Dự thảo tóm tắt Luận án Nghiên cứu đề xuất giải pháp đảm bảo tính bền vững của cơ cấu kinh tế vùng duyên hải Nam Trung Bộ dưới tác động của biến đổi khí hậu

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN

MAI KIM LIÊN

NGHIÊN CỨU ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP ĐẢM BẢO

TÍNH BỀN VỮNG CỦA CƠ CẤU KINH TẾ VÙNG

DUYÊN HẢI NAM TRUNG BỘ DƢỚI TÁC ĐỘNG CỦA

BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU

Chuyên ngành: Môi trường và phát triển bền vững

Mã số:

9440301.04

(DỰ THẢO) TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ

KHOA HỌC MÔI TRƯỜNG

Hà Nội – 2019

Công trình được hoàn thành tại:

Khoa Môi trƣờng, Trƣờng Đại học Khoa học Tự nhiên,

ĐHQGHN

Người hướng dẫn khoa học: GS.TS Mai Trọng Nhuận

PGS.TSKH Nguyễn Xuân Hải

Phản biện: . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng cấp ĐHQG chấm

luận án tiến sĩ họp tại Trường Đại học Khoa học Tự nhiên

vào hồi

giờ

ngày

tháng

năm 2020

Có thể tìm hiểu luận án tại:

- Thư viện Quốc gia Việt Nam;

- Trung tâm Thông tin - Thư viện, ĐHQGHN

MỞ ĐẦU

1. Lý do chọn đề tài

Biến đổi khí hậu là một trong những thách thức có quy mô

toàn cầu lớn nhất đối với nhân loại trong thế kỷ 21, là nguy cơ hiện

hữu đối với mục tiêu phát triển bền vững của tất cả các quốc gia, mọi

vùng lãnh thổ. Tại khu vực Nam Trung Bộ nếu nước biển dâng lên

1m, khoảng trên 2,5% diện tích sẽ ngập, 4% đường quốc lộ, 5% tỉnh

lộ và 4% hệ thống đường sắt bị ảnh hưởng. Ngoài nước biển dâng,

các hiện tượng khí hậu cực đoan như mưa bão lớn, ngập lụt, hạn hán

và sa mạc hóa cũng tác động mạnh đến các tỉnh duyên hải Nam

Trung Bộ. Khi mực nước biển dâng sẽ thu hẹp diện tích rừng ngập

mặn, tạo điều kiện xói lở bờ biển, gây khó khăn cho nghề cá do

những thay đổi theo hướng xấu đi của phần lớn nguồn lợi thuỷ sản.

Diện tích sinh sống của các khu dân cư ven biển bị thu hẹp, khả năng

xói lở bờ biển tăng lên. Để ứng phó với BĐKH, có rất nhiều giải

pháp được đặt ra, trong đó giải pháp chuyển dịch cơ cấu kinh tế, đặc

biệt là cơ cấu kinh tế ngành đặt ra như một nhu cầu cấp thiết. Mặc dù

có rất nhiều nỗ lực trong chuyển dịch cơ cấu kinh tế nhằm ứng phó

với biến đổi khí hậu song, vẫn còn nhiều vấn đề mà các địa phương

khu vực Nam Trung Bộ. Chính vì vậy, việc tiến hành nghiên cứu đề

tài “Nghiên cứu đề xuất giải pháp đảm bảo tính bền vững của cơ

cấu kinh tế vùng duyên hải Nam Trung Bộ dưới tác động của biến

đổi khí hậu” để thực hiện luận án là có tính cấp thiết về khoa học và

thực tiễn nhằm ứng phó với biến đổi khí hậu và phát triển bền vững

kinh tế - xã hội.

1

2. Mục tiêu nghiên cứu

(1) Tổng hợp, đánh giá được tác động của BĐKH tới CCKT,

từ đó làm cơ sở để xác định các vấn đề chính CĐCCKT nhằm ứng

phó với BĐKH tại khu vực NTB;

(2) Xây dựng được bộ tiêu chí lồng ghép vấn đề BĐKH vào

quá trình CĐCCKT đảm bảo PTBV cho các tỉnh vùng NTB;

(3) Đề xuất được các giải pháp CĐCCKT cho các địa

phương NTB nhằm ứng phó hiệu quả với BĐKH, đảm bảo PTBV.

3. Đối tƣợng, phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu chính của luận án là cơ cấu kinh tế và

CĐCCKT ứng phó với BĐKH bao gồm: cơ cấu kinh tế nông nghiệp

- lâm - ngư nghiệp; công nghiệp; dịch vụ; vấn đề BĐKH và tác động

của BĐKH; quá trình CĐCCKT ứng phó với BĐKH trong những

năm gần đây; bộ tiêu chí lồng ghép vấn đề BĐKH vào chính sách

CĐCCKT vùng và địa phương (cấp tỉnh). Phạm vi không gian

nghiên cứu là toàn bộ vùng NTB bao gồm 5 tỉnh Bình Định, Phú

Yên, Khánh Hoà, Ninh Thuận và Bình Thuận. Phạm vi thời gian

nghiên cứu là khoảng thời gian bắt đầu có sự CĐCCKT mà nghiên

cứu có thể tiếp cận được, tức là khoảng 15 năm gần đây.

4. Câu hỏi nghiên cứu

(1) CDCCKT khu vực NTB như thế nào, những khó khăn là gì?

Vấn đề CDCCKT trong bối cảnh BĐKH ở khu vực nghiên cứu bị tác

động ra sao, tính dễ bị tổn thương như thế nào?

