Đánh giá ảnh hưởng của lối sống thiếu tích cực đến sức khỏe và chất lượng cuộc sống người cao tuổi

31

ĐÁNH GIÁ ẢNH HƯỞNG CỦA LỐI SỐNG THIẾU TÍCH CỰC

ĐẾN SỨC KHỎE VÀ CHẤT LƯỢNG CUỘC SỐNG NGƯỜI CAO TUỔI

Lê Xuân Điệp¹, Dương Minh Cường²

¹Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2

²Trường Đại học khoa học - Đại học Thái Nguyên

Tóm tắt: Cách tiếp cận theo hướng mong muốn chủ quan của phương pháp tiếp cận y tế

tập trung vào các yếu tố hỗ trợ sức khỏe và hạnh phúc của con người (phương pháp

Salutogenic) để nâng cao sức khỏe. Nghiên cứu được tiến hành trên nhóm mẫu 209 người cao

tuổi tại Từ Sơn, Bắc Ninh. Kết quả cho thấy mức độ hoạt động thể chất và thời gian ngồi có

liên quan độc lập với sức khỏe (17,2%) và chất lượng cuộc sống (23,7%) tại mức thỏa mãn.

Kết quả của nghiên cứu cung cấp và củng cố các cơ sở khoa học thực tế nhằm thúc đẩy, phổ

biến lối sống năng động tích cực, qua đó hướng đến các mục tiêu tỷ lệ già hóa thành công cao

cho người cao tuổi trong các cộng đồng dân cư.

Từ khóa: Hành vi ít vận động, lối sống năng động, lão hóa thành công, chất lượng

cuộc sống.

Abstract: The way to approach which follows the subjective aspiration of the medical’s

approach focuses on factors that supports human health and well-being (Salutogenic method)

to improve health. The study was conducted on a group of 209 elderly people in Tu Son, Bac

Ninh. The results showed (17.2%) (23.7%) at the satisfaction level. The results of the research

provide and reinforce the practical scientific basis to promote and disseminate the active

lifestyles, thereby aim to target of high successful aging rates for the elderly in residential

community.

Keywords: sedentary behavior, active lifestyle, successful aging, quality of life.

thiện các bệnh lý và tỉ lệ tử vong nói chung.

Đồng thời, ngồi nhiều đã được chứng minh có

liên quan chặt chẽ đến việc tăng nguy cơ tử

vong do mọi nguyên nhân ở NCT [4-7]. Do đó,

IVĐ và ngồi nhiều được cho là có thể ảnh

hưởng trực tiếp đến các vấn đề về SK và CLCS

của NCT.

ĐẶT VẤN ĐỀ

Già hóa dân số tạo áp lực và thách thức lớn

đối với việc chăm sóc sức khỏe (SK) người cao

tuổi (NCT) về cơ sở vật chất, cơ chế, quản lý,...

của y tế cộng đồng, cũng bao gồm cả chi phí y

tế [1]. Tăng vận động được cho là biện pháp

hiệu quả thực tế tối ưu để phát triển SK, ngăn

ngừa hoặc cải thiện bệnh lý, cải thiện chất

lượng cuộc sống (CLCS) của NCT [1, 2]. Lối

sống ít vận động (IVĐ) và ngồi nhiều là đại

biểu cho các hành vi có mức tiêu hao năng

lượng thấp trong thời gian (TG) dài và được

chứng minh là có ảnh hưởng trực tiếp đến SK,

tỉ lệ mắc bệnh mãn tính và nguy cơ tử vong ở

NCT [3]. NCT có chỉ số vận động từ trung bình

đến mạnh đã được chứng minh có hiệu quả

giảm ảnh hưởng của lão hóa cơ thể, giảm và cải

PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Kết quả điều tra thu được tổng số phiếu

điều tra thu về là 422/500, hoàn thành và đảm

bảo nội dung là 272, tổng số mẫu tự nguyện và

phù hợp tham gia NC là 209 NCT lứa tuổi từ

60→80, với tuổi trung bình là 66,3 7,2, tỉ lệ

nam chiếm 57% và nữ chiếm 43%.

- Phân tích thống kê: Số liệu được xử lý

bằng SPSS 22.0. Tỉ lệ chênh lệch thô (OR)

và đã điều chỉnh (AOR) với khoảng tin cậy

32

(CI) = 95% được dùng để đánh giá mối liên hệ

giữa bệnh lý với SK và CLCS thỏa mãn bằng

các hồi quy logistic nhị phân. Mức ý nghĩa 0,05

được sử dụng cho tất cả các phân tích.

KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

Kết quả Bảng 1 cho thấy, 17,2% mẫu tự

đánh giá SK tổng thể thỏa mãn và tương tự là

25,8% với CLCS thỏa mãn.

Bảng 1. Mối quan hệ các biến tự đánh giá tình trạng SK, CLCS và lối sống tích cực (n = 209)

Tổng

PA mạnh

Ngồi

Biến

Thỏa mãn

≥540 phút/tuần

>0→<4 giờ/ngày

n

%

n

%

n

%

54

80

55

17

3

25,8

38,3

26,3

8,1

26

22

19

15

12

25

21

17

13

9

52,0

44,0

38,0

30,0

24,0

54,3

45,7

37,0

28,3

19,6

21

19

20

16

5

26,0

23,5

24,7

19,8

6,2

Tốt

Tự đánh

giá

CLCS

Khá

Bình thường

Kém

1,4

Thỏa mãn

Tốt

36

80

67

22

4

17,2

38,4

32,1

10,5

1,9

22

26

24

16

2

23,7

27,9

25,8

17,2

5,4

Tự đánh

giá SK

Khá

Bình thường

Kém

Bảng 2. Đặc tính thống kê của các biến tình trạng SK và CLCS tự đánh giá mức thỏa mãn (n = 209)

Biến

Tổng

SK thỏa mãn

OR¨ (KTC 95%)

1,00

CLCS thỏa mãn

OR¨ (KTC 95%)

1,00

n

101

108

87

59

40

23

7

%

Nam*

48,3

51,7

41,6

28,2

19,1

11,0

3,3

Giới tính

Nữ

1,29 (1,27-1,38)

0.77 (0,74-0,92)

0,61 (0,62-0,70)

0,41 (0,44-0,49)

0,19 (0,21-0,30)

1,00

1,281 (1,15-1,26)

0,89 (0,88-0,91)

0,71 (0,73-0,82)

0,43 (0,47-0,52)

0,31 (0,25-0,31)

1,00

60→65

65→70

70→75

75→80

0*

Lứa tuổi (năm)

1→149

32

33

46

118

54

42

60

53

15,3

15,8

22,0

56,5

25,8

20,1

28,7

25,4

1,56 (1,35-1,62)

2,42 (2,16-2,68)

3,51 (3,08-3,71)

4,51 (4,14-4,88)

1,00

1.66 (1,58-1,83)

2,59 (2,39-2,76)

3,46 (3,11-3,59)

4,12 (3,62-4,42)

1,00

PA (phút/tuần) 150→299

300→539

≥540

>8 giờ *

>6→<8 giờ

>4→<6 giờ

>0→<4 giờ

0,85 (0,87-1,14)

0,77 (1,07-1,12)

1,36 (1,22-1,31)

1,13 (1,01-1,07)

1,11 (1,14-1,19)

1,08 (1,22-1,31)

TG ngồi mỗi

ngày (giờ)

33

Không biết chữ *

20

44

21

23

9,6

1,00

Không hoàn thành

hệ 12/12

21,1

10,0

11,0

1,61 (1,52-1,71)

2,12 (1,79-2,25)

1,51 (1,41-1,58)

1,66 (1,58-1,74)

1,89 (1,94-2,23)

1,52 (1,57-1,65)

12/12

Trình độ học

vấn

Có bằng hoặc

chứng chỉ nghề

Tốt nghiệp cao

đẳng, đại học

44

21,1

2,18 (2,21-2,41)

2,31 (2,26-2,42)

Trên đại học

Thấp, gầy

57

3

27,3

1,4

3,26 (3,20-3,41)

0,58 (0,62-0,81)

1,00

3,30 (3,27-3,53)

0,61 (0,66-0,75)

1,00

Bình thường *

77

36,8

BMI

Thừa cân và tiền

béo phì

83

39,7

0,59 (0,57-0,60)

0,76 (0,74-0,78)

Béo phì độ I

46

118

91

22,0

56,4

43,5

0,24 (0,23-0,25)

1,00

0,46 (0,45-0,48)

1.00

Không sử dụng *

Có sử dụng

Sử dụng chất

gây nghiện

0,72 (0,70-0,79)

0,81 (0.82-0.87)

Hiện không mắc

bệnh lý nặng*

76

73

60

36,4

34,9

28,7

1,00

Bệnh mãn tính Mắc 1 bệnh lý

0,60 (0,63-0,69)

0,19 (0,17-0,34)

0,68 (0,69-0,80)

0,50 (0,51-0,55)

Mắc 2 hoặc nhiều

hơn

Sống cùng người

khác *

49

23,4

1,00

Tình trạng hôn

nhân

Sống đơn thân

160

10

49

67

24

59

72

37

39

61

76,6

4,8

1,26 (1,31-1,44)

