Giáo trình Tin học - Trình độ Trung cấp (Phần 1)

BỘ LAO ĐỘNG – THƯƠNG BINH VÀ XÃ HỘI

TRƯỜNG CAO ĐẲNG KỸ NGHỆ II

GIÁO TRÌNH MÔN HỌC

TIN HỌC

TRÌNH ĐỘ TRUNG CẤP

(Ban hành kèm theo Quyết định số ……/QĐ–CĐKNII ngày … tháng … năm 2020

của Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Kỹ nghệ II)

TP. Hồ Chí Minh – năm 2020.

MỤC LỤC

Chương I. Hi ể u bi ế t v ề công ngh ệ thông tin cơ bả n ....................................................................................1

1.1. Ki ế n th ức cơ bả n v ề máy tính.......................................................................................................................1

1.2. Ph ầ n m ề m.....................................................................................................................................................11

1.3. Bi ể u di ễ n thông tin trong máy tín h ............................................................................................................14

Chương II: Sử d ụng máy tính cơ bả n ..........................................................................................................23

2.1. H ệ điề u hành Windows...............................................................................................................................23

2.2. Qu ản lý thư mụ c và t ậ p tin..........................................................................................................................29

2.3. M ộ t s ố ph ầ n m ề m ti ệ n íc h ..........................................................................................................................33

2.4. S ử d ụ ng ti ế ng Vi ệ t.......................................................................................................................................35

2.5. S ử d ụ ng máy in............................................................................................................................................37

C hương III. Xử lý văn bản cơ bả n................................................................................................................45

3.1. Khái ni ệm văn bả n và x ử lý văn bả n .........................................................................................................45

3.2. S ử d ụ ng Microsoft Word............................................................................................................................45

C hương IV. S ử d ụ ng b ảng tính cơ bả n......................................................................................................125

4.1. Ki ế n th ức cơ bả n v ề b ả ng tính (Workbook )...........................................................................................125

4.2. S ử d ụ ng Microsoft Exce l ..........................................................................................................................126

4.3. Thao t ꢀ c v ꢁ i ô.............................................................................................................................................128

4.4. L ꢂ m vi ệ c v ꢁ i trang t ꢃ nh (Worksheet).......................................................................................................129

4.5. Bi ể u th ứ c v ꢂ h ꢂ m.......................................................................................................................................136

4 .6. Đꢄ nh d ꢅ ng ô, d ꢆ y ô.....................................................................................................................................146

4.7. K ế t xu ấ t và phân ph ố i trang tính, b ả ng tín h ............................................................................................150

C hương V. S ử d ụ ng trình chi ếu cơ bả n.....................................................................................................171

5.1. Ki ế n th ức cơ bả n v ề bài thuy ế t trình........................................................................................................171

5.2. S ử d ụ ng ph ầ n m ề m Microsoft PowerPoin t ............................................................................................172

C hương VI. Sử d ụ ng I nternet cơ bả n ........................................................................................................205

6.1. Ki ế n th ức cơ bả n v ề Internet.....................................................................................................................205

6.2. Khai thác và s ử d ụ ng Internet...................................................................................................................207

6.3. Ki ế n th ức cơ bả n v ề an toàn và b ả o m ậ t thông tin trên m ꢅ ng...............................................................247

Tài li ệ u tham kh ả o..........................................................................................................................................261

CHƯƠNG I. HIỂU BIẾT VỀ CÔNG NGHỆ THÔNG TIN CƠ BẢN

MỤC TIÊU

Học xong chương này, người học có khả năng:

- Trình bꢂy được một số kiến thức cơ bản về mꢀy tꢃnh, phần mềm, biểu diễn

thông tin trong máy tính;

- Nhận biết được cꢀc thiết bꢄ phần cứng, phần mềm hệ thống, phần mềm ứng

dụng.

1.1. Kiến thức cơ bản về máy tính

1.1.1. Thông tin và xử lý thông tin

1.1.1.1. Thông tin

Thuật ngữ “thông tin” được sử dụng rộng rꢆi trên toꢂn cầu trong kỷ nguyên số.

Chúng ta tiếp nhận thông tin khi xem truyền hình, đọc bꢀo hay khi trao đổi vꢁi người

khꢀc. Vậy thông tin lꢂ gì?

Thông tin lꢂ sự hiểu biết của con người về một sự vật, sự việc hoặc một hiện

tượng thông qua quꢀ trình nghiên cứu, trao đổi, nhận xét, học tập, truyền thụ vꢂ cảm

nhận.

Thông tin giúp phꢀt triển sự hiểu biết của con người, lꢂ nguồn gốc của nhận thức

vꢂ cơ sở để con người đưa ra quyết đꢄnh cho một vấn đề cụ thể. Do đó, kỹ năng xꢀc

đꢄnh nguồn gốc, đꢀnh giꢀ vꢂ sử dụng thông tin ngꢂy cꢂng cần thiết hơn do sự bùng nổ

của thông tin. Trong giai đoꢅn hiện nay, chúng ta có quꢀ nhiều thông tin để chọn lựa

lꢂm cho việc nghiên cứu trở nên khó khăn hơn, đôi khi những thông tin dễ tìm nhất

thường lꢂ thiếu chọn lọc hoặc không đꢀng tin cậy. Do đó, thông tin ngꢂy cꢂng trở nên

quan trọng trong học tập, công việc vꢂ cuộc sống.