(2) Lồng ghép vấn đề BĐKH vào quá trình CDCCKT như thế

nào? Có thể xây dựng được Bộ tiêu chí lồng ghép vấn đề BĐKH vào

quá trình CDCCKT nhằm phát triển bền vững kinh tế cho khu vực

Nam Trung Bộ hay không?

(3) Giải pháp nào để phát triển bền vững kinh tế cho khu vực

Nam Trung Bộ trong bối cảnh biến đổi khí hậu?

2

5. Giả thuyết nghiên cứu

(1) Luận điểm 1: Biến đổi khí hậu tác động đến hầu hết các lĩnh

vực kinh tế - xã hội. Tính chất đặc thù của tác động do biến đổi khí

hậu đến cơ cấu kinh tế khu vực Nam Trung Bộ được xác định dựa

trên phương pháp chỉ số và phân tích không gian;

(2) Luận điểm 2: Bộ tiêu chí lồng ghép vấn đề biến đổi khí hậu

vào quá trình chuyển đổi cơ cấu kinh tế góp phần nâng cao hiệu quả

phát triển bền vững kinh tế cho khu vực Nam Trung Bộ trong bối

cảnh biến đổi khí hậu;

(3) Luận điểm 3: Các giải pháp chuyển đổi cơ cấu kinh tế được

xác định phù hợp với điều kiện kinh tế của khu vực Nam Trung Bộ

nhằm ứng phó với biến đổi khí hậu và phát triển bền vững;

6. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận án

Ý nghĩa khoa học: Luận án lần đầu tiên đánh giá tổng hợp

được các tác động của BĐKH tới các mục tiêu PTBV một vùng kinh

tế (các tỉnh Bình Định, Phú Yên, Khánh Hoà, Ninh Thuận, Bình

Thuận) chịu tác động mạnh mẽ của BĐKH. Bộ tiêu chí lồng ghép

vấn đề BĐKH CĐCCKT ứng phó với BĐKH & TTBV được xem là

một trong những giải pháp hữu ích trong việc đánh giá quá trình

chuyển dịch CCCT nhằm ứng phó với BĐKH và PTBV.

Ý nghĩa thực tiễn: Bộ tiêu chí “lồng ghép vấn đề BĐKH vào

chính sách trong quá trình CĐCCKT” nhằm tạo ra cơ sở để đánh giá

định lượng các việc xây dựng chính sách lồng ghép BĐKH vào

CĐCCKT và hệ quả của các chính sách đó của các cấp chính quyền

từ Trung ương đến địa phương (cấp tỉnh) trong việc ứng phó với

BĐKH.

7. Đóng góp mới của luận án

(1) Làm rõ tính chất đặc thù của tác động của biến đổi khí

hậu tới chỉ tiêu phát triển bền vững của các ngành kinh tế và nhu cầu

3

xây dựng các cơ chế, chính sách chuyển dịch cơ cấu kinh tế nhằm

ứng phó với biến đổi khí hậu tại các tỉnh duyên hải Nam Trung Bộ;

(2) Xây dựng được Bộ tiêu chí lồng ghép vấn đề biến đổi khí

hậu vào quá trình xây dựng, thực hiện các chính sách, kế hoạch

chuyển đổi cơ cấu kinh tế, đảm bảo phát triển bền vững cho vùng

duyên hải Nam Trung Bộ;

(3) Đề xuất giải pháp chuyển đổi cơ cấu kinh tế tại khu vực

nghiên cứu nhằm phát triển bền vững kinh tế - xã hội và ứng phó với

biến đổi khí hậu.

8. Kết cấu của luận án

Chương 1: Tổng quan tính hình nghiên cứu liên quan đến

luận án

Chương 2: Phương pháp nghiên cứu và số liệu

Chương 3: Chuyển dịch cơ cấu kinh tế và tác động của biến

đổi khí hậu đến cơ cấu kinh tế khu vực Nam Trung Bộ

Chương 4: Đề xuất bộ tiêu chí lồng ghép vấn đề biến đổi khí

hậu vào quá trình chuyển đổi cơ cấu kinh tế đảm bảo phát triển bền

vững cho khu vực Nam Trung Bộ

Chương 5: Đề xuất các giải pháp chuyển đổi cơ cấu kinh tế

cho khu vực Nam Trung Bộ nhằm ứng phó với biến đổi khí hậu, đảm

bảo phát triển bền vững

4

CHƢƠNG 1. TỔNG QUAN TÍNH HÌNH NGHIÊN CỨU

LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN

1.1 Nghiên cứu tổng quan về chuyển đổi cơ cấu kinh tế ứng phó

biến đổi khí hậu

1.1.1 Chuyển đổi cơ cấu kinh tế trên thế giới ứng phó với biến

đổi khí hậu

Để có thể ứng dụng hiệu quả chuyển dịch cơ cấu kinh tế tại

Việt Nam, việc nghiên cứu quá trình chuyển dịch cơ cấu các ngành

kinh tế của một số quốc gia trên thế giới là không thể bỏ qua, dưới

đây là quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế - chủ yếu tập trung cơ

cấu ngành nông nghiệp của một số quốc gia trên thế giới như: Israel,

Hà Lan, Bangladesh

Hiện nay hầu hết các chính sách biến đổi khí hậu đều tập

trung vào quy định truyền thống (tiêu chuẩn năng lượng, tiêu chuẩn

hiệu quả năng lượng, mã xây dựng và tiêu chuẩn khí thải) hoặc chính

sách đổi mới (thuế nhập khẩu, tín dụng thuế, trợ cấp trực tiếp và tài

trợ cho nghiên cứu và phát triển và đổi mới). Quy định từ lâu đã là

một sự kích thích đối với các công nghệ môi trường mới hơn, nhưng

giờ đây đã có sự nhấn mạnh ngày càng tăng đối với hỗ trợ đổi mới.

