Cảnh quan rừng trong sự biến đổi và diễn thế nhân tác các cảnh quan tự nhiên - nhân sinh ở Yên Bái
Khoaꢀðꢁaꢀlýꢀꢂꢀ50ꢀnămꢀxâyꢀdꢃngꢀvàꢀphátꢀtriꢄnꢀ
ꢀ
CꢀNHꢁQUANꢁRꢂNGꢁTRONGꢁSꢃꢁBIꢄNꢁðꢅIꢁ
ꢁVÀꢁDIꢆNꢁTHꢄꢁNHÂNꢁTÁCꢁ
ꢁCÁCꢁCꢀNHꢁQUANꢁTꢃꢁNHIÊNꢁꢇꢁNHÂNꢁSINHꢁꢈꢁYÊNꢁBÁIꢁ
NGUYꢁNꢀðÌNHꢀGIANGꢀ
Khoaꢁðꢉaꢁlý,ꢁTrưꢊngꢁðHSPꢁHàꢁNꢋiꢁ
I.ꢁðꢌTꢁVꢍNꢁðꢎꢁ
Hiꢂnꢀnayꢀꢃnhꢀhưꢄngꢀcꢅaꢀconꢀngưꢆiꢀñꢇnꢀtꢈꢀnhiênꢀlàꢀvôꢀcùngꢀlꢉnꢀlao.ꢀCóꢀthꢊꢀnói,ꢀ
khôngꢀcóꢀnơiꢀnào,ꢀkhôngꢀcóꢀthànhꢀphꢋnꢀtꢈꢀnhiênꢀnàoꢀcònꢀgiꢌꢀñưꢍcꢀnhꢌngꢀñꢎcꢀñiꢊmꢀ
tꢈꢀnhiênꢀnguyênꢀthꢅyꢀcꢅaꢀnó.ꢀðiꢏuꢀnàyꢀcàngꢀthꢊꢀhiꢂnꢀrõꢀꢄꢀmꢐtꢀñꢑtꢀnưꢉcꢀcóꢀmꢒtꢀñꢐꢀ
dânꢀsꢓꢀcaoꢀnhưꢀꢄꢀnưꢉcꢀta.ꢀBꢄiꢀvꢒyꢀtheoꢀchúngꢀtôi,ꢀcóꢀthꢊꢀgꢔiꢀcácꢀcꢃnhꢀquanꢀꢄꢀnưꢉcꢀ
taꢀlàꢀcꢃnhꢀquanꢀtꢈꢀnhiênꢀꢕꢀnhânꢀsinhꢀ(TNꢕNS),ꢀloꢖiꢀcꢃnhꢀquanꢀñưꢍcꢀhìnhꢀthànhꢀdoꢀkꢇtꢀ
quꢃꢀtươngꢀtácꢀgiꢌaꢀconꢀngưꢆiꢀvꢉiꢀtꢈꢀnhiên,ꢀtrongꢀñóꢀconꢀngưꢆiꢀñóngꢀvaiꢀtròꢀrꢑtꢀlꢉnꢀ
trongꢀviꢂcꢀthànhꢀtꢖoꢀvàꢀbiꢇnꢀñꢗiꢀcꢅaꢀcꢃnhꢀquan.ꢀ
Cũngꢀnhưꢀcꢃnhꢀquanꢀtꢈꢀnhiên,ꢀcꢃnhꢀquanꢀTNꢕNSꢀcóꢀmꢘcꢀñꢐꢀbꢏnꢀvꢌngꢀnhꢑtꢀ
ñꢙnhꢀtrongꢀquáꢀtrìnhꢀvꢒnꢀñꢐng,ꢀbiꢇnꢀñꢗiꢀtheoꢀthꢆiꢀgian.ꢀTuyꢀnhiênꢀꢄꢀnhiꢏuꢀkhíaꢀcꢖnh,ꢀ
loꢖiꢀcꢃnhꢀquanꢀnàyꢀcóꢀmꢘcꢀñꢐꢀnhꢖyꢀcꢃmꢀcaoꢀhơnꢀkhiꢀchꢙuꢀnhꢌngꢀtácꢀñꢐngꢀkhácꢀnhauꢀ
cꢅaꢀmôiꢀtrưꢆngꢀñꢊꢀtꢖoꢀnênꢀnhꢌngꢀdiꢚnꢀthꢇꢀkhácꢀnhauꢀtrongꢀquáꢀtrìnhꢀphátꢀtriꢊn.ꢀ
YênꢀBáiꢀlàꢀmꢐtꢀtꢛnhꢀmiꢏnꢀnúiꢀꢄꢀvùngꢀtâyꢀbꢜcꢀnưꢉcꢀta,ꢀcóꢀñꢎcꢀñiꢊmꢀcꢃnhꢀquanꢀ
hꢇtꢀ sꢘcꢀ ñaꢀ dꢖngꢀ vꢉiꢀ nhiꢏuꢀ kiꢊuꢀ cꢃnhꢀ quanꢀ trongꢀ 6ꢀ nhóm:ꢀ nhómꢀ cꢃnhꢀ quanꢀ nôngꢀ
nghiꢂp;ꢀnhómꢀcꢃnhꢀquanꢀrꢝngꢀtrꢞng;ꢀnhómꢀcꢃnhꢀquanꢀquꢋnꢀcưꢀꢕꢀcôngꢀnghiꢂp;ꢀnhómꢀ
cꢃnhꢀquanꢀtrꢃngꢀcꢟ,ꢀtrꢃngꢀcâyꢀbꢠi,ꢀcâyꢀgꢡ;ꢀnhómꢀcꢃnhꢀquanꢀrꢝngꢀtꢈꢀnhiênꢀbꢃoꢀtꢞnꢀvàꢀ
nhómꢀcꢃnhꢀquanꢀhꢞꢀaoꢀnhânꢀtꢖo.ꢀ
Trongꢀcácꢀnhómꢀcꢃnhꢀquanꢀnày,ꢀcꢃnhꢀquanꢀrꢝngꢀchiꢇmꢀdiꢂnꢀtíchꢀlꢉnꢀvàꢀcóꢀvaiꢀ
tròꢀhꢇtꢀsꢘcꢀquanꢀtrꢔngꢀtrongꢀsꢈꢀphátꢀtriꢊnꢀvàꢀbiꢇnꢀñꢗiꢀcꢅaꢀcꢃnhꢀquanꢀTNꢕNSꢀꢄꢀYênꢀ