1.1.1.2. Dữ liệu

Dữ liệu lꢂ thông tin dưꢁi dꢅng ký hiệu, chữ viết, chữ số, hình ảnh, âm thanh hoặc

dꢅng tương tự (Theo mục 5, điều 4, Luật Giao dịch điện tử, ban hành ngày

29/11/2005).

Khꢀi niệm dữ liệu ra đời cùng vꢁi việc xử lý thông tin bằng mꢀy tꢃnh. Do vậy, có

thể cho rằng dữ liệu lꢂ hình thức thể hiện của thông tin trong mục đꢃch lưu trữ vꢂ xử lý

nhất đꢄnh.

Dữ liệu chỉ có thể trở thꢂnh thông tin khi được đặt trong một ngữ cảnh xꢀc đꢄnh

vꢂ được xử lý về mặt ngữ nghĩa, những nhận thức thu nhận được từ nhiều thông tin

trong một lĩnh vực vꢂ có mục đꢃch cụ thể mꢁi trở thꢂnh tri thức.

1

1.1.1.3. Xử lý thông tin

Xử lý thông tin thꢂnh thông tin khi được đặt trong một ngữ cảnh xꢀc đꢄnh vꢂ

được xử lý về mặt ngữ nghĩa, những nhận thức thu nhận được từ nhiều thông tin trong

một lĩnh vực vꢂ có mục đꢃch cụ thể mꢁi trở thꢂnh tri thức.

Quꢀ trình xử lý thông tin trên mꢀy tꢃnh gồm bốn giai đoꢅn như sau:

- Giai đoạn tiếp nhận thông tin: Lꢂ quꢀ trình tiếp nhận thông tin từ thế giꢁi

bên ngoꢂi vꢂo mꢀy tꢃnh. Đây lꢂ quꢀ trình chuyển đổi cꢀc thông tin ở thế giꢁi

thực sang dꢅng biểu diễn thông tin trong mꢀy tꢃnh thông qua cꢀc thiết bꢄ

nhập.

- Giai đoạn xử lý thông tin: Là quá trình chuyển đổi những thông tin ban đầu

để có được những thông tin phù hợp vꢁi mục đꢃch sử dụng.

- Giai đoạn xuất thông tin: Là quꢀ trình đưa cꢀc kết quả ra trở lꢅi thế giꢁi bên

ngoꢂi. Ðây lꢂ quꢀ trình ngược lꢅi vꢁi quꢀ trình tiếp nhận thông tin, mꢀy tꢃnh

sẽ chuyển đổi cꢀc thông tin trong mꢀy tꢃnh sang dꢅng thông tin ở thế giꢁi

thực thông qua cꢀc thiết bꢄ xuất.

- Giai đoạn lưu trữ thông tin: Là quꢀ trình ghi nhꢁ lꢅi cꢀc thông tin đꢆ được

ghi nhận để có thể đem ra sử dụng trong những lần xử lý sau đó.

Hình 1.1. Sơ đồ quá trình xử lý thông tin

1.1.2. Phần cứng

1.1.2.1. Đơn vị xử lý trung tâm

Lꢂ đầu nꢆo trung tâm của mꢀy tꢃnh có chức năng tꢃnh toꢀn, xử lý dữ liệu, quản lý

hoặc điều khiển cꢀc hoꢅt động của mꢀy tꢃnh thường được gọi lꢂ CPU (Central

Processing Unit). Hai nhꢂ sản xuất CPU lꢁn nhất hiện nay lꢂ: Intel vꢂ AMD. Thꢂnh

phần của CPU gồm có:

Khối điều khiển (CU - Control Unit): Là thꢂnh phần của CPU có nhiệm vụ biên

dꢄch cꢀc lệnh của chương trình vꢂ điều khiển cꢀc hoꢅt động xử lý.

Các thanh ghi (Registers): Nằm ngay trong CPU, có nhiệm vụ ghi mꢆ lệnh trưꢁc

khi xử lý vꢂ ghi kết quả sau khi xử lý.

Khối tính toán ALU (Arithmetic Logic Unit): Có chức năng thực hiện cꢀc lệnh

của đơn vꢄ điều khiển vꢂ xử lý tꢃn hiệu.

2

Hình 1.2. Vị trí của CPU trong bo mạch chủ

Hình 1.3. CPU Intel Core i7, thế hệ 4

1.1.2.2. Thiết bị nhập

Thiết bꢄ nhập lꢂ cꢀc thiết bꢄ được sử dụng để nhập dữ liệu vꢂo mꢀy tꢃnh như:

bꢂn phꢃm, chuột, bi lăn (trackball), bảng chꢅm (touchpad), bút chꢅm (stylus), mꢂn hình

cảm ứng, cần điều khiển (joystick), mꢀy ghi hình trực tiếp (webcam), mꢀy ảnh

kỹ thuật số, microphone, mꢀy quét ảnh (scanner). Trong đó:

- Bàn phím: Lꢂ công cụ chꢃnh để nhập dữ liệu hoặc nhập lệnh thực hiện một

tꢀc vụ trong một chương trình ứng dụng. Ngoꢂi ra, trên một số bꢂn phꢃm còn

có một số thiết kế tiện lợi chứa cꢀc nút để tăng cường trải nghiệm về đa

phương tiện trong khi sử dụng mꢀy tꢃnh. Bꢂn phꢃm kết nối vꢁi bo mꢅch chủ

qua cổng PS/2, USB hoặc kết nối không dây.