Một số cơ hội giảm thiểu, như nhiên liệu sinh học ở Mỹ hoặc gió ở

Châu Âu, bị ảnh hưởng cả theo quy định truyền thống và chính sách

đổi mới.

1.1.2 Chuyển đổi cơ cấu kinh tế ứng phó với biến đổi khí hậu cần

thiết cho Việt Nam

Cơ cấu kinh tế có khả năng thích ứng cao với biến đổi khí

hậu là cơ cấu kinh tế được xây dựng dựa trên thế mạnh (địa lý, tự

nhiên, kinh tế, xã hội) của từng địa phương/ vùng, có khả năng chống

chịu với các tác động của hiện tượng thời tiết cực đoan. Thích ứng

với biến đổi khí hậu cũng yêu cầu tỷ trọng đầu tư và phân bổ đầu tư

5

vào các ngành/ nội ngành kinh tế theo hướng giảm tổn thương do

biến đổi khí hậu gây ra. Ví dụ: trong nông nghiệp, thích ứng yêu cầu

đầu tư hiệu quả vào kết cấu hạ tầng nông nghiệp, chuẩn bị khả năng

ứng phó khẩn cấp với các hiện tượng thời tiết cực đoan, cải tạo đất

và nâng cao năng lực sử dụng đất.

Trước hết là một số kinh nghiệm trong việc chuyển dịch cơ

cấu ngành kinh tế nói chung: 1) Phải đặt trọng tâm vào việc chuyển

dịch cơ cấu kinh tế từ các ngành có năng suất lao động thấp sang các

ngành có năng suất lao động cao hơn, đóng góp lớn hơn cho tăng

trưởng kinh tế. 2) Kiên trì phương châm thực hiện chuyển dịch cơ

cấu kinh tế ngành theo kiểu “cuốn chiếu”, thực hiện xây dựng ngành

sản xuất nông nghiệp công nghệ cao, lấy hiệu quả làm thước đo, hình

thành các ngành kinh tế mũi nhọn, chủ lực tạo thành các cực tăng

trưởng nhằm tạo ra các tác động lan tỏa thúc đẩy các ngành khác

phát triển; 3) Hình thành các yếu tố mới, thị trường công nghiệp chế

biến, dịch vụ, du lịch trong vùng phát triển mạnh, gia tăng thu hút

đầu tư; 4) Giữ vững mục tiêu phát triển kinh tế nhanh gắn với phát

triển đô thị và thích ứng với biến đổi khí hậu, từng bước giảm chênh

lệch mức sống giữa các tầng lớp dân cư, đảm bảo an sinh xã hội; 5)

Nghiên cứu qui hoạch với các giải pháp thu hút các nguồn lực quốc

tế đầu tư phát triển hạ tầng kỹ thuật, tạo sự kết trong mạng lưới giao

thông thủy, bộ, đường sắt và đường biển và hàng không với khu vực

1.2 Bộ tiêu chí lồng ghép vấn đề bđkh vào phát triển kinh tế và

CĐCCKT

Tuy đã có một số công trình nghiên cứu kể trên, nhưng vấn đề

chuyển dịch CCKT ngành của vùng NTB chưa được xem xét một

cách sâu sắc, toàn diện tác động từ các khía cạnh thể chế, kinh tế,

môi trường, xã hội và công nghệ; việc định hướng chuyển dịch

CCKT ngành của vùng vẫn chưa dựa trên những luận cứ chặt chẽ

6

trên cơ sở phân tích kỹ lư ng những lợi thế tự nhiên và xã hội của

vùng, chưa được đặt trong mối quan hệ của ngành-vùng, còn nhiều

vấn đề cụ thể về mặt lý luận và thực tiễn trong bối cảnh biến đổi khí

hậu gia tăng như hiện nay đòi hỏi phải tiếp tục nghiên cứu giải quyết.

CHƢƠNG 2. PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU VÀ SỐ LIỆU

2.1. Cách tiếp cận

Trong luận án đã sử dụng nhiều cách tiếp cận khác nhau như:

Tiếp cận hệ thống; tiếp cận lịch sử; Tiếp cận tích hợp và liên ngành;

Tiếp cập về phát triển bền vững

2.2. Phƣơng pháp nghiên cứu

2.2.1. Phƣơng pháp thu thập, thống kê, tổng hợp tài liệu

Phương pháp này được thực hiện trên cơ sở kế thừa, phân

tích và tổng hợp các nguồn tài liệu, tư liệu, số liệu thông tin có liên

quan một cách có chọn lọc, từ đó, đánh giá chúng theo yêu cầu và

nội dung nghiên cứu.

2.2.3. Phƣơng pháp phỏng vấn

Mục đích của phương pháp phỏng vấn là thu thập được

thông tin từ nhiều người dân, tổ chức ở 05 tỉnh NTB dựa vào các

bảng câu hỏi cụ thể và cho phép phân tích thống kê các thông tin thu

thập được. Cấu trúc của các bảng câu hỏi và các cuộc điều tra được

xây dựng trên cơ sở tham khảo nhiều nghiên cứu, từ đó tập trung vào

thu thập dữ liệu theo các câu hỏi cụ thể.