Bái.ꢀBꢄiꢀvꢒyꢀviꢂcꢀnghiênꢀcꢘuꢀcꢃnhꢀquanꢀrꢝngꢀtrongꢀsꢈꢀbiꢇnꢀñꢗiꢀvàꢀdiꢚnꢀthꢇꢀnhânꢀtácꢀ
cꢅaꢀcꢃnhꢀquanꢀTNꢕꢀNSꢀꢄꢀñâyꢀlàꢀhꢇtꢀsꢘcꢀquanꢀtrꢔngꢀtrongꢀviꢂcꢀñꢙnhꢀhưꢉngꢀquáꢀtrìnhꢀ
khaiꢀthácꢀcácꢀcꢃnhꢀquanꢀñꢊꢀphꢠcꢀvꢠꢀchoꢀviꢂcꢀphátꢀtriꢊnꢀvàꢀbꢃoꢀvꢂꢀmôiꢀtrưꢆng.ꢀ
II.ꢁ Sꢃꢁ BIꢄNꢁ ðꢅIꢁ CꢏAꢁ CꢍUꢁ TRÚCꢁ CꢀNHꢁ QUANꢁ Tꢃꢁ NHIÊNꢁ ꢇꢁ NHÂNꢁ
SINHꢁDOꢁTÁCꢁðꢐNGꢁCꢏAꢁCONꢁNGƯꢑIꢁ
Soꢀvꢉiꢀcꢃnhꢀquanꢀtꢈꢀnhiên,ꢀcꢃnhꢀquanꢀTNꢕNSꢀcóꢀmꢘcꢀñꢐꢀbiꢇnꢀñꢗiꢀnhanhꢀchóngꢀ
hơnꢀnhiꢏu.ꢀNhưꢀñãꢀbiꢇt,ꢀdiꢚnꢀthꢇꢀcꢃnhꢀquanꢀTNꢕNSꢀlàꢀdiꢚnꢀthꢇꢀthꢘꢀsinh,ꢀcóꢀthꢊꢀtheoꢀ
hưꢉngꢀphꢠcꢀhꢞiꢀ(tăngꢀmꢘcꢀñꢐꢀphꢘcꢀtꢖp)ꢀhoꢎcꢀpháꢀhꢅyꢀ(theoꢀhưꢉngꢀngưꢍcꢀlꢖi).ꢀTrongꢀñóꢀ
conꢀngưꢆiꢀcóꢀthꢊꢀtácꢀñꢐngꢀvàoꢀcꢃnhꢀquanꢀñꢊꢀñꢢyꢀnhanhꢀquáꢀtrìnhꢀbiꢇnꢀñꢗiꢀcꢅaꢀchúng.ꢀꢀ
Mꢘcꢀñꢐꢀtꢈꢀñiꢏuꢀchꢛnhꢀ cꢅaꢀcꢃnhꢀquanꢀthayꢀñꢗiꢀngưꢍcꢀchiꢏuꢀvꢉiꢀmꢘcꢀ ñꢐꢀtácꢀ
ñꢐngꢀcꢅaꢀconꢀngưꢆi.ꢀConꢀngưꢆiꢀcàngꢀtácꢀñꢐngꢀmꢖnhꢀvàoꢀcꢃnhꢀquanꢀthìꢀmꢘcꢀñꢐꢀtꢈꢀ
ñiꢏuꢀchꢛnhꢀcꢅaꢀcꢃnhꢀquanꢀcàngꢀít.ꢀTrongꢀcácꢀnhómꢀcꢃnhꢀquanꢀnêuꢀtrên,ꢀmꢐtꢀsꢓꢀñưꢍcꢀ
thayꢀñꢗiꢀhꢣnꢀsoꢀvꢉiꢀcꢃnhꢀquanꢀtꢈꢀnhiênꢀnguyênꢀthꢅyꢀ(cꢃnhꢀquanꢀnôngꢀnghiꢂp,ꢀhꢞꢀ
46ꢀ ꢀ
Nghiênꢀcꢅuꢀkhoaꢀhꢆcꢀvàꢀñꢇiꢀmꢈiꢀnꢉiꢀdung,ꢀphươngꢀphápꢀgiꢊngꢀdꢋyꢀñꢁaꢀlýꢀ
thꢅyꢀñiꢂn...),ꢀcũngꢀcóꢀnhꢌngꢀcꢃnhꢀquanꢀñưꢍcꢀhìnhꢀthànhꢀvàꢀbiꢇnꢀñꢗiꢀtươngꢀñꢓiꢀchꢒmꢀ
(rꢝngꢀphꢠcꢀhꢞi,ꢀrꢝngꢀtrꢞng,ꢀtrꢃngꢀcꢟ,ꢀtrꢃngꢀcâyꢀbꢠi,ꢀcâyꢀgꢡ).ꢀDùꢀꢄꢀmꢘcꢀñꢐꢀnào,ꢀcácꢀ
cꢃnhꢀquanꢀnàyꢀcùngꢀchꢙuꢀtácꢀñꢐngꢀmꢖnhꢀcꢅaꢀconꢀngưꢆiꢀvàꢀcóꢀmꢘcꢀñꢐꢀnhꢖyꢀcꢃmꢀcaoꢀ
ñꢓiꢀvꢉiꢀcácꢀtácꢀñꢐngꢀñó.ꢀꢀ
ꢤꢀ nhómꢀ cꢃnhꢀ quanꢀnôngꢀnghiꢂp,ꢀ ñꢊꢀñꢖtꢀñưꢍcꢀnăngꢀ suꢑtꢀcâyꢀ trꢞngꢀcao,ꢀconꢀ
ngưꢆiꢀñãꢀchuyênꢀcanhꢀmꢐtꢀvàiꢀloàiꢀcâyꢀtrꢞngꢀlàmꢀchoꢀcácꢀmꢓiꢀquanꢀhꢂꢀtrongꢀquꢋnꢀxãꢀ
sinhꢀvꢒtꢀꢄꢀñâyꢀñơnꢀñiꢂuꢀvàꢀkémꢀꢗnꢀñꢙnh.ꢀTrongꢀkhiꢀñóꢀlꢉpꢀphꢅꢀbꢏꢀmꢎtꢀlꢖiꢀthayꢀñꢗiꢀ
nhanhꢀchóng:ꢀtrongꢀvòngꢀchꢛꢀmꢑyꢀthángꢀtꢝꢀchꢡꢀcóꢀlꢉpꢀphꢅꢀthꢈcꢀvꢒtꢀ(câyꢀtrꢞng)ꢀñãꢀtrꢄꢀ
thànhꢀmꢎtꢀñꢑtꢀtrơꢀtrꢠi.ꢀ