3

Hình 1.4. Bàn phím máy tính

- Chuột máy tính (Mouse): Dùng để điều khiển vꢂ lꢂm việc vꢁi mꢀy tꢃnh, để

sử dụng chuột mꢀy tꢃnh nhất thiết phải sử dụng mꢂn hình mꢀy tꢃnh để quan

sꢀt tọa độ vꢂ thao tꢀc di chuyển của chuột trên mꢂn hình. Chuột kết nối vꢁi

bo mꢅch chủ qua cổng COM, PS/2, USB hoặc kết nối không dây.

Hình 1.5. Chuột máy tính (Mouse)

- Bảng chạm (TouchPad): Lꢂ bꢂn di chuyển chuột dùng để điều khiển con

chuột trên mꢀy tꢃnh xꢀch tay vꢁi hai phꢃm trꢀi phải như con chuột trên mꢀy

tꢃnh để bꢂn vꢂ nằm dưꢁi bꢂn phꢃm.

Hình 1.6. Bảng chạm (Touchpad)

- Bút chạm (Stylus): Lꢂ một thiết bꢄ nhập trông giống như một cây bút, sử

dụng để chọn hoặc kꢃch hoꢅt một mục trên một thiết bꢄ có mꢂn hình cảm

ứng.

4

Hình 1.7. Bút chạm (Stylus)

- Màn hình cảm ứng: Lꢂ một thiết bꢄ được sử dụng trong mꢀy tꢃnh hoặc cꢀc

thiết bꢄ di động thông minh. Thiết bꢄ bao gồm: Một mꢂn hình hiển thꢄ thông

thường như LCD hoặc LED vꢂ một lꢁp cảm ứng phꢃa trên bề mặt để thay

thế cho chuột máy vi tính.

Hình 1.8. Màn hình cảm ứng

- Cần điều khiển (joystick): Lꢂ một thiết bꢄ đầu vꢂo được sử dụng để điều

khiển trò chơi video vꢂ công nghệ hỗ trợ trên mꢀy tꢃnh. Cần điều khiển bao

gồm một chân đế, một tay đòn (stick) vꢁi một hay nhiều nút nhấn có thể

được di chuyển bất kỳ hưꢁng nꢂo.

5

Hình 1.9. Cần điều khiển (joystick)

- Máy ghi hình trực tiếp (webcam): Là loꢅi thiết bꢄ ghi hình kỹ thuật số được

kết nối vꢁi mꢀy vi tꢃnh để truyền trực tiếp hình ảnh nó ghi được lên một

website nꢂo đó, hay đến một mꢀy tꢃnh khꢀc nꢂo đó thông qua mꢅng Internet.

Về cơ bản, webcam giống như mꢀy ảnh kỹ thuật số nhưng khꢀc ở chỗ các

chức năng chꢃnh của nó do phần mềm cꢂi đặt trên mꢀy tꢃnh điều khiển và xử

lý. Ngày nay, nhiều webcam còn có thể dùng để quay phim, chụp ảnh rồi

lưu vꢂo mꢀy tꢃnh hoặc dùng trong công tꢀc an ninh như truyền tải hình ảnh

nó ghi được đến trung tâm kiểm soát từ xa hay dùng như thiết bꢄ liên lꢅc

hình ảnh giữa con người vꢁi nhau.

Hình 1.10. Máy ghi hình trực tiếp (webcam)

- Microphone: Lꢂ một loꢅi cảm biến thực hiện chuyển đổi tꢃn hiệu âm thanh

sang tꢃn hiệu điện. Microphone được sử dụng ở nhiều lĩnh vực như: điện

thoꢅi, tăng âm, hệ thống karaoke, trợ thꢃnh, thu băng, lưu trữ, sản xuất phim,

phꢀt thanh vꢂ truyền hình, thiết bꢄ thu âm ở mꢀy tꢃnh, nhận diện giọng nói.

6

Hình 1.11. Micro

- Máy quét ảnh (Scanners): Lꢂ một thiết bꢄ quét quang học hình ảnh, văn bản

trên giấy, chữ viết tay hay vật thể chuyển đổi thꢂnh ảnh kỹ thuật số. Mꢀy

quét thường đi kèm một thiết bꢄ đầu ra lꢂ mꢀy tꢃnh.