2.2.4. Phƣơng pháp chuyên gia

Trong quá trình thực hiện nghiên cứu, một số chuyên gia đầu

ngành đã có nhiều nghiên cứu trong lĩnh vực kinh tế, BĐKH được

luận án tham vấn, và các nhà khoa học có uy tín, các cán bộ địa

phương cũng được mời tham gia. Các nội dung tham vấn bao gồm:

quá trình CĐCCKT của địa phương, ảnh hưởng của BĐKH đến kinh

7

tế của địa phương, lựa chọn bộ tiêu chí để lồng ghép vấn đề BĐKH

vào quá trình CĐCCKT ở các địa phương Nam Trung Bộ.

2.2.5. Phƣơng pháp đánh giá tính dễ bị tổn thƣơng do BĐKH

Trong nghiên cứu này, thuật ngữ chỉ số được hiểu là giá trị

được tính toán dựa trên một nhóm biến được chọn cho toàn bộ khu

vực/địa phương và được dùng để so sánh với nhau hoặc với một

điểm tham chiếu nào đó. Nói cách khác, chỉ số này được hiểu là số

thứ tự mà thông qua đó các khu vực sẽ được xếp hạng, phân nhóm

theo các mức dễ bị tổn thương. Chỉ số được xây dựng sao cho nằm

trong khoảng từ 0 đến 1 để dễ tiến hành so sánh giữa các vùng.

2.3. Số liệu sử dụng

Để có được số liệu cụ thể và đầy đủ phục vụ cho việc nghiên

cứu luận văn, học viên đã sử dụng những nguồn số liệu sau: Số liệu

tại các Trạm khí tượng, thủy văn, hải văn trong khu vực nghiên cứu;

Số liệu về kinh tế, xã hội; Số liệu thu thập từ quá trình đi điều tra

khảo sát; Số liệu từ niên giám thống kê tại 5 tỉnh Nam Trung Bộ.

Ngoài ra tác giả cũng thu thập các nguồn số liệu từ các luận án, dự

án, báo cáo, chương trình khoa học có các số liệu liên quan tại 5 tỉnh

Nam Trung Bộ: Số liệu khí tượng thủy văn; Số liệu về tình hình kinh

tế - xã hội tại địa phương; Số liệu từ phiếu điều tra;

CHƢƠNG 3. CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ VÀ TÁC

ĐỘNG CỦA BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU ĐẾN CƠ CẤU KINH

TẾ KHU VỰC NAM TRUNG BỘ

3.1. Đánh giá chuyển dịch cơ cấu kinh tế khu vực nghiên cứu

GRDP năm 2016 của Khánh Hòa đang dẫn đầu các tỉnh NTB

với giá trị đạt 99.459,3 tỷ đồng trong khi đó, đứng cuối cùng là Phú

Yên với giá trị đạt 20.444,1 tỷ đồng. CĐCCKT tương đối rõ của các

tỉnh Nam Trung Bộ trong thời gian qua khi tổng giá trị sản xuất năm

8

2011 của các tỉnh Nam Trung Bộ đạt 141.049,3 tỷ đồng với đóng

góp của các lĩnh vực Nông lâm nghiệp và thuỷ sản đạt 37.967,55 tỷ

đồng (26,92%), công nghiệp và xây dựng đạt 52.506,13 tỷ đồng

(37,23%) trong đó riêng công nghiệp đạt 39.931,48 tỷ đồng

(28,31%), dịch vụ đạt 50.575,65 tỷ đồng (35,85%). Tính giá trị năm

2016 với CCKT tương ứng của các tỉnh Nam Trung Bộ là 208.864,6

tỷ đồng (20,98%), 43.825,66 tỷ đồng (41,40%), 68.583,52 tỷ đồng

(32,84%), 78.562,3 tỷ đồng (37,61%).

Trong tương lai sắp tới thì việc chuyển đổi cơ cấu kinh tế tại

vùng cần phải diễn ra mạnh mẽ hơn nữa vì: 1) biến đổi khí hậu ngày

càng diễn ra một cách rõ rệt và nhanh tác động trực tiếp và mạnh mẽ

đến khu vực này; 2) vùng này so với cả nước là vùng được xem như

phát triển kinh tế khá chậm so với các vùng khác; 3) đây là vùng

chưa có điều kiện cơ sở hạ tầng, địa lý tốt để thu hút đầu tư; 4) một

số tỉnh có những ưu thế về du lịch dịch vụ hoặc nuôi trồng thủy hải

sản kinh tế cao nhưng thực sự chưa phát huy được hết tiềm năng

hoặc chưa có chính sách liên kết vùng tốt. Việc lồng ghép các vấn đề

biến đổi khí hậu cần phải được tiến hành mạnh hơn khi chuyển đổi

cơ cấu kinh tế để có thể thúc đẩy phát triển kinh tế vùng theo hướng

bền vững trong tương lai. Nghiên cứu này với mong muốn là cơ sở

khoa học đưa ra được bộ tiêu chí để có thể lồng ghép vấn đề biến đổi

khí hậu vào việc chuyển đổi cơ cấu kinh tế tại địa phương hoặc vùng,

cũng là cơ sở để các nhà hoạch định chính sách có thể tham khảo.