ꢤꢀnhómꢀcꢃnhꢀquanꢀrꢝngꢀtrꢞng,ꢀchuꢀkỳꢀthayꢀñꢗiꢀcꢅaꢀcꢃnhꢀquanꢀdàiꢀhơn.ꢀMꢎcꢀdùꢀ
vꢥnꢀchꢙuꢀsꢘcꢀépꢀlꢉnꢀtꢝꢀtácꢀñꢐngꢀcꢅaꢀconꢀngưꢆiꢀsongꢀꢄꢀñâyꢀquꢋnꢀxãꢀthꢈcꢀvꢒtꢀcóꢀthànhꢀ
phꢋnꢀphꢘcꢀtꢖpꢀhơnꢀvꢉiꢀ2ꢀhoꢎcꢀ3ꢀtꢋng:ꢀtꢋngꢀcâyꢀgꢡꢕꢀtꢋngꢀcꢟꢀhoꢎcꢀtꢋngꢀcâyꢀgꢡꢕꢀtꢋngꢀ
câyꢀbꢠiꢕꢀtꢋngꢀcꢟ.ꢀCꢑuꢀtrúcꢀquꢋnꢀxãꢀsinhꢀvꢒtꢀphꢘcꢀtꢖpꢀcùngꢀvꢉiꢀluânꢀkỳꢀdàiꢀcꢅaꢀrꢝngꢀ
làmꢀchoꢀcácꢀthànhꢀphꢋnꢀkhácꢀcꢅaꢀcꢃnhꢀquanꢀ(khíꢀhꢒu,ꢀnưꢉc,ꢀñꢑt....)ꢀñꢏuꢀcóꢀsꢈꢀthayꢀ
ñꢗiꢀtheoꢀchiꢏuꢀhưꢉngꢀcꢃiꢀthiꢂn.ꢀ
ꢤꢀnhómꢀcꢃnhꢀquanꢀrꢝngꢀphꢠcꢀhꢞi,ꢀtrꢃngꢀcꢟ,ꢀtrꢃngꢀcâyꢀbꢠi,ꢀcâyꢀgꢡ,ꢀnꢇuꢀconꢀ
ngưꢆiꢀgiꢃmꢀthꢑpꢀmꢘcꢀñꢐꢀtácꢀñꢐngꢀtꢉiꢀchúngꢀthìꢀcꢃnhꢀquanꢀsꢦꢀphꢠcꢀhꢞiꢀkháꢀnhanhꢀdoꢀ
vꢥnꢀgiꢌꢀñưꢍcꢀñꢐꢀꢗnꢀñꢙnhꢀtꢈꢀnhiênꢀcaoꢀcꢅaꢀchúng.ꢀChꢛꢀtrongꢀtrưꢆngꢀhꢍpꢀtrꢃngꢀcꢟꢀbꢙꢀ
hꢅyꢀhoꢖiꢀtriꢂtꢀñꢊꢀ(bꢙꢀñꢓtꢀnhiꢏuꢀlꢋnꢀcꢐngꢀvꢉiꢀchănꢀthꢃꢀquáꢀmꢘc),ꢀlꢉpꢀñꢑtꢀmꢎtꢀbꢙꢀpháꢀ
hꢅyꢀthìꢀsꢈꢀphꢠcꢀhꢞiꢀsꢦꢀrꢑtꢀchꢒmꢀchꢖp.ꢀCònꢀthôngꢀthưꢆngꢀthìꢀdiꢚnꢀthꢇꢀsꢦꢀlà:ꢀtrꢃngꢀcꢟꢕ>ꢀ
trꢃngꢀcâyꢀbꢠiꢕ>ꢀtrꢃngꢀcâyꢀgꢡꢀꢕ>ꢀrꢝngꢀphꢠcꢀhꢞi.ꢀSꢈꢀphꢠcꢀhꢞiꢀnhanhꢀchóngꢀcꢅaꢀlꢉpꢀphꢅꢀ
thꢈcꢀvꢒtꢀñưꢍcꢀtiꢇpꢀsꢘcꢀthêmꢀbꢄiꢀlưꢍngꢀmưaꢀcaoꢀcꢅaꢀYênꢀBáiꢀ(1500ꢕꢀ2000mm)ꢀvàꢀvꢟꢀ
phongꢀhóaꢀdàyꢀcꢅaꢀcácꢀloꢖiꢀñáꢀbiꢇnꢀchꢑt,ꢀñáꢀphiꢇnꢀkꢇtꢀtinh,ꢀñáꢀvôi....ꢀ
III.ꢁCꢀNHꢁQUANꢁRꢂNGꢁ TRONGꢁDIꢆNꢁTHꢄꢁNHÂNꢁTÁCꢁCꢏAꢁCꢀNHꢁ
QUANꢁTꢃꢁNHIÊNꢁꢇꢁNHÂNꢁSINHꢁꢈꢁYÊNꢁBÁIꢁ
ꢤꢀvùngꢀnhiꢂtꢀñꢉiꢀꢢmꢀquáꢀtrìnhꢀphânꢀhꢅyꢀvꢒtꢀchꢑtꢀhꢌuꢀcơꢀdiꢚnꢀraꢀnhanhꢀchóngꢀ
doꢀꢄꢀñâyꢀcóꢀnhiꢂtꢀñꢐꢀcaoꢀvàꢀlưꢍngꢀmưaꢀlꢉn,ꢀtànꢀtíchꢀhꢌuꢀcơꢀbꢙꢀphânꢀgiꢃiꢀrꢑtꢀnhanh.ꢀ
Bꢄiꢀvꢒyꢀvꢒtꢀchꢑtꢀhꢌuꢀcơꢀtrongꢀcꢃnhꢀquanꢀtuyꢂtꢀñꢖiꢀbꢐꢀphꢒnꢀtꢒpꢀtrungꢀvàoꢀlꢉpꢀphꢅꢀ
thꢈcꢀvꢒt.ꢀMꢑtꢀlꢉpꢀphꢅꢀthꢈcꢀvꢒtꢀcꢃnhꢀquanꢀnhanhꢀchóngꢀbꢙꢀpháꢀhꢅy.ꢀPhꢠcꢀhꢞiꢀvàꢀbꢃoꢀ
vꢂꢀñưꢍcꢀlꢉpꢀphꢅꢀthꢈcꢀvꢒt,ꢀkhôngꢀchꢛꢀlưꢍngꢀvꢒtꢀchꢑtꢀhꢌuꢀcơꢀñưꢍcꢀbꢃoꢀtꢞnꢀmàꢀcácꢀ
thànhꢀphꢋnꢀkhácꢀcꢅaꢀcꢃnhꢀquanꢀcũngꢀnhanhꢀchóngꢀñưꢍcꢀcꢃiꢀthiꢂn.ꢀðiꢏuꢀnàyꢀcàngꢀ
thꢑyꢀrõꢀꢄꢀmꢐtꢀvùngꢀmàꢀñꢑtꢀñaiꢀcóꢀñꢐꢀdꢓcꢀlꢉnꢀnhưꢀꢄꢀtꢛnhꢀYênꢀBái.ꢀBꢄiꢀvꢒyꢀcóꢀthꢊꢀxemꢀ