Hình 1.12. Máy quét ảnh (Scanners)

1.1.2.3. Thiết bị xuất

Thiết bꢄ xuất lꢂ những thiết bꢄ được sử dụng để trình bꢂy vꢂ xuất dữ liệu từ mꢀy

tꢃnh. Một số thiết bꢄ xuất thông dụng như: mꢂn hình, mꢂn hình cảm ứng, mꢀy in, loa,

tai nghe. Trong đó:

- Màn hình máy tính (Monitor): Lꢂ thiết bꢄ điện tử gắn liền vꢁi mꢀy tꢃnh vꢁi

mục đꢃch hiển thꢄ vꢂ giao tiếp giữa người sử dụng vꢁi mꢀy tꢃnh. Đối vꢁi cꢀc

mꢀy tꢃnh cꢀ nhân (PC), mꢂn hình mꢀy tꢃnh lꢂ một bộ phận tꢀch rời. Đối vꢁi

mꢀy tꢃnh xꢀch tay (laptop) mꢂn hình lꢂ một bộ phận gắn chung không thể

tꢀch rời, một số mꢀy tꢃnh xꢀch tay sử dụng mꢂn hình cảm ứng thì có thể tꢀch

rời mꢂn hình. Đặc biệt mꢂn hình có thể dùng chung đối vꢁi một số hệ thống

mꢀy chủ.

Hình 1.13. Màn hình máy tính (Monitor)

7

- Máy chiếu (Projector): Lꢂ một thiết bꢄ có bộ phận phꢀt ra ꢀnh sꢀng vꢂ có

công suất lꢁn, đi qua một số hệ thống xử lý trung gian từ một số nguồn tꢃn

hiệu đầu vꢂo để tꢅo ra hình ảnh trên mꢂn chắn sꢀng có thể quan sꢀt được

bằng mắt. Mꢀy chiếu phục vụ cꢀc mục đꢃch như: tꢅo hình cꢀc dữ liệu lưu

trong mꢀy tꢃnh để thuyết trình, tꢅo hình cꢀc chương trình của sản phẩm cho

nhiều người cùng xem, mꢀy chiếu thay thế bảng phấn hay cꢀc tꢂi liệu viết

tay vꢁi bảng tương tꢀc, xem phim từ mꢀy video.

Hình 1.14. Máy chiếu (Projector)

- Máy in (Printer): Lꢂ thiết bꢄ được sử dụng để thể hiện ra cꢀc chất liệu khꢀc

nhau cꢀc nội dung được soꢅn thảo hoặc thiết kế sẵn. Để thực hiện việc in ra

cꢀc chế bản, mꢀy in cần được kết nối vꢁi mꢀy tꢃnh hoặc qua mꢅng mꢀy tꢃnh

hoặc thông qua cꢀc kiểu truyền dữ liệu khꢀc. Mꢀy in có thể kết nối vꢁi mꢀy

tꢃnh qua cổng LPT truyền thống hoặc cꢀc cổng USB (đa số cꢀc mꢀy in hiện

nay đều có khả năng kết nối vꢁi cổng USB của mꢀy tꢃnh). Ngoꢂi ra, mꢀy in

có thể được kết nối vꢁi mꢅng mꢀy tꢃnh thông qua cổng RJ45 để chia sẻ in

chung trong một mꢅng LAN (hoặc có thể lꢂ mꢅng WAN rộng lꢁn hơn), một

số mꢀy in hiện nay đꢆ hỗ trợ truyền dữ liệu thông qua bluetooth hoặc wifi,

điều nꢂy tꢅo thuận lợi cho việc in ấn từ cꢀc thiết bꢄ di động, mꢀy ảnh số vốn

rất phổ biến hiện nay.

Hình 1.15. Máy in (Printer)

- Loa máy tính: Lꢂ thiết bꢄ dùng để phꢀt ra âm thanh phục vụ nhu cầu lꢂm

việc vꢂ giải trꢃ của con người vꢁi mꢀy tꢃnh. Loa mꢀy tꢃnh thường được kết

nối vꢁi mꢀy tꢃnh thông qua cổng xuất audio của card âm thanh trên máy

tính.

8

Hình 1.16. Loa máy tính

- Tai nghe: Lꢂ thiết bꢄ gồm một cꢀc loa phꢀt âm thanh được thiết kế nhỏ gọn,

mang tꢃnh di động thường được đặt ꢀp sꢀt hoặc bên trong tai. Có nhiều loꢅi

tai nghe như loꢅi có dây hoặc không dây hay tai nghe chỉ gồm bộ phận loa

hoặc tai nghe gồm cả loa vꢂ micro.

Hình 1.17. Tai nghe

1.1.2.4. Bộ nhớ và thiết bị lưu trữ

Bộ nhꢁ lꢂ thiết bꢄ lưu trữ thông tin trong quꢀ trình mꢀy tꢃnh xử lý cꢀc công việc.

Bộ nhꢁ bao gồm: Bộ nhớ trong và bộ nhớ ngoài.

Bộ nhꢁ trong bao gồm bộ nhꢁ chỉ đọc ROM (Read Only Memory), bộ nhꢁ truy

xuất ngẫu nhiên RAM (Random Access Memory).

- ROM: Được sử dụng để lưu trữ cꢀc chương trình hệ thống, chương trình

điều khiển việc nhập/xuất. Thông tin được ghi vꢂo ROM không thể bꢄ thay

đổi, không bꢄ mất ngay cả khi không có điện.

9

Hình 1.18. Bộ nhớ chỉ đọc (ROM)

- RAM: Được sử dụng để lưu trữ cꢀc sự kiện vꢂ chương trình trong quꢀ trình

thao tꢀc vꢂ tꢃnh toꢀn. RAM có đặc điểm lꢂ nội dung thông tin chứa trong nó

sẽ mất đi khi mất điện hoặc tắt mꢀy. Dung lượng bộ nhꢁ RAM cho cꢀc mꢀy

tꢃnh hiện nay thông thường vꢂo khoảng 2 GB đến 16 GB vꢂ có thể cao hơn

nữa trong tương lai.