3.2. Ảnh hƣởng của biến đổi khí hậu tới cơ cấu kinh tế các tỉnh

Nam Trung Bộ

Nếu NBD 100cm, diện tích đất nông nghiệp bị ngập lớn nhất

toàn khu vực Nam Trung Bộ lên tới 1.061 ha. Thủy sản vẫn là ngành

có tỷ lệ mất đất lớn nhất so với các ngành khác với tỷ lệ 72,2% tại

thành phố Nha Trang (163,9ha), tiếp theo là 82,86% tại thành phố

9

Phan Thiết (6,63ha). Tính về địa phương bị mất đất ngành thủy sản

nhiều nhất thì Phù Mỹ - Bình Định là huyện thiệt hại nhiều nhất với

564,9ha (tương ứng 49,47%(, tiếp theo là thị xã Ninh Hòa - Khánh

Hòa với 494ha (tương ứng 20,21%), thành phố Cam Ranh với

390,4ha (tương ứng 61,77%). Ngược lại, Phú Yên là tỉnh có diện tích

đất bị mất do NBD ít nhất toàn khu vực, hầu hết các huyện đều

không bị ảnh hưởng gì, ngoại trừ thị xã Sông Cầu mất 34,86 ha

(tương ứng 5,25%).

a) Đối với ngành nông nghiệp, lâm nghiệp và thủy sản

Chỉ số CVI của khu vực Nam Trung Bộ dao động từ 0,28

đến 0,6. Trong đó, huyện Phù Mỹ - tỉnh Bình Định có chỉ số CVI lớn

nhất toàn khu vực (CVI= 0,60), huyện Thuận Nam - tỉnh Ninh Thuận

có chỉ số CVI nhỏ nhất toàn khu vực (CVI=0,28). Nguyên nhân do,

huyện Phù Mỹ có chỉ số tác động đạt mức cao nhất trong toàn khu

vực (E=0,65) và độ nhạy S= 0,50 - đứng vị trí thứ 2 trong toàn khu

vực. Ngược lại, huyện Thuận Nam có chỉ số tác động và độ nhạy nhỏ

và năng lực thích ứng lại cao nên mức độ dễ bị tổn thương thấp.

b) Đối với ngành công nghiệp và xây dựng

Chỉ số tổn thương (CVI) của ngành công nghiệp và dịch vụ

khu vực NTB dao động từ 0,23 - 0,52. Chỉ số CVI nhỏ nhất tại huyện

Khánh Vĩnh - tỉnh Khánh Hòa và cao nhất tại thành phố Quy Nhơn -

tỉnh Bình Định. Toàn bộ các huyện, thành phố của khu vực NTB đều

có chỉ số CVI đạt mức trung bình và thấp, trong đó, Bình Định là

tỉnh có nhiều địa phương đạt mức trung bình nhất (7/11 huyện, thị),

Khánh Hòa là tỉnh có nhiều địa phương đạt mức thấp nhất (7/8

huyện, thị).

c) Đối với ngành dịch vụ

Chỉ số CVI cho ngành dịch vụ của khu vực NTB thấy rằng,

toàn bộ khu vực chỉ có duy nhất thành phố Quy Nhơn của Bình Định

10

có chỉ số CVI đạt mức cao (CVI = 0,63), các huyện, thị còn lại đều

có CVI ở mức thấp và trung bình, trong đó huyện Khánh Vĩnh - tỉnh

Phú Yên đạt giá trị thấp nhất toàn khu vực (CVI = 0,32). Phần lớn

các huyện, thị của khu vực đều có CVI ở mức trung bình, chỉ có các

huyện sau ở mức thấp: Huyện Phú Quý, thị xã La Gi - tỉnh Bình

Thuận; Huyện Cam Lâm, Vạn Ninh, Khánh Vĩnh, Diên Khánh,

Khánh Sơn - tỉnh Khánh Hòa. Qua đó thấy rằng, Bình Định là tỉnh có

mức độ dễ bị tổn thương ngành dịch vụ do BĐKH nhiều nhất trong

toàn khu vực NTB, ngược lại, Khánh Hòa là tỉnh ít bị tổn thương

ngành dịch vụ nhất.

Với tất cả các ngành, phần lớn các địa phương của khu vực

NTB đều có tính dễ bị tổn thương ở mức trung bình, không có

huyện/thị nào ở mức rất cao và rất thấp. Với ngành công nghiệp và

xây dựng, có tới 60% huyện/thị ở mức thấp và 40% ở mức trung

bình. Với ngành dịch vụ, 82% huyện/thị đạt mức trung bình, chỉ 2%

đạt mức cao và 16% đạt mức thấp. Ngành nông, lâm, thủy sản có tới

91% huyện/thị đạt mức trung bình, 7% ở mức thấp và 2% đạt mức dễ

bị tổn thương cao.

CHƢƠNG 4. ĐỀ XUẤT BỘ TIÊU CHÍ LỒNG GHÉP VẤN

ĐỀ BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU VÀO QUÁ TRÌNH CHUYỂN

ĐỔI CƠ CẤU KINH TẾ ĐẢM BẢO PHÁT TRIỂN BỀN

VỮNG CHO KHU VỰC NAM TRUNG BỘ

Dựa trên các phân tích ở trên hai nội dung chủ đạo của bộ

tiêu chí là hành động (thực trạng, xu hướng); lồng ghép và hiệu quả

(kết quả, hiệu quả) của việc lồng ghép BĐKH vào quá trình chuyển

đổi cơ cấu kinh tế địa phương. Trên cơ sở cách tiếp cận trên, luận án

lựa chọn 7 nhóm vấn đề (7 nhóm tiêu chí cấp I) với 43 tiêu chí cụ thể

11

(cấp II) để xây dựng bộ tiêu chí lồng ghép BĐKH vào quá trình

CĐCCKT Nam Trung Bộ.