rꢝngꢀlàꢀtrungꢀtâm,ꢀlàꢀhꢖtꢀnhânꢀtrongꢀsꢈꢀbiꢇnꢀñꢗiꢀvàꢀdiꢚnꢀthꢇꢀcꢅaꢀcꢃnhꢀquanꢀTNꢕNSꢀꢄꢀ
YênꢀBáiꢀcũngꢀnhưꢀcácꢀtꢛnhꢀmiꢏnꢀnúiꢀnưꢉcꢀta.ꢀTheoꢀNguyꢚnꢀVănꢀTrương,ꢀNguyꢚnꢀ
Phápꢀ(1993)ꢀthì:ꢀtrongꢀmꢐtꢀtiꢊuꢀvùngꢀsinhꢀtháiꢀnhꢑtꢀñꢙnhꢀcꢋnꢀñꢃmꢀbꢃoꢀñꢐꢀcheꢀphꢅꢀ
mꢎtꢀñꢑtꢀquanhꢀnămꢀtꢓiꢀưuꢀñꢊꢀphátꢀhuyꢀkhꢃꢀnăngꢀquangꢀhꢍpꢀcꢅaꢀnhiꢏuꢀloꢖiꢀcâyꢀtrꢞngꢀ
xenꢀghép,ꢀtranhꢀthꢅꢀñưꢍcꢀkhôngꢀgianꢀvꢉiꢀnhiꢏuꢀtꢋngꢀsinhꢀtháiꢀvàꢀhꢖnꢀchꢇꢀñꢇnꢀmꢘcꢀ
thꢑpꢀnhꢑtꢀnꢖnꢀrꢧaꢀtrôi,ꢀxóiꢀmònꢀñꢑt,ꢀnhꢑtꢀlàꢀꢄꢀñꢑtꢀdꢓcꢀñꢞiꢀnúi.ꢀ
ꢀ
47ꢀ
Khoaꢀðꢁaꢀlýꢀꢂꢀ50ꢀnămꢀxâyꢀdꢃngꢀvàꢀphátꢀtriꢄnꢀ
ꢀ
Cũngꢀtheoꢀcácꢀtácꢀgiꢃꢀtrên,ꢀthìꢀñꢐꢀcheꢀphꢅꢀmꢎtꢀñꢑtꢀquanhꢀnămꢀbꢨngꢀthꢃmꢀthꢈcꢀ
vꢒtꢀñꢃmꢀbꢃoꢀanꢀtoànꢀsinhꢀtháiꢀñưꢍcꢀxácꢀñꢙnhꢀñꢖiꢀthꢊ:ꢀ
+ꢀðꢓiꢀvꢉiꢀvùngꢀgòꢀñꢞiꢀdꢓcꢀvꢝaꢀ(10ꢕ20ꢀ0):ꢀ40ꢕ50%ꢀ
+ꢀðꢓiꢀvꢉiꢀvùngꢀñꢑtꢀnúiꢀdꢓcꢀnhiꢏuꢀ(>20ꢀꢕꢀ30ꢀ 0)ꢀvàꢀñꢓiꢀvꢉiꢀcácꢀkhuꢀrꢝngꢀñꢋuꢀ
nguꢞn:ꢀ65ꢕ70%.ꢀ
Nhưꢀvꢒy,ꢀñꢐꢀcheꢀphꢅꢀtrungꢀbìnhꢀcꢅaꢀYênꢀBáiꢀꢄꢀkhoꢃngꢀ40ꢀꢕꢀ60%ꢀmꢉiꢀñꢃmꢀbꢃoꢀ
yêuꢀcꢋu.ꢀNhưngꢀsꢈꢀtăngꢀlênꢀhoꢎcꢀgiꢃmꢀñiꢀcꢅaꢀcꢃnhꢀquanꢀrꢝngꢀñꢞngꢀnghĩaꢀvꢉiꢀsꢈꢀgiꢃmꢀ
ñiꢀhoꢎcꢀtăngꢀlênꢀcꢅaꢀcácꢀnhómꢀcꢃnhꢀquanꢀkhác.ꢀSꢈꢀthayꢀñꢗiꢀtheoꢀhưꢉngꢀnàyꢀhoꢎcꢀ
hưꢉngꢀkiaꢀphꢠꢀthuꢐcꢀvàoꢀnhiꢏuꢀñiꢏuꢀkiꢂn:ꢀnhꢒnꢀthꢘcꢀcꢅaꢀdânꢀcư,ꢀthuꢀnhꢒpꢀvàꢀnhꢌngꢀ
ñiꢏuꢀkiꢂnꢀkhác.ꢀðꢋuꢀnhꢌngꢀnămꢀ90ꢀthꢇꢀkꢩꢀXXꢀtrꢄꢀvꢏꢀtrưꢉc,ꢀngưꢆiꢀdânꢀpháꢀrꢝngꢀlꢑyꢀ
gꢡ,ꢀlꢑyꢀñꢑtꢀsꢃnꢀxuꢑtꢀnôngꢀnghiꢂp.ꢀDiꢂnꢀtíchꢀrꢝngꢀgiꢃmꢀxuꢓng.ꢀðiꢏuꢀñóꢀñꢞngꢀnghĩaꢀvꢉiꢀ
tꢩꢀlꢂꢀcheꢀphꢅꢀthꢑp.ꢀVàoꢀnămꢀ1995,ꢀtꢩꢀlꢂꢀnàyꢀꢄꢀmꢘcꢀ38,1%ꢀ(kꢊꢀcꢃꢀrꢝngꢀtꢈꢀnhiên,ꢀrꢝngꢀ
trꢞngꢀvàꢀcâyꢀcôngꢀnghiꢂp,ꢀcâyꢀănꢀquꢃꢀlâuꢀnăm).ꢀHơnꢀmꢐtꢀthꢒpꢀkꢩꢀquaꢀnhꢆꢀcóꢀchínhꢀ
sáchꢀgiaoꢀñꢑt,ꢀgiaoꢀrꢝng,ꢀrꢝngꢀvàꢀñꢑtꢀrꢝngꢀñãꢀcóꢀchꢅ.ꢀMꢎtꢀkhácꢀcácꢀsꢃnꢀphꢢmꢀtꢝꢀrꢝngꢀ
trꢞngꢀcũngꢀcóꢀgiáꢀtrꢙꢀcao.ꢀBꢄiꢀvꢒy,ꢀbênꢀcꢖnhꢀviꢂcꢀbꢃoꢀvꢂꢀcácꢀdiꢂnꢀtíchꢀrꢝngꢀhiꢂnꢀcó,ꢀ
ngưꢆiꢀtaꢀcònꢀtíchꢀcꢈcꢀtrꢞngꢀrꢝng.ꢀChúngꢀtaꢀsꢦꢀxemꢀxétꢀsꢈꢀthayꢀñꢗiꢀcꢅaꢀcꢃnhꢀquanꢀ