Hình 1.19. Bộ nhớ truy xuất ngẫu nhiên (RAM)

Bộ nhꢁ ngoꢂi lꢂ thiết bꢄ lưu trữ thông tin vꢁi dung lượng lꢁn, thông tin không bꢄ

mất khi không có điện, dữ liệu lưu trên bộ nhꢁ ngoꢂi vẫn tồn tꢅi cho đến khi người sử

dụng xóa hoặc ghi đè lên. Bộ nhꢁ ngoꢂi có thể cất giữ vꢂ di chuyển độc lập vꢁi mꢀy

tính. Hiện nay có cꢀc loꢅi bộ nhꢁ ngoꢂi phổ biến như:

- Đĩa cứng (Hard Disk): Phổ biến lꢂ đĩa cứng có dung lượng từ 40GB tꢁi 2TB

vꢂ có thể cao hơn nữa trong tương lai.

Hình 1.20. Đĩa cứng (Hard disk)

10

- Đĩa quang (Compact disk): Là thiết bꢄ dùng để lưu trữ cꢀc phần mềm, hình

ảnh, âm thanh vꢂ thường được sử dụng trong cꢀc truyền thông đa phương

tiện (multimedia). Có hai loꢅi phổ biến lꢂ: đĩa CD (dung lượng khoảng

700MB) vꢂ DVD (dung lượng khoảng 4.7GB).

Hình 1.21. Đĩa quang

- Các loại bộ nhớ ngoài khác: Vꢃ dụ như thẻ nhꢁ (Memory Stick, Compact

Flash Card), USB Flash Drive có dung lượng phổ biến lꢂ từ 2GB trở lên.

Hình 1.23. USB Flash Drive

Hình 1.22. Thẻ nhớ

1.2. Phần mềm

Phần mềm lꢂ chương trình mꢀy tꢃnh được mô tả bằng hệ thống ký hiệu, mꢆ hoặc

ngôn ngữ để điều khiển thiết bꢄ số thực hiện chức năng nhất đꢄnh. Phần dưꢁi đây sẽ

trình bꢂy một số loꢅi phần mềm phổ biến hiện nay, gồm có:

1.2.1. Phần mềm hệ thống

Lꢂ một tập hợp cꢀc phần mềm chuyên dụng cho phép cꢀc phần mềm khꢀc (như

Microsoft Word, Microsoft Excel, Microsoft Powerpoint…) hoặc người sử dụng có

thể dễ dꢂng tương tꢀc vꢂ điều khiển cꢀc thiết bꢄ phần cứng mꢀy tꢃnh (Có thể hiểu phần

mềm hệ thống như một tầng trung gian giữa người sử dụng, phần mềm ứng dụng vꢂ

phần cứng mꢀy tꢃnh). Phần mềm hệ thống lꢅi có thể chia lꢂm nhiều loꢅi khꢀc nhau:

- Hệ điều hꢂnh (Operating System): Lꢂ hệ thống phần mềm tꢅo ra một “môi

trường bao quanh” cꢀc thiết bꢄ phần cứng cho phép cꢀc Phần mềm ứng dụng

hoặc người sử dụng có thể dễ dꢂng tương tꢀc, điều khiển cꢀc thiết bꢄ phần

cứng nꢂy. Như vậy, hầu như mọi thao tꢀc của người sử dụng trên cꢀc thiết bꢄ

11

phần cứng đều thông qua Hệ điều hꢂnh. Hay nói cꢀch khꢀc, Hệ điều hꢂnh có

vai trò như một “tầng” trung gian giữa con người vꢁi cꢀc thiết bꢄ phần cứng

(Quản lý tꢂi nguyên, cung cấp giao diện người dùng vꢂ chꢅy cꢀc ứng dụng).

- Phần mềm tiện ꢃch (Utilities): Lꢂ cꢀc phần mềm được thiết kế hỗ trợ cho

việc phân tꢃch, cấu hình, tối ưu hoặc bảo trì cho một hệ thống mꢀy tꢃnh (Cꢀc

chương trình quét virus, nén đĩa, nén tập tin, backup dữ liệu, chia ổ đĩa, mꢆ

hoꢀ vꢂ giải mꢆ dữ liệu, theo dõi mꢅng, chống phân mảnh ổ đĩa…).

- Phần mềm điều khiển (Drivers): Lꢂ cꢀc phần mềm được thiết kế đặc biệt,

chꢅy thường trú cùng vꢁi hệ điều hꢂnh trong bộ nhꢁ nhằm lꢂm cầu nối điều

khiển giữa cꢀc thiết bꢄ phần cứng cắm thêm vꢂo hệ thống mꢀy tꢃnh vꢂ hệ

điều hꢂnh giúp cho cꢀc thiết bꢄ phần cứng nꢂy có thể tương tꢀc dễ dꢂng vꢁi

phần còn lꢅi của hệ thống mꢀy tính.