Đối với Nhóm (1) Tiêu chí về thông tin, dữ liệu BĐKH, để

đánh giá, đã đề xuất đánh giá dựa trên 03 tiêu chí (1) Cập nhật kịch

bản BĐKH và kế hoạch hành động ứng phó với BĐKH; (2) Cập nhật

thông tin về rủi ro thiên tai cho người dân và (3) Cập nhật thông tin

về thiệt hại của người dân do BĐKH.

Đối với Nhóm (2) Tiêu chí lồng ghép BĐKH vào quá trình

xây dựng chiến lược, quy hoạch và kế hoạch phát triển KTXH Nam

Trung Bộ, có 09 tiêu chí cơ bản để đánh giá đó là (1) Quy hoạch phát

triển kinh tế - xã hội của mỗi tỉnh, vùng được tích hợp các kịch bản

BĐKH và nước biển dâng; (2) Quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội

của mỗi tỉnh, vùng được tích hợp các nhiệm vụ, giải pháp giảm phát

thải khí nhà kính; (3) Quy hoạch sử dụng đất cấp tỉnh được cân nhắc

đầy đủ các yếu tố BĐKH và giải pháp ứng phó với BĐKH; (4) Kế

hoạch phòng chống thiên tai; (5) Kế hoạch triển khai Thỏa thuận

Paris; (6) Số lượng kế hoạch phát triển các ngành dễ bị tổn thương có

tính đến BĐKH/tổng số ngành dễ bị tổn thương của tỉnh, vùng; (7)

Số lượng quy hoạch phát triển các huyện/thành phố dễ bị tổn thương

có tính đến BĐKH/tổng số huyện/thành phố dễ bị tổn thương do

BĐKH; (8) Tỉnh có ban hành chính sách về thích ứng với BĐKH,

phòng chống thiên tai; (9) Tỉnh có ban hành chính sách về khuyến

khích đổi mới công nghệ, giảm nhẹ khí nhà kính, tiết kiệm năng

lượng, phát triển năng lượng tái tạo. Các chỉ tiêu cụ thể để đánh giá

được nêu trong.

Đối với Nhóm (3) Tiêu chí về thực hiện các nhiệm vụ, giải

pháp về BĐKH đã được phê duyệt trong các chiến lược, quy hoạch,

kế hoạch phát triển KTXH tỉnh, để đánh giá nhóm tiêu chí này, nhóm

tác giả đề xuất 07 tiêu chí cụ thể: (1) Số lượng quy hoạch, kế hoạch

12

thích ứng với thiên tai: bão, lụt, hạn hán đang hoạt động hoặc đã

được phê duyệt; (2) Số lượng các dự án ứng phó BĐKH được triển

khai đúng với quy hoạch, kế hoạch, chiến lược phát triển KTXH,

phát triển ngành đã được phê duyệt; (3) Số lượng các dự án giảm nhẹ

khí nhà kính được triển khai theo đúng quy hoạch, kế hoạch, chiến

lược phát triển KTXH, phát triển các ngành lĩnh vực đã được phê

duyệt; (4) Số kinh phí đầu tư ứng phó BĐKH trong các quy hoạch,

kế hoạch ứng phó BĐKH đã được thực hiện hoặc đã được phê duyệt;

(5) Số lượng các dự án, hoạt động hợp tác quốc tế về BĐKH được

triển khai trên địa bàn tỉnh; (6) Tỷ lệ vốn đầu tư ngân sách ƯPBĐKH

nhà nước và địa phương/Tổng đầu tư kinh tế xã hội địa phương; (7)

Tỷ lệ vốn đầu tư ƯPBĐKH của ngân sách/tổng đầu tư ƯPBĐKH của

xã hội tại địa phương.

Đối với Nhóm (4) Tiêu chí về huy động nguồn lực (tài chính,

nhân lực) nhằm ứng phó với BĐKH tại địa phương, nhóm tác giả đề

xuất 05 tiêu chí cụ thể gồm (1) Số lượt người tham gia vào các hoạt

động phòng chống thiên tai hàng năm; (2) Số lượng người tham gia

các hoạt động ƯPBĐKH hàng năm; (3) Số lượng các dự án do các tổ

chức NGOs tại địa phương về BĐKH và PTBV; (4) Số lớp tập huấn

về BĐKH và phòng chống thiên tai do địa phương tổ chức hàng năm

tính theo số lượng lớp có quyết định phê duyệt của Chính quyền từ

Trung ương đến cấp tỉnh; (5) Số cán bộ được đào tạo, tập huấn kiến

thức về BĐKH và phòng chống thiên tai.