rꢝngꢀtrongꢀtꢗngꢀthꢊꢀcácꢀnhómꢀcꢃnhꢀquanꢀdưꢉiꢀñây.ꢀ
BiꢒnꢁñꢓiꢁdiꢔnꢁtíchꢁcácꢁnhómꢁkiꢕuꢁcꢖnhꢁquanꢁꢗꢁYênꢁBáiꢁthꢊiꢁkỳꢁ1995ꢇ2005ꢁ
(ðơnꢀvꢁꢀha)ꢀ
Tăngꢁ(+)ꢁ
Nhómꢁkiꢕuꢁcꢖnhꢁquanꢁ
Nămꢁ1995ꢁ Nămꢁ2005ꢁ
Giꢖmꢁ(ꢇ)ꢁ
I.ꢀNhómꢀcꢃnhꢀquanꢀnôngꢀnghiꢂpꢀ
1.ꢀLúaꢀnưꢉcꢀ
87.482,7ꢀ
24.458,3ꢀ
20.323,0ꢀ
10.185,4ꢀ
32.515,0ꢀ
11.553,5ꢀ
3.009,6ꢀ
683,8ꢀ
90.675,5ꢀ
28.248,1ꢀ
20.972,3ꢀ
15.219,0ꢀ
26.232,1ꢀ
14.588,2ꢀ
3.533,0ꢀ
+3.193,2ꢀ
+3.789,8ꢀ
+649,3ꢀ
2.ꢀHoaꢀmàu,ꢀcâyꢀcôngꢀnghiꢂpꢀngꢜnꢀngàyꢀ
3.ꢀCâyꢀcôngꢀnghiꢂp,ꢀcâyꢀănꢀquꢃꢀlâuꢀnămꢀ
4.ꢀNươngꢀrꢥyꢀ
+5.ꢀ033,6ꢀ
_6.282,9ꢀ
+3.034,7ꢀ
+523,4ꢀ
II.ꢀNhómꢀcꢃnhꢀquanꢀquꢋnꢀcưꢀvàꢀcôngꢀnghiꢂpꢀ
1.ꢀQuꢋnꢀcưꢀnôngꢀthônꢀ
2.ꢀQuꢋnꢀcưꢀñôꢀthꢙꢀ
824,6ꢀ
+140,8ꢀ
3.ꢀCôngꢀnghiꢂpꢀvàꢀcôngꢀtrìnhꢀsꢈꢀnghiꢂpꢀ
III.ꢀNhómꢀcꢃnhꢀquanꢀrꢝngꢀtrꢞngꢀ
IV.ꢀNhómꢀcꢃnhꢀquanꢀrꢝngꢀtꢈꢀnhiênꢀ
7.860,1ꢀ
75.488,0ꢀ
10.231,4ꢀ
122.742,2ꢀ
+2.371,3ꢀ
+47.254,2ꢀ
+54.396,4ꢀ
ꢕꢀ102.514,2ꢀ
ꢕꢀ102.514,4ꢀ
0ꢀ
176.588,0ꢀ 230.984,4ꢀ
V.ꢀNhómꢀcꢃnhꢀquanꢀtrꢃngꢀcꢟ,ꢀtrꢃngꢀcâyꢀbꢠi,ꢀnúiꢀñáꢀ 307.149,4ꢀ 204.635,2ꢀ
1.ꢀTrꢃngꢀcꢟ,ꢀtrꢃngꢀcâyꢀbꢠiꢀ
2.ꢀNúiꢀñáꢀ
300.895,4ꢀ 198.380,0ꢀ
6.254,1ꢀ
6.254,1ꢀ
VI.ꢀMꢎtꢀnưꢉcꢀ
Tꢗngꢀcꢐngꢀ
30.030,7ꢀ
24.666,6ꢀ
ꢕ5.364,1ꢀ
ꢀ
688.292,0ꢀ 688.292,0ꢀ
48ꢀ ꢀ
Nghiênꢀcꢅuꢀkhoaꢀhꢆcꢀvàꢀñꢇiꢀmꢈiꢀnꢉiꢀdung,ꢀphươngꢀphápꢀgiꢊngꢀdꢋyꢀñꢁaꢀlýꢀ
Bꢃngꢀthꢓngꢀkêꢀchoꢀthꢑyꢀtrongꢀvòngꢀ10ꢀnămꢀ(1995ꢕ2005)ꢀñãꢀcóꢀsꢈꢀbiꢇnꢀñꢐngꢀ
lꢉnꢀtrongꢀsꢧꢀdꢠngꢀñꢑtꢀñaiꢀcũngꢀnhưꢀbiꢇnꢀñꢗiꢀdiꢂnꢀmꢖoꢀcꢅaꢀcácꢀnhómꢀcꢃnhꢀquanꢀꢄꢀ
YênꢀBái.ꢀNhómꢀcꢃnhꢀquanꢀruꢐngꢀlúaꢀnưꢉcꢀvàꢀcâyꢀcôngꢀnghiꢂpꢀngꢜnꢀngàyꢀthayꢀñꢗiꢀ
khôngꢀnhiꢏuꢀ(lúaꢀtăngꢀ15,5%;ꢀhoaꢀmàu,ꢀcâyꢀcôngꢀnghꢙêpꢀngꢜnꢀngàyꢀchꢛꢀtăngꢀ3,2%)ꢀ
doꢀcácꢀloꢖiꢀñꢑtꢀnàyꢀñãꢀñưꢍcꢀtꢒnꢀdꢠngꢀtriꢂtꢀñꢊ.ꢀThêmꢀvàoꢀñó,ꢀmꢐtꢀphꢋnꢀnhómꢀñꢑtꢀnàyꢀ
lꢖiꢀchuyꢊnꢀdꢙchꢀsangꢀquꢋnꢀcưꢀvàꢀcôngꢀnghiꢂp.ꢀTrongꢀnhómꢀnày,ꢀchꢛꢀcóꢀkiꢊuꢀcꢃnhꢀ
quanꢀcâyꢀcôngꢀnghiꢂpꢀlâuꢀnămꢀtăngꢀnhiꢏuꢀ(49,8%).ꢀDiꢂnꢀtíchꢀtăngꢀlênꢀnàyꢀdoꢀnươngꢀ