1,00

1,79 (1,83-1,90)

1,00

<3,7 triệu *

>3,7→<7 triệu

23,4

32,1

11,4

28,2

34,4

17,7

18,7

29,2

1,17 (1,12-1,36)

2,11 (1,86-2,41)

2,61 (2,39-2,82)

3,78 (3,63-4,23)

1,00

1,41 (1,40-1,55)

2,41 (2,33-2,48)

2,89 (2,69-3,04)

4,41 (4,17-4,72)

1,00

Thu nhập hộ

>7→<10 triệu ^#

gia đình

>10→<15 triệu

>15 triệu

Không bị hạn chế*

Hạn chế nhỏ

0,30 (0.40-0,52)

0,31 (0,26-0,33)

0,14 (0,12-0,14)

0,59 (0,55-0,70)

0,47 (0,42-0,51)

0,21 (0,25-0,28)

Giới hạn chức

năng

Hạn chế trung bình

Hạn chế nghiêm trọng

Ghi chú: *: số liệu đối chiếu, tham khảo; ¨: tỉ lệ chênh lệch chưa điều chỉnh; ^#: không trả lời.

(nghịch), thu nhập, trình độ văn hóa, có sử dụng

chất gây nghiện (nghịch), bệnh mãn tính

(nghịch), hạn chế chức năng, (nghịch) và BMI

(nghịch từ cân nặng bình thường).

Bảng 2 cho thấy, đối với biến CLCS và SK

mức thỏa mãn, các tác động qua lại đáng kể

được tìm thấy tại các TG gian ngồi (nghịch),

PA, giới tính, tình trạng hôn nhân, tuổi

34

Bảng 3. Tỉ lệ SK tổng thể và CLCS mức thỏa mãn theo TG ngồi và PA (N = 209)

Biến

OR đã điều chỉnh ^ᬅOR đã điều chỉnh ^ᬆOR đã điều chỉnh ^ᬇ

(KTC 95%)

CLCS thỏa mãn

>8 giờ *

1,00

>6→<8 giờ

>4→<6 giờ

>0→<4 giờ

0 ^*

0,87 (0,89-1,03)

1,03 (1,06-1,09)

1,13 (1,15-1,21)

1,00

1,11 (1,13-1,21)

1,02 (1,09-1,21)

1,23 (1,19-1,27)

1,00

1,07 (1,06-1,15)

1,21 (1,16-1,27)

1,09 (1,20-1,26)

1,00

TG ngồi

(giờ/ngày)

1→149

1,81 (1,77-1,89)

2,58 (2,53-2,79)

3,41 (3,10-3,51)

4,10 (3,81-4,47)

1,34 (1,41-1,62)

1,89 (1,84-2,11)

2,40 (2,23-2,46)

3,12 (2,79-3,43)

1,30 (1,28-1,50)

1,57 (1,38-1,69)

1,91 (1,85-2,17)

2,30 (2,27-2,53)

PA

(phút/tuần)

150→299

300→539

≥540

SK tổng thể thỏa mãn

>8 giờ *

1,00

>6→<8 giờ

0,92 (0,79-1,01)

0,88 (0,91-1,02)

1,11 (1,07-1,18)

1,00

1,13 (1,16-1,20)

1,09 (1,11-1,21)

1,31 (1,19-1,29)

1,00

1,17 (1,08-1,17)

1.12 (1,21-1,33)

1,24 (1,35-1,47)

1,00

TG ngồi

(giờ/ngày)

>4→<6 giờ

>0→<4 giờ

0 ^*

1→149

1,58 (1,44-1,67)

2,61 (2,36-2,90)

3,55 (3,50-3,92)

4.49 (4.38-4._ᬅ88)

1,19 (1,21-1,52)

1,62 (1,47-1,87)

2,31(2,12-2,62)

3,38 (2,91-3,49)

1,09 (1,07-1,36)

1,26 (1,31-1,47)

1,71 (1,48-1,92)

1,17 (1,01-1,19)

PA

(phút/tuần)

150→299

300→539

≥540

Ghi chú: *: Số liệu đối chiếu, tham khảo; : hồi quy 1 - tỉ lệ TG ngồi và PA trung bình đến mạnh

đã được điều chỉnh; ^ᬆ: hồi quy 2 - điều chỉnh tương tự ^ᬅ, bổ sung các nhóm tuổi, thu nhập, trình độ

văn hóa, sử dụng chất gây nghiện, tình trạng hôn nhân, BMI, giới tính; ^ᬇ: hồi quy 3 - điều chỉnh đối

với hạn chế chức năng và bệnh lý.

ngồi >0→<4 giờ/ngày có 17% khả năng báo

cáo SK tốt hơn (AOR_{cao nhất so với thấp nhất}= 1,17;

95% CI = 1,01, 1,19; p <0,001) so với ngồi

≥8 giờ/ngày.

