loài thực vật bậc cao là các loài có

tính chất bản địa, các loài di cư từ Hymalia - Vân Nam-Quý Châu xuống chiếm 10%,

các loài di cư từ Ấn Độ-Myanma sang chiếm 14%, các loài từ Indonesia-Malaysia di cư

7