- Cꢀc bộ chuyển đổi ngôn ngữ (Language translators): Dùng để chuyển đổi

cꢀc câu lệnh được viết bằng một ngôn ngữ lập trình nꢂo đó (C, C++, Java…)

sang ngôn ngữ mꢂ mꢀy tꢃnh có thể hiểu vꢂ xử lý được (ngôn ngữ mꢀy).

1.2.2. Phần mềm ứng dụng

Lꢂ cꢀc chương trình mꢀy tꢃnh được thiết kế cho những người sử dụng đầu cuối

(end user) nhằm thoả mꢆn những nhu cầu hoặc công việc thường ngꢂy của họ. Phần

mềm ứng dụng có thể chia thꢂnh ba loꢅi:

Phần mềm ứng dụng cơ sở (Basic Applications): Lꢂ những phần mềm thông

dụng được sử dụng trong hầu hết cꢀc ngꢂnh, lĩnh vực khꢀc nhau như: cꢀc web browse,

phần mềm xử lý văn bản, phần mềm thuyết trình, phần mềm bảng tꢃnh, hệ thống quản

lý cơ sở dữ liệu…

Phần mềm ứng dụng chuyên biệt (Specialized Applications): Lꢂ những phần

mềm chuyên dụng được sử dụng cho một hoặc một số lĩnh vực cụ thể (Cꢀc phần mềm

xử lý đồ hoꢅ, CAD, CAM, ORCAD, MATLAB,…).

Phần mềm ứng dụng trên thiết bꢄ di động: Những phần mềm thiết kế để có thể

hoꢅt động trên cꢀc thiết bꢄ Smartphone.

1.2.3. Một số phần mềm ứng dụng thông dụng

Một số phần mềm ứng dụng thông dụng hiện nay như: Phần mềm xử lý văn bản,

bảng tꢃnh, hệ quản trꢄ cơ sở dữ liệu, trình chiếu, thư điện tử, trình duyệt Web vꢂ một số

phần mềm khꢀc. Trong đó:

- Phần mềm xử lý văn bản: Lꢂ một loꢅi phần mềm được thiết kế để soꢅn thảo

cꢀc văn bản điện tử. Có rất nhiều chương trình soꢅn thảo văn bản khꢀc nhau.

Về cꢀc phần mềm thương mꢅi, phổ biến nhất lꢂ Microsoft Office của

Microsoft. Cꢀc chương trình soꢅn thảo văn bản thuộc loꢅi phần mềm nguồn

mở thường gặp bao gồm: Writer (trong bộ OpenOffice), KWord (trong môi

12

trường KDE) vꢂ AbiWord (trong môi trường GNOME).Ngoꢂi ra, còn có

chương trình soꢅn thảo văn bản trực tuyến như Google Docs.

- Phần mềm bảng tính: Lꢂ một phần mềm ứng dụng dùng để tổ chức, phân

tꢃch vꢂ lưu trữ dữ liệu thông qua cꢀc bảng biểu. Bảng tꢃnh được phꢀt triển

như lꢂ mô phỏng bằng mꢀy tꢃnh cꢀc bảng tꢃnh toꢀn trên giấy. Phần mềm ứng

dụng bảng tꢃnh phổ biến hiện nay lꢂ Microsoft Excel của Microsoft, một số

phần mềm nguồn mở như LibreOffice Calc, OpenOffice Calc. Ngoꢂi ra, một

số bảng tꢃnh dựa trên nền Web như: Google Sheet, Microsoft Excel Online,

EditGrid.

- Hệ quản trị cơ sở dữ liệu (Database Management System - DBMS): Là

phần mềm hay hệ thống được thiết kế để quản trꢄ một cơ sở dữ liệu. Cꢀc

chương trình nꢂy hỗ trợ khả năng lưu trữ, sửa chữa, xóa, vꢂ tìm kiếm thông

tin trong một cơ sở dữ liệu (CSDL). Cꢀc hệ quản trꢄ CSDL phổ biến được

nhiều người biết đến như: MySQL, Oracle, PostgreSQL, SQL Server, DB2.

- Phần mềm trình chiếu: Được sử dụng để tꢅo cꢀc bꢂi thuyết trình đồ họa,

được gọi lꢂ slideshow, có thể được chiếu lꢁn bằng phương tiện như mꢀy

chiếu hoặc hiển thꢄ trên Web. Phần mềm trình chiếu cũng được sử dụng để

tꢅo ra cꢀc tꢂi liệu phân phꢀt cho khꢀn giả, những ghi chú cho người thuyết

trình vꢂ cꢀc tꢂi liệu khꢀc có thể được sử dụng trong một bꢂi thuyết trình.

Microsoft PowerPoint, Lotus Freelance Graphics và Corel Presentations là

những vꢃ dụ của cꢀc chương trình phần mềm trình chiếu. Một số phần mềm

trình chiếu mꢆ nguồn mở như: LibreOffice Impress, OpenOffice Impress.

- Phần mềm thư điện tử: Lꢂ loꢅi phần mềm nhằm hỗ trợ cho người dùng việc

chuyển vꢂ nhận cꢀc mẫu thông tin (thường lꢂ dꢅng chữ). Phần mềm thư điện

tử hỗ trợ soꢅn thảo, gửi, nhận, đọc, in, xóa hay lưu giữ cꢀc thư. Phần mềm

thư điện tử loꢅi cꢂi đặt trên mꢀy tꢃnh người dùng phổ biến hiện nay lꢂ

Microsoft Outlook, phần mềm thư điện tử chꢅy trên nền Web như Google

Mail (Gmail).