rꢥyꢀvàꢀtrꢃngꢀcꢟ,ꢀtrꢃngꢀcâyꢀbꢠiꢀchuyꢊnꢀsang.ꢀ
Cũngꢀnhưꢀnhómꢀcꢃnhꢀquanꢀnôngꢀnghꢙêp,ꢀnhómꢀcꢃnhꢀquanꢀquꢋnꢀcưꢀvàꢀcôngꢀ
nghiꢂpꢀlàꢀnhómꢀchꢙuꢀtácꢀñꢐngꢀmꢖnhꢀmꢦꢀcꢅaꢀconꢀngưꢆiꢀvàꢀñãꢀthayꢀñꢗiꢀhꢣnꢀsoꢀvꢉiꢀdiꢂnꢀ
mꢖoꢀ banꢀ ñꢋuꢀ cꢅaꢀ chúng.ꢀ ꢤꢀYênꢀ Bái,ꢀ nhómꢀ nàyꢀ tăngꢀ 26,3%ꢀ (tꢝꢀ 11.553,5ꢀ haꢀ lênꢀ
14.588,2ha).ꢀTꢓcꢀñꢐꢀtăngꢀnàyꢀkhôngꢀphꢃiꢀlàꢀcaoꢀdoꢀtꢓcꢀñꢐꢀcôngꢀnghiꢂpꢀhóaꢀvàꢀñôꢀthꢙꢀ
hóaꢀꢄꢀYênꢀBáiꢀvàoꢀloꢖiꢀthꢑpꢀsoꢀvꢉiꢀnhiꢏuꢀtꢛnhꢀkhác.ꢀ
Nhómꢀcꢃnhꢀquanꢀrꢝngꢀtrꢞngꢀlàꢀnhómꢀcóꢀsꢈꢀbiꢇnꢀñꢐngꢀmꢖnhꢀmꢦꢀnhꢑt,ꢀtrongꢀ10ꢀ
nămꢀdiꢂnꢀtíchꢀrꢝngꢀtrꢞngꢀñãꢀtăngꢀtꢝꢀ75.488haꢀlênꢀ122.742,2haꢀ(tăngꢀ62,3%).ꢀDiꢂnꢀ
tíchꢀrꢝngꢀtăngꢀlênꢀchꢅꢀyꢇuꢀlàꢀrꢝngꢀkinhꢀdoanhꢀsꢃnꢀxuꢑtꢀvàꢀmꢐtꢀphꢋnꢀrꢝngꢀphòngꢀhꢐ.ꢀ
Diꢂnꢀtíchꢀrꢝngꢀtrꢞngꢀtăngꢀlênꢀkhôngꢀchꢛꢀgópꢀphꢋnꢀcꢃiꢀthiꢂnꢀmôiꢀtrưꢆngꢀtꢖiꢀchꢡꢀ(vꢏꢀ
nưꢉc,ꢀñꢑt,ꢀkhíꢀhꢒu...)ꢀmàꢀcònꢀlàmꢀgiꢃmꢀápꢀlꢈcꢀchoꢀrꢝngꢀtꢈꢀnhiênꢀdoꢀñãꢀtꢖoꢀchoꢀngưꢆiꢀ
dânꢀcóꢀthuꢀnhꢒp,ꢀcóꢀnguꢞnꢀgꢡꢀcꢅi....ꢀꢀ
DiꢂnꢀtíchꢀrꢝngꢀtꢈꢀnhiênꢀꢄꢀYênꢀBáiꢀñãꢀtăngꢀdꢋnꢀlên,ꢀtꢝꢀ176.588ꢀhaꢀlênꢀ230.984,4ꢀ
haꢀ(tăngꢀ30,8%).ꢀTuyꢀnhiênꢀcũngꢀphꢃiꢀthꢑyꢀrꢨngꢀhiꢂnꢀnayꢀcâyꢀrꢝngꢀñưꢍcꢀtrꢞngꢀchꢅꢀ
yꢇuꢀlàꢀcâyꢀkeoꢀlaiꢀcóꢀchuꢀkỳꢀngꢜnꢀ(4ꢕ5ꢀnăm).ꢀBꢄiꢀvꢒyꢀkhiꢀthuꢀhoꢖchꢀmꢎtꢀñꢑtꢀlꢖiꢀmꢑtꢀ
ñꢐꢀcheꢀphꢅ.ꢀThêmꢀvàoꢀñóꢀrꢝngꢀnàyꢀkhôngꢀgiꢃiꢀquyꢇtꢀñưꢍcꢀnhuꢀcꢋuꢀvꢏꢀcácꢀloꢖiꢀgꢡꢀcóꢀ
chꢑtꢀlưꢍngꢀcao,ꢀvìꢀthꢇꢀcꢋnꢀcóꢀsꢈꢀthayꢀñꢗiꢀvꢏꢀcꢑuꢀtrúcꢀvàꢀthànhꢀphꢋnꢀcâyꢀrꢝngꢀ(thêmꢀ
tꢋngꢀdưꢉiꢀrꢝngꢀbꢨngꢀcâyꢀthuꢓcꢀhoꢎcꢀcꢟ,ꢀtrꢞngꢀxenꢀmꢐtꢀsꢓꢀcâyꢀgꢡꢀtꢓt...).ꢀ
Nhómꢀcꢃnhꢀquanꢀtrꢃngꢀcꢟ,ꢀtrꢃngꢀcâyꢀbꢠiꢀlàꢀnhómꢀcũngꢀchꢙuꢀtácꢀñꢐngꢀmꢖnhꢀcꢅaꢀ
conꢀngưꢆiꢀvàꢀdꢚꢀdàngꢀchuyꢊnꢀñꢗiꢀsangꢀnhómꢀkhác.ꢀTrongꢀthꢆiꢀgianꢀ10ꢀnămꢀnêuꢀtrên,ꢀ
nhómꢀcꢃnhꢀquanꢀnàyꢀñãꢀdꢋnꢀgiꢃmꢀdiꢂnꢀtíchꢀtꢝꢀ300.895ꢀhaꢀxuꢓngꢀcònꢀ198.380ꢀhaꢀ
(giꢃmꢀ34,1%).ꢀPhꢋnꢀdiꢂnꢀtíchꢀnàyꢀñãꢀchuyꢊnꢀsangꢀrꢝngꢀtrꢞngꢀvàꢀrꢝngꢀphꢠcꢀhꢞi,ꢀmꢐtꢀ