Đối với Nhóm (5) Tiêu chí về kết quả và hiệu quả của quá

trình CĐCCKT của tỉnh nhằm thực hiện PTBV, nhóm tác giả đề xuất

10 tiêu chí thành phần, bao gồm (1) Tốc độ tăng tổng sản phẩm quốc

nội vùng (GRDP) trên địa bàn tỉnh đạt được so với quy hoạch phát

triển KTXH; (2) Thu nhập bình quân/người đạt được mục tiêu đề ra

trong quy hoạch phát triển kinh tế xã hội của tỉnh; (3) CĐCCKT theo

13

hướng tích cực, phù hợp với mục tiêu đề ra trong quy hoạch phát

triển kinh tế - xã hội của tỉnh; (4) Chuyển đổi cơ cấu lao động theo

hướng tích cực, phù hợp với mục tiêu đề ra trong quy hoạch phát

triển KTXH của tỉnh; (5) Tỷ lệ lao động trong các ngành dễ bị tổn

thương (nông nghiệp, lâm nghiệp, diêm nghiệp, thủy sản) chuyển đổi

sang khu vực phi nông nghiệp tăng lên; (6) CĐCCKT tại các địa

phương dễ bị tổn thương do BĐKH và thiên tai được chuyển đổi

theo hướng tích cực, giảm các ngành dễ bị tổn thương; (7) Tỷ lệ %

đất chuyển đổi mục đích từ nông nghiệp sang các ngành kinh tế công

nghiệp và dịch vụ hàng năm; (8) Tỷ lệ các doanh nghiệp đổi mới

công nghệ theo hướng giảm phát khí nhà kính; (9) Tỷ lệ thay đổi thu

nhập bình quân của người dân địa bàn chịu ảnh hưởng BĐKH/Tỷ lệ

thay đổi thu nhập bình quân chung của địa phương; (10) Tỷ lệ % số

hộ gia đình được tiếp cận với nước sạch và hợp vệ sinh trên tổng số

hộ dân cư địa phương.

Đối với Nhóm 6 Tiêu chí về kết quả và hiệu quả của ứng phó

với BĐKH, phòng tránh thiên tai, đã đề xuất 06 tiêu chí cụ thể để

đánh giá, bao gồm (1) Diện tích đất nông nghiệp hoặc đất nuôi trồng

thủy hải sản bị thiệt hại do các hiện tượng thiên tai và thời tiết cực

đoan hàng năm; (2) Thiệt hại về tiền do thiên tai và BĐKH trên địa

bàn tỉnh so với GRDP; (3) Số người chết do thiên tai, BĐKH trên địa

bàn tỉnh; (4) Số ngôi nhà bị thiệt hại do thiên tai, BĐKH và nước

biển dâng trên địa bàn tỉnh; (5) Tỷ lệ % đất nông nghiệp bị mất mùa

do thiên tai và dịch bệnh hàng năm trên tổng quỹ đất địa phương và

(6) Thay đổi tỷ lệ nghèo đói của người dân tại các vùng chịu ảnh

hưởng BĐKH hàng năm.

Đối với Nhóm (7) Tiêu chí phản ánh tính liên kết vùng trong

lồng ghép BĐKH vào quá trình chuyển đổi cơ cấu kinh tế, nhóm tác

giả đề xuất 03 tiêu chí để đánh giá, bao gồm: (1) Số lượng các dự án

14

ƯPBĐKH có tính liên vùng được triển khai hàng năm; (2) Số lượng

kinh phí của các dự án ƯPBĐKH liên vùng được triển khai hàng

năm và (3) Biên bản ghi nhớ, phối hợp với các tỉnh trong vùng, với

các tỉnh vùng lân cận trong phòng chống thiên tai và ứng phó với

BĐKH.

CHƢƠNG 5. ĐỀ XUẤT CÁC GIẢI PHÁP CHUYỂN ĐỔI CƠ

CẤU KINH TẾ CHO KHU VỰC NAM TRUNG BỘ NHẰM

ỨNG PHÓ VỚI BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU, ĐẢM BẢO PHÁT

TRIỂN BỀN VỮNG

5.1. Các giải pháp về chính sách

Giải pháp chính sách chuyển đổi cơ cấu cho các tỉnh Nam

Trung Bộ phải xuất phát từ điều kiện và lợi thế cụ thể của từng địa

phương đối với từng lĩnh vực theo thế mạnh địa phương.

Vấn đề thứ nhất là định hướng chuyển đổi cơ cấu của toàn

vùng từ nông lâm ngư nghiệp sang công nghiệp - nông nghiệp và

dịch vụ, lấy lợi thế biển, đất đai và tiềm năng tài nguyên thiên nhiên

(khoáng sản, năng lượng) làm thế mạnh trong thu hút đầu tư quốc tế

và trong nước. Những ngành có ưu thế phát triển ở đây là công

nghiệp dựa vào giao thông biển (cảng biển, nhiệt điện, công nghiệp

luyện kim, công nghiệp dầu khí); năng lượng tái tạo (điện gió, điện

mặt trời, địa nhiệt). Một số khu kinh tế biển đã được hoạch định cần

xúc tiến phát triển như: khu kinh tế Nhơn Hội, khu kinh tế Vân

Phong; v.v.

Vấn đề thứ 2 là chuyển đổi mạnh cơ cấu nông nghiệp truyền

thống sang nông nghiệp công nghệ cao gắn với tiềm năng về khai

thác tài nguyên biển và sự phong phú năng lượng tái tạo. Mặc dù, các

địa phương Nam Trung Bộ khan hiếm nguồn nước, nhưng chuyển

đổi từ trồng trọt và chăn nuôi truyền thống sang nông nghiệp công

15

nghệ cao sử dụng tiết kiệm nguồn nước, nhưng có thể nâng cao giá

trị sản phẩm. Các ưu thế phát triển nông nghiệp công nghệ cao đối

với các tỉnh Nam Trung Bộ có thể gồm: tiềm năng lớn về bức xạ mặt

trời, diện tích đất có khả năng canh tác trên đầu người lớn, chỉ tiêu sử

dụng nước thấp, sản phẩm đầu ra đáp ứng nhu cầu tiêu thụ trong và

ngoài nước không bị hạn chế bởi lịch thời vụ.

Vấn đề thứ 3 là phát triển mạnh kinh tế du lịch gắn với biển

và gắn với đa dạng điều kiện tự nhiên và giá trị lịch sử văn hóa địa

phương như: các di sản lịch sử văn hoá (Thánh địa Mỹ Sơn, Đô thị

cổ Hội An, Bảo tàng Quang Trung và Điện thờ Tây Sơn, các di tích

văn hoá Chăm, v.v.); các di sản và cảnh quan thiên nhiên (Di sản địa

chất Lý Sơn, Ghềnh Đá Đĩa, VQG Núi Chúa, v.v.).