- Trình duyệt Web: Lꢂ một phần mềm ứng dụng cho phép người sử dụng xem

vꢂ tương tꢀc vꢁi cꢀc văn bản, hình ảnh, đoꢅn phim, nhꢅc, trò chơi vꢂ cꢀc

thông tin khꢀc ở trên một trang web của một đꢄa chỉ Web trên mꢅng toꢂn

cầu hoặc mꢅng nội bộ. Một số trình duyệt Web phổ biến hiện nay như:

Google Chrome, Mozilla Firefox, Microsoft Edge, Opera, Cốc Cốc.

1.2.4. Phần mềm nguồn mở

Phần mềm nguồn mở lꢂ phần mềm vꢁi mꢆ nguồn được công bố vꢂ sử dụng một

giấy phép nguồn mở. Giấy phép nꢂy cho phép bất cứ ai cũng có thể nghiên cứu, thay

đổi vꢂ cải tiến phần mềm cũng như phân phối phần mềm ở dꢅng chưa thay đổi hoặc đꢆ

thay đổi.

13

Không giống như phần mềm nguồn mở, phần mềm thương mꢅi lꢂ phần mềm

thuộc bản quyền của tꢀc giả hoặc cꢀc hꢆng phần mềm, người dùng phải mua vꢂ không

có quyền bꢀn lꢅi. Hệ điều hꢂnh Microsoft Windows, Microsoft Office, hệ quản trꢄ cơ

sở dữ liệu Oracle lꢂ cꢀc vꢃ dụ điển hình về phần mềm thương mꢅi.

1.3. Biểu diễn thông tin trong máy tính

Trưꢁc khi tìm hiểu về thông tin trong mꢀy tꢃnh được biểu diễn như thế nꢂo,

chúng ta cần biết về cꢀc hệ đếm.

Hệ đếm lꢂ một tập cꢀc ký hiệu vꢂ quy tắc sử dụng tập ký hiệu đó để biểu diễn vꢂ

vꢂ xꢀc đꢄnh cꢀc giꢀ trꢄ của cꢀc số.

Có bốn hệ đếm được sử dụng phổ biến hiện nay là:

- Hệ nhị phân (hay hệ đếm cơ số hai) lꢂ hệ đếm đơn giản nhất vꢁi hai chữ số

là “0” vꢂ “1”. Người ta gọi một chữ số nhꢄ phân lꢂ BIT, viết tắt của từ

Binary digiT (chữ số nhꢄ phân). Toꢂn bộ mꢀy tꢃnh được xây dựng bằng cꢀc

linh kiện điện tử chỉ có hai trꢅng thꢀi đóng vꢂ mở (như công tắc đèn điện)

theo quy đꢄnh tương ứng vꢁi hai mức điện ꢀp 0 vꢂ 1, tương ứng vꢁi 2 mức

logic là 0 và 1.

- Hệ bát phân (hay còn gọi lꢂ hệ đếm cơ số 8) dùng cꢀc 8 ký tự (0, 1, 2, 3, 4,

5, 6, 7) để biểu đꢅt giꢀ trꢄ số.

- Hệ thập phân (hay còn gọi lꢂ hệ đếm cơ số 10) dùng 10 ký tự (0, 1, 2, 3, 4,

5, 6, 7, 8, 9) để biểu đꢅt giꢀ trꢄ số. Cꢀc con số nꢂy được dùng vꢁi dấu phân

cꢀch thập phân – để đꢄnh vꢄ phần thập phân sau hꢂng đơn vꢄ. Ngoꢂi ra, còn

được dùng vꢁi dấu “+” hoặc “–” để biểu đꢅt giꢀ trꢄ “dương” hoặc “âm”.

- Hệ thập lục phân (hay còn gọi lꢂ hệ đếm cơ số 16) dùng 16 ký tự (0, 1, 2, 3,

4, 5, 6, 7, 8, 9, A, B, C, D, E, F) để biểu đꢅt giꢀ trꢄ số. Hệ thống thập lục

phân hiện dùng, được công ty IBM giꢁi thiệu vꢂo năm 1963.

Hệ nhị phân

Hệ bát phân

Hệ thập phân

Hệ thập lục phân

0000

0

1

2

3

4

5

0

1

2

3

4

5

0

1

2

3

4

5

0001

0010

0011

0100

0101

14

0110

0111

1000

1001

1010

1011

1100

1101

1110

1111

6

7

6

7

10

11

12

13

14

15

16

17

8

9

10

11

12

13

14

15

A

B

C

D

E

F

Bảng 1.2. Bảng liệt kê giá trị tương ứng giữa các hệ đếm

1.3.1. Biểu diễn thông tin trong máy tính

Biểu diễn số nguyên: Số nguyên gồm số nguyên không dấu vꢂ số nguyên có dấu.