phꢋnꢀchoꢀcâyꢀcôngꢀnghiꢂpꢀlâuꢀnăm.ꢀBꢄiꢀvꢒyꢀtínhꢀchungꢀchoꢀtoànꢀtꢛnh,ꢀñꢐꢀcheꢀphꢅꢀñãꢀ
ñꢖtꢀtꢉiꢀ53,6%ꢀ(cꢃꢀrꢝngꢀtrꢞng,ꢀrꢝngꢀtꢈꢀnhiênꢀvàꢀcâyꢀcôngꢀnghiꢂpꢀlâuꢀnăm).ꢀ
Chúngꢀ taꢀ cóꢀthꢊꢀthꢑyꢀ rꢨngꢀcácꢀcꢃnhꢀquanꢀTNꢕNSꢀꢄꢀYênꢀBáiꢀ ñangꢀcóꢀ chiꢏuꢀ
hưꢉngꢀbiꢇnꢀñꢗiꢀtíchꢀcꢈc,ꢀtăngꢀñꢐꢀcheꢀphꢅꢀnóiꢀchung.ꢀDiꢚnꢀthꢇꢀcꢅaꢀcácꢀcꢃnhꢀquanꢀꢄꢀ
ñâyꢀñangꢀtheoꢀhưꢉngꢀphꢠcꢀhꢞi:ꢀtꢝꢀnươngꢀrꢥyꢀvàꢀtrꢃngꢀcꢟ,ꢀtrꢃngꢀcâyꢀbꢠiꢀchuyꢊnꢀthànhꢀ
trꢃngꢀcâyꢀgꢡ,ꢀrꢝngꢀphꢠcꢀhꢞi,ꢀrꢝngꢀtrꢞng.ꢀSꢈꢀthayꢀñꢗiꢀnàyꢀcũngꢀcóꢀnghĩaꢀlàꢀcácꢀthànhꢀ
phꢋnꢀcꢅaꢀcꢃnhꢀquanꢀsꢦꢀñưꢍcꢀcꢃiꢀthiꢂn.ꢀTuyꢀvꢒy,ꢀñꢊꢀchoꢀcácꢀnhómꢀkiꢊuꢀcꢃnhꢀquanꢀꢄꢀ
ñâyꢀphátꢀtriꢊnꢀbꢏnꢀvꢌngꢀthìꢀcꢋnꢀphꢃiꢀcóꢀsꢈꢀtácꢀñꢐngꢀtíchꢀcꢈcꢀcꢅaꢀconꢀngưꢆi.ꢀ
ꢀ
ꢀ
49ꢀ
Khoaꢀðꢁaꢀlýꢀꢂꢀ50ꢀnămꢀxâyꢀdꢃngꢀvàꢀphátꢀtriꢄnꢀ
ꢀ
ꢀ
ꢀ
ꢀ
ꢀ
ꢀ
ꢀ
ꢀ
ꢀ
ꢀ
ꢀ
ꢀ
ꢀ
ꢀ
ꢀ
ꢀ
ꢀ
ꢀ
ꢀ
ꢀ
ꢀ
ꢀ
ꢀ
ꢀ
ꢀ
ꢀ
ꢁ
IV.ꢁKꢄTꢁLUꢘNꢁ
Nghiênꢀcꢘuꢀvꢏꢀcꢃnhꢀquanꢀrꢝngꢀtrongꢀsꢈꢀbiꢇnꢀñꢗiꢀvàꢀdiꢚnꢀthꢇꢀcꢅaꢀcꢃnhꢀquanꢀ
TNꢕNSꢀꢄꢀYênꢀBáiꢀcóꢀthꢊꢀrútꢀraꢀmꢐtꢀsꢓꢀñiꢏuꢀsau:ꢀ
50ꢀ ꢀ
Nghiênꢀcꢅuꢀkhoaꢀhꢆcꢀvàꢀñꢇiꢀmꢈiꢀnꢉiꢀdung,ꢀphươngꢀphápꢀgiꢊngꢀdꢋyꢀñꢁaꢀlýꢀ
ꢕꢀCꢃnhꢀquanꢀTNꢕNSꢀꢄꢀYênꢀBáiꢀlàꢀsꢈꢀtꢗngꢀhꢍpꢀcꢅaꢀnhiꢏuꢀnhómꢀkiꢊuꢀcꢃnhꢀquanꢀ
chꢙuꢀtácꢀñꢐngꢀmꢖnhꢀmꢦꢀcꢅaꢀconꢀngưꢆi.ꢀSꢈꢀphátꢀtriꢊnꢀcꢅaꢀcácꢀnhómꢀkiꢊuꢀcꢃnhꢀquanꢀ
nàyꢀdoꢀvꢒyꢀsꢦꢀchꢙuꢀꢃnhꢀhưꢄngꢀcꢅaꢀcꢃꢀquyꢀluꢒtꢀtꢈꢀnhiênꢀvàꢀquyꢀluꢒtꢀxãꢀhꢐi.ꢀ
ꢕꢀNhómꢀcꢃnhꢀquanꢀrꢝngꢀꢄꢀYênꢀBáiꢀchiꢇmꢀdiꢂnꢀtíchꢀlꢉnꢀvàꢀñóngꢀvaiꢀtròꢀquanꢀ
trꢔngꢀtrongꢀsꢈꢀphátꢀtriꢊnꢀcꢅaꢀcꢃnhꢀquanꢀcꢅaꢀmôiꢀtrưꢆngꢀvàꢀcꢅaꢀxãꢀhꢐi.ꢀNhómꢀcꢃnhꢀ
quanꢀnàyꢀñangꢀbiꢇnꢀñꢗiꢀtheoꢀchiꢏuꢀhưꢉngꢀtíchꢀcꢈcꢀvàꢀdiꢚnꢀthꢇꢀtheoꢀhưꢉngꢀphꢠcꢀhꢞi.ꢀ
Tuyꢀvꢒyꢀcꢋnꢀcóꢀtácꢀñꢐngꢀtíchꢀcꢈcꢀcꢅaꢀconꢀngưꢆiꢀñꢊꢀcꢃnhꢀquanꢀphátꢀtriꢊnꢀbꢏnꢀvꢌng.ꢀ
ꢕꢀNghiênꢀcꢘuꢀsꢈꢀbiꢇnꢀñꢗiꢀvàꢀdiꢚnꢀthꢇꢀcꢅaꢀcꢃnhꢀquanꢀrꢝngꢀnóiꢀriêngꢀvàꢀcꢃnhꢀ
quanꢀTNꢕNSꢀnóiꢀchungꢀlàꢀrꢑtꢀquanꢀtrꢔng.ꢀðóꢀsꢦꢀlàꢀcơꢀsꢄꢀñꢊꢀgópꢀphꢋnꢀkhaiꢀthácꢀsꢧꢀ
dꢠngꢀhꢍpꢀlýꢀtàiꢀnguyênꢀthiênꢀnhiênꢀñemꢀlꢖiꢀsꢈꢀphátꢀtriꢊnꢀthꢙnhꢀvưꢍngꢀchoꢀxãꢀhꢐi.ꢀ