Kết quả Bảng 3 cho thấy: Hồi quy 1 thu

được các biến thời TG thấp nhất có mối liên hệ

tích cực với tỉ lệ xác suất xảy ra (log-odds) so

với TG ngồi cao nhất ≥8 giờ/ngày của SK thỏa

mãn (AOR_cao

= 1,11; 95%

PA: 04 biến PA có TG >0 đều có tỉ lệ xác

suất xảy ra cao hơn rõ ràng đối với SK và

CLCS tự đánh giá mức thỏa mãn (hồi quy 1).

Nhóm PA tự báo cáo TG ≥540 phút/tuần có tỉ lệ

xác suất lựa chọn SK thỏa mãn (AOR_{cao nhất so với}

_{thấp nhất}= 4,49; KTC 95% = 4,38, 4,88; p <0,001)

và CLCS thỏa mãn (AOR_{cao nhất so với thấp nhất}= 4,10;

nhất so với thấp nhất

CI = 1,07, 1,18; p <0,001) và CLCS thỏa mãn

(AOR_{cao nhất so với thấp nhất}=1,13; 95% CI = 1,15,

1,21; p <0,001); hồi quy 3 được điều chỉnh phù

hợp cho thấy các biến TG ngồi <8 giờ/ngày đều

có tỉ lệ xác suất lựa chọn tự đánh giá SK

thỏa mãn cao hơn đáng kể. Ngoài ra, TG

35

KTC 95% = 3,81, 4,47; p <0,001) cao hơn so

với những nhóm còn lại; hồi quy 3 được điều

chỉnh phù hợp cho thấy tất cả các biến PA>0

phút/tuần đều cho kết quả đều có tỉ lệ xác suất

lựa chọn cao hơn đáng kể khi tự đánh giá SK và

CLCS thỏa mãn. Các biến TG PA tỉ lệ thuận

với tỉ lệ xác suất lựa chọn SK thỏa mãn

(AOR_{cao nhất so với thấp nhất}= 1,17; 95% CI = 1,01,

1,19; p <0,001) và CLCS thỏa mãn (AOR_{cao nhất}

_{thấp nhất}= 4,54; 95% CI = 1,78, 11,56); tại biến

BMI, mối quan hệ giữa PA và tự đánh giá SK

thỏa mãn mạnh nhất tại nhóm thấp, gầy

(AOR_{cao nhất so với thấp nhất}= 6,60; 95% CI = 1,56,

28,01); tại biến SK và CLCS, khi so sánh với

các biến tuổi, giới tính, thu nhập, BMI, tỉ lệ

chênh lệch được điều chỉnh cho 2 nhóm PA 0

và ≥540 phút/tuần = 1,58→2,80; đối với TG

ngồi, tỉ lệ chênh lệch được điều chỉnh cho TG

ngồi >0→<4 giờ/ngày = 0,88→1,31 cho cả

2 biến SK và CLCS; tại biến PA và TG ngồi,

mối quan hệ tương tác giữa PA và TG ngồi với

tự đánh giá SK, CLCS thỏa mãn có ý nghĩa tại

p = 0,001 đối với SK và p = 0,003 đối với

CLCS (hồi quy 1) nhưng không có ý nghĩa

khi đã điều chỉnh tại p = 0,118 đối với SK và

p = 0,296 đối với CLCS.

= 2,30; KTC 95% = 2,27, 2,53;

so với thấp nhất

p<0,001).

Các hồi quy logistic nhị phân được điều

chỉnh hoàn toàn (hồi quy 3), được sử dụng để

kiểm tra các mối liên hệ giữa các biến thông tin

cơ bản. Kết quả cho thấy: tại biến lứa tuổi, mối

quan hệ giữa PA và tự đánh giá SK thỏa mãn là

mạnh nhất tại lứa tuổi 75→80 (AOR_{cao nhất so với}

Hình 1. Tỷ lệ tự đánh giá SK thỏa mãn theo thời gian ngồi và PA (n = 209)

Ghi chú: * p<0,05; tất cả AOR>1,25 khác biệt đáng kể với 1,00.