5.2. Các giải pháp về khoa học và công nghệ

Tập trung thu hút đầu tư trong và ngoài nước đối với các dự

án có trình độ công nghệ kỹ thuật cao, thông qua đó thu hút nguồn

lực công nhân viên có trình độ cao tham gia vào cơ cấu dân cư, nâng

cao trình độ dân trí; sức sáng tạo của thế hệ dân cư trẻ địa phương

khi tham gia lao động trong các dự án đó.

Tập trung xây dựng các trung tâm khoa học công nghệ và

giáo dục địa phương. Trước hết là đầu tư nguồn lực vật chất và nhân

lực để phát triển các trường đại học và cao đẳng hiện có trong vùng

Nam Trung Bộ.

Thu hút sự quan tâm của giới khoa học trong nước và quốc tế

vào việc xác định các giá trị tài nguyên và lợi thế phát triển của

vùng, như: tài nguyên năng lượng tái tạo gió và mặt trời, các giải

pháp lưu giữ và phát triển nguồn nước ngọt, khai thác tiềm năng thế

mạnh của nguồn lợi biển và đại dương; v.v.

16

5.3. Các giải pháp về phát triển nguồn nhân lực

Như đã nói trên, để tăng cường nguồn lực cần có giải pháp

đồng bộ về chính sách thu hút nguồn lao động trình độ cao thông qua

các dự án, thông qua các cơ chế kinh tế đối với người có trình độ tiến

sỹ trở lên, nâng cao trình độ cán bộ quản lý khoa học, giáo dục ở các

cấp. Sự thành công của một số địa phương như Lào Cai, Sơn La

trong việc thu hút nguồn lực trình độ cao thông qua cơ chế kinh tế có

thể được các tỉnh Nam Trung Bộ xem xét để rút ra bài học cho địa

phương.

5.4. Các giải pháp về liên kết vùng trong ứng phó với BĐKH

Giải pháp liên kết vùng có ý lớn trong thích ứng với BĐKH

vì tài nguyên thiên nhiên chịu ảnh hưởng của BĐKH mang tính liên

kết vùng. Xây dựng các quy hoạch kinh tế xã hội mang tính liên

vùng, liên ngành; Xây dựng các dự án hoặc chuỗi giá trị kinh tế

mang tính liên vùng như: chuỗi giá trị du lịch vùng; chuỗi sản phẩm

biển (chế biến thủy sản, nuôi trồng thủy sản, v.v.) liên vùng, cũng

như các sản phẩm chăn nuôi gia súc vùng khô hạn, thanh long, nho,

v.v; Tăng cường tính kết nối liên vùng trong ứng phó với BĐKH và

phòng chống thiên tai như: bão, lũ, hạn hán, dịch bệnh, v.v... trong

việc xây dựng cơ sở vật chất liên vùng thích ứng với BĐKH và hỗ

trợ trực tiếp giữa các địa phương trong điều kiện xảy ra thiên tai.

17

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ

A. KẾT LUẬN

Các kết quả nghiên cứu trình bày ở các phần trên thu được

trong quá trình nghiên cứu trong thời gian 2016-2018, bằng tổ hợp

các phương pháp nghiên cứu từ khảo sát thực địa tới phân tích đánh

giá trong phòng và các hội thảo có thể rút ra một số kết luận chính

của luận án:

1. Luận án đã tổng kết được các đặc điểm kinh tế xã hội của

Vùng NTB, với 05 tỉnh Nam Trung Bộ (Bình Định, Phú Yên, Khánh

Hoà, Ninh Thuận, Bình Thuận) về cơ bản vẫn còn là nền kinh tế

manh mún và chưa phát triển, hạ tầng kỹ thuật chưa đáp ứng yêu cầu

phát triển các ngành kinh tế hiện đại với thế mạnh chủ yếu dựa vào

lợi thế tự nhiên như kinh tế biển, liên kết vùng trong sản xuất và tiêu

dùng còn thấp, nguồn lực vốn và con người còn hạn chế.Trong 20

năm qua, cơ cấu kinh tế Vùng NTB đã có sự chuyển đổi tự phát và

dưới tác động thúc đẩy của chính sách ứng phó với BĐKH từ cơ cấu

kinh tế Nông nghiệp - Công nghiệp và Dịch vụ sang cơ cấu kinh tế

Công nghiệp - Dịch vụ - Nông nghiệp.Các nhân tố ảnh hưởng tới xu

hướng chuyển đổi cơ cấu ngành kinh tế của Vùng NTB bao gồm

những ưu thế về điều kiện tự nhiên và kết hợp với các giá trị văn hoá

lịch sử xã hội của vùng trong xu thế chung của quá trình phát triển

mạnh mẽ kinh tế xã hội của đất nước do quá trình đổi mới của đất

nước từ năm 1986 đến nay.

2. Luận án đã điều tra, phân tích và đánh giá được ảnh hưởng

của BĐKH tới phát triển kinh tế xã hội của Vùng NTB với các sản

phẩm cụ thể: các bản đồ tư liệu về ngập lụt theo các kịch bản nước

biển dâng; các bảng tính toán bảng tính toán về tính dễ bị tổn thương

của các huyện thuộc 5 tỉnh Bình Định, Phú Yên, Khánh Hoà, Ninh

Thuận và Bình Thuận; các bảng về tính thích nghi BĐKH của các

18