- Số nguyên không dấu:

Giả sử ta dùng 8 bit để biểu diễn cho một số nguyên. Vꢃ dụ vꢁi số nguyên không

dấu 97 ta có thể chuyển về hệ nhꢄ phân bằng cꢀch sau:

Khi đó, viết tập hợp các số dư theo thức tự ngược của các phép chia liên tiếp trên

sẽ cho kết quả lꢂ: 1100001. Tuy nhiên do ta dùng 8 bit để biểu diễn cho số nguyên trên

(số trên chỉ có 7 bit) nên cần bổ sung thêm một bit 0 vꢂo đằng trưꢁc số đó. Kết quả là

số nguyên 8 bit 01100001 chính là số nhꢄ phân tương ứng của số 97 vꢂ đó cũng lꢂ cꢀch

biểu diễn trong máy tính của số 97 (không dấu). Ta có thể viết: 01100001 = 0x2⁷+

1x2⁶+ 1x2⁵+ 0x2⁴+ 0x2³+ 0x2²+ 0x2¹+ 1x2⁰= 64 + 32 +1 = 97 (hệ cơ số 10).

Dải biểu diễn của số 8 bit là từ 0 đến 255 = 2⁸-1 (255 = 11111111). Dễ dàng

nhận ra, nếu tăng giꢀ trꢄ của 255 lên 1 thì khi đó giꢀ trꢄ nhꢄ phân tương ứng là

100000000. Tuy nhiên, trong máy tính khi sử dụng 8 bit để biểu diễn cho giá trꢄ số

nguyên, thì khi đó số 1 ở trên sẽ bꢄ đẩy ra ngoài của giá trꢄ số kết quả là chỉ có 8 số 0

15

được giữ lꢅi (và giá trꢄ của số 256 trong trường hợp này là 0). Hiện tượng này trong

máy tính gọi là tràn số và một nhà khoa học máy tính phải hiểu điều này trong khi lập

trình để tránh nhận những lỗi không mong muốn. Chꢃnh vì lý do đó vꢁi 8 bit chỉ có thể

biểu diễn được các giá trꢄ nguyên không dấu từ 0 đến 255 mà thôi (256 sẽ bꢄ tràn số và

kết quả sai).

- Số nguyên có dấu:

Giả sử ta dùng 8 bit nhꢄ phân để biểu diễn cho số nguyên +97 và số -97. Trưꢁc

tiên ta xem dải biểu diễn của 8 bit nhꢄ phân vꢁi số nguyên có dấu có biểu diễn được

hai số trên hay không. Vꢁi 8 bit nhꢄ phân có thể biểu diễn được cho các số từ -28 đến

+28-1 tức là từ -128 đến + 127. Như vậy, vꢁi 8 bit nhꢄ phân có thể biểu diễn được cho

số -97 và +97. Số +97 vẫn biểu diễn giống như trường hợp trên tức giá trꢄ nhꢄ phân

tương ứng sẽ là: 01100001 vꢁi số 0 đầu tiên được lấy làm bit dấu (trong trường hợp

này là số dương). Giꢀ trꢄ -97 sẽ được biểu diễn bằng bù 2 của +97. Để có số bù hai, ta

lấy đảo bit (0 đổi thꢂnh 1, 1 đổi thành 0) cho số dương tương ứng rồi cộng vꢁi 1: -97 =

10011110 + 1 = 10011111 (Là biểu diễn nhꢄ phân của -97).

Biểu diễn số thực: có hai cꢀch biểu diễn số thực trong một hệ nhꢄ phân gồm: số

có dấu chấm cố đꢄnh (Fixed-Point Numbers) vꢂ số có dấu chấm động (Floating-Point

Numbers). Cꢀch thứ nhất được dùng trong những bộ vi xử lý (microprocessor) hay

những bộ vi điều khiển (microcontroller) cũ. Cꢀch thứ hai được dùng hiện nay có độ

chꢃnh xꢀc cao. Đối vꢁi cꢀch biểu diễn số thực dấu chấm động có khả năng hiệu chỉnh

theo giꢀ trꢄ của số thực.

Biểu diễn ký tự: để có thể biểu diễn cꢀc ký tự như chữ cꢀi in vꢂ thường, cꢀc chữ

số, cꢀc ký hiệu trên mꢀy tꢃnh vꢂ cꢀc phương tiện trao đổi thông tin khꢀc, người ta phải

lập ra cꢀc bộ mꢆ vꢁi cꢀc quy ưꢁc khꢀc nhau dựa vꢂo việc chọn tập hợp bao nhiêu bit

để diễn tả ký tự tương ứng.

Bộ mꢆ thông dụng nhất hiện nay lꢂ hệ chuyển đổi thông tin theo mꢆ chuẩn của

Mỹ ASCII (American Standard Code for Information Interchange), bộ mꢆ ASCII dùng

nhóm 7 bit hoặc 8 bit để biểu diễn tối đa 128 hoặc 256 ký tự khꢀc nhau vꢂ mꢆ hóa ký

tự liên tục theo cơ số 16.

- Bộ mꢆ ASCII 7 bit, mꢆ hóa 128 ký tự liên tục như sau:

0

Ký tự rỗng (NULL)

31 ký tự điều khiển

1 – 31

Hiển thꢄ cꢀc dấu khoảng cꢀch, ! “ # $ % &

‘ ( ) * + , - . /

32 – 47

48 – 57

58 – 64

Ký số từ 0 đến 9

Cꢀc dấu: ; < = > ? @

16