Hình 1 hiển thị tỉ lệ xác suất xảy ra được

điều chỉnh đối với hồi quy 3 về biến SK thỏa

mãn thông qua đánh giá 20 yếu tố giữa PA và

TG ngồi. Các nhóm đối chiếu, tham khảo là

nhóm tự báo cáo không có phút PA và TG ngồi

>8 giờ/ngày. Nhóm PA≥540 phút/tuần tự báo

cáo SK thỏa mãn cao gấp ≈3 lần so với 0

phút/tuần (AOR_{hoạt động rất tích cực và ngồi >0→<4 giờ/ngày}

_{so với 0 phút và ngồi >8 giờ/ngày}=2,81; 95% CI = 2,33,

3,38, p <0,001).

36

Hình 2. Tỷ lệ CLCS thỏa mãn theo thời gian ngồi và mức độ PA (n = 209)

Ghi chú: *: p <0,05; tất cả AOR>1,25 khác biệt đáng kể với 1,00.

Hình 2 hiển thị bằng đồ thị tỉ lệ xác suất xảy

tuổi của Từ Sơn. Các phát hiện của nghiên cứu

ra được điều chỉnh đối với hồi quy 3 về CLCS

thỏa mãn thông qua đánh giá các yếu tố giữa

PA và TG ngồi. Nhóm PA≥540 phút/tuần tự

báo cáo SK thỏa mãn gấp ≈3 lần so với 0

phút/tuần (AOR_{hoạt động rất tích cực và ngồi >0→<4 giờ/ngày}

_{so với 0 phút và ngồi >8 giờ/ngày}= 2,90; 95% CI = 2,52,

3,34, p<0,001).

này cung cấp và củng cố các cơ sở khoa học

thực tế nhằm thúc đẩy và hoàn thiện các

chương trình chăm sóc SK xã hội trong việc

tăng mức độ PA và giảm TG ngồi, qua đó

hướng đến các mục tiêu tỉ lệ già hóa thành công

cao cho NCT trong các cộng đồng dân

cư. Khuyến nghị sử dụng kết quả NC như cơ sở

tài liệu, bằng chứng thực tế để phát triển các

chương trình chăm sóc SK và y tế cho NCT

trong các cộng đồng dân cư.

KẾT LUẬN

PA và TG ngồi có liên quan độc lập với SK

và CLCS mức thỏa mãn ở mẫu NCT từ 60→80

TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1]. WHO, Good health adds longevity. Global summary of World Health Day 2012. 2012:

p. 28.

[2]. Sodergren M, et al. Associations between fruit and vegetable intake, leisure-time physical

activity, sitting time and self-rated health among older adults: cross-sectional data from the

WELL study. BMC Public Health, 2012. 12: p. 551.

[3]. Owen N, et al. Too much sitting: the population health science of sedentary behavior. Exerc

Sport Sci Rev, 2010. 38(3): p.105-113. doi:10.1097/JES.0b013e3181e373a2.

[4]. Pavey Toby G, Peeters GMEE, B.W. J. Sitting-time and 9-year all-cause mortality in older

women. British Journal of Sports Medicine, 2015. 49(2): p. 95-99.

[5]. Katzmarzyk Peter T, et al. Sitting Time and Mortality from All Causes, Cardiovascular

Disease, and Cancer. Medicine & Science in Sports & Exercise, 2009. 41(5): p.998-1005.

[6]. van der Ploeg Hidde P, et al. Sitting Time and All-Cause Mortality Risk in 222 497

Australian Adults. Archives of Internal Medicine, 2012. 172(6): p.494-500.

[7]. Patel A.V, et al. Leisure time spent sitting in relation to total mortality in a prospective

cohort of US adults. Am J Epidemiol, 2010. 172(4): p.419-29.

37

[8]. Aaron. A. The salutogenic model as a theory to guide health promotion1. Health Promotion

International, 1996. 11(1): p. 11-18.

[9]. George E.S, Rosenkranz R.R, K. G.S. Chronic disease and sitting time in middle-aged

Australian males: findings from the 45 and Up Study. Int J Behav Nutr Phys Act, 2013. 10:

p. 20.

[10]. Haley S.M, McHorney C.A, W. J.E. Evaluation of the mos SF-36 physical functioning scale

(PF-10): I. Unidimensionality and reproducibility of the Rasch Item scale. Journal of

Clinical Epidemiology, 1994. 47(6): p.671–684.

[11]. Davies C.A, et al. Associations of physical activity and screen-time on health related quality

of life in adults. Prev Med, 2012. 55(1): p.46-9.

[12]. Vallance Jeff K, et al. Associations between sitting time and health-related quality of life

among older men. Mental Health and Physical Activity, 2013. 6(1): p.49-54.

Bài nộp ngày 17/12/2020, phản biện ngày 17/5/2021, duyệt in ngày 30/5/2021