TÀIꢀLIꢁUꢀTHAMꢀKHꢂOꢀ
[1].ꢀCꢠcꢀThꢓngꢀkêꢀYênꢀBái.ꢀNiênꢀgiámꢀthꢌngꢀkêꢀYênꢀBáiꢀcácꢀnămꢀ1995,ꢀ2000,ꢀ2005.ꢀ
NXBꢀTꢗngꢀcꢠcꢀThꢓngꢀkêꢀHàꢀNꢐi.ꢀ
[2].ꢀA.GꢀIxatsencô.ꢀCơꢀsꢍꢀcꢊnhꢀquanꢀhꢆcꢀvàꢀphânꢀvùngꢀñꢁaꢀlýꢀtꢃꢀnhiênꢀ(VũꢀTꢈꢀLꢒpꢀ
vàꢀnnkꢀdꢙch).ꢀNXBꢀKHKTꢀHàꢀNꢐi,ꢀ1969.ꢀ
[3].ꢀVũꢀNgꢔcꢀKỳꢀvàꢀnnk.ꢀKinhꢀtꢎꢀtrangꢀtrꢋiꢀꢍꢀYênꢀBái.ꢀSꢄꢀNNꢀvàꢀPTNTꢀYênꢀBái.ꢀ1995.ꢀ
[4].ꢀVũꢀTꢈꢀLꢒp.ꢀCꢊnhꢀquanꢀñꢁaꢀlýꢀmiꢏnꢀBꢐcꢀViꢑtꢀNam.ꢀNXBꢀKHKTꢀHàꢀNꢐi,ꢀ1976.ꢀ
[5].ꢀViꢂnꢀKinhꢀtꢇꢀSinhꢀtháiꢀViꢂtꢀNam.ꢀVꢒnꢀñꢏꢀkinhꢀtꢎꢀsinhꢀtháiꢀViꢑtꢀNam.ꢀ1993.ꢀ
[6].ꢀViꢂnꢀðiꢏuꢀtraꢀQuyꢀhoꢖchꢀrꢝng.ꢀThuyꢎtꢀminhꢀbꢊnꢀñꢓꢀhiꢑnꢀtrꢋngꢀrꢔngꢀYênꢀBáiꢀ
1995,ꢀ2005.ꢀ
SUMMARYꢀ
FORESTRYꢁLANDSCAPEꢁINꢁHUMANꢁMODIFICATIONꢁ
ANDꢁSUCCESSIONꢁOFꢁANTHROꢁꢇꢁNATURALꢁꢁ
LANDSCAPESꢁINꢁYENꢁBAIꢁPROVINCEꢁ
NGUYENꢀDINHꢀGIANGꢀ
Existingꢀlandscape,ꢀwhichꢀhumanꢀactivitiesꢀareꢀtheꢀmainꢀfactorꢀofꢀlandscapeꢀ
foundationꢀandꢀmodificationꢀsoꢀweꢀcalledꢀthemꢀasꢀanthroꢕnaturalꢀlandscape.ꢀInꢀthoseꢀ
landscapes,ꢀforestryꢀlandscapeꢀisꢀveryꢀimportant.ꢀ
Inꢀ Yenꢀ Bai,ꢀ thisꢀ isꢀ aꢀ provinceꢀ inꢀ northwestꢀ mountainousꢀ areasꢀ ofꢀ Vietnam,ꢀ
forestryꢀlandscapeꢀmakeꢀupꢀaꢀlargeꢀarea.ꢀForestryꢀlandscapeꢀstructureꢀofꢀYenꢀBaiꢀ
territoryꢀhasꢀbeenꢀ modifiedꢀ inꢀspaceꢀandꢀtime,ꢀthatꢀmakeꢀsuccessionꢀ ofꢀthemꢀandꢀ
stricklyꢀdependꢀonꢀhumanꢀactivities.ꢀ
Theꢀstudyꢀofꢀmodificationꢀandꢀsuccessionꢀofꢀantropogenicꢀforestryꢀlandscapeꢀisꢀ
oneꢀofꢀimportantꢀscientificꢀbaseꢀthatꢀcontributesꢀtoꢀreasonalꢀutilizationꢀofꢀYenꢀBaiꢀ
territoryꢀatꢀpresentꢀandꢀinꢀfuture.ꢀ
ꢀ
51ꢀ
6 trang
15540
Free
Bạn đang xem tài liệu "Cảnh quan rừng trong sự biến đổi và diễn thế nhân tác các cảnh quan tự nhiên - nhân sinh ở Yên Bái", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- canh_quan_rung_trong_su_bien_doi_va_dien_the_nhan_tac_cac_ca.pdf
