Biến đổi trong tín ngưỡng của cư dân đảo Hòn Tre, thành phố Nha Trang
No.18_Oct 2020|Số 18 – Tháng 10 năm 2020|p.72-76
DOI:
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC TÂN TRÀO
ISSN: 2354 - 1431
BIẾN ĐỔI TRONG TÍN NGƯỠNG
CỦA CƯ DÂN ĐẢO HÒN TRE, THÀNH PHỐ NHA TRANG
Trương Thị Quốc Ánh1*
1 Khoa Du lịch – Trường Đại học Khánh Hòa
* Email: [email protected]
Thông tin bài viết
Tóm tắt
Bài viết đề cập đến thực trạng tín ngưỡng của cư dân đảo Hòn Tre với những
biến đổi của nó trong bối cảnh hiện nay. Trên cơ sở đó chúng tôi sẽ làm rõ
những thay đổi trong niềm tin tín ngưỡng; thực hành tín ngưỡng; đối tượng, cơ
sở thờ tự và lễ vật thờ cúng. Phần cuối báo cáo là một số kết luận về quá trình
biến đổi tín ngưỡng của cư dân đảo Hòn Tre, đồng thời chỉ ra sự tồn tại song
hành hai xu hướng vận động của tín ngưỡng, đó là gìn giữ tín ngưỡng theo nếp
cũ (truyền thống) và biến đổi cho phù hợp với hoàn cảnh mới.
Ngày nhận bài:
22/6/2020
Ngày duyệt đăng:
20/9/2020
Từ khóa:
Biến đổi tín ngưỡng, biến
đổi văn hóa, tín ngưỡng
1. PHẦN MỞ ĐẦU
Biến đổi là một quy luật tất yếu trong sự vận động
không ngừng của lịch sử, chi phối mọi lĩnh vực của đời
sống con người, trong đó có văn hóa. Tùy vào nhân tố
tác động cũng như “bản lĩnh tự thân”, các thành tố của
văn hóa biến đổi khác nhau về tốc độ, quy mô, phương
thức, trạng thái. Sự biến đổi đó biểu hiện xu thế hay các
trạng hướng vận động mới của văn hóa.
thể thiếu, giúp cư dân chống chọi với bao tai ách,
biến động của tự nhiên và xã hội. Chính vì vậy mà hệ
thống tín ngưỡng của cư dân Hòn Tre rất đa dạng: tín
ngưỡng thờ thần Thành Hoàng và Tiền hiền, tín
ngưỡng thờ cá Ông, tín ngưỡng thờ Mẫu và Nữ thần
biển, tín ngưỡng cúng cô hồn biển… Chúng thể hiện
niềm tin của cư dân vào lực lượng siêu nhiên, độ trì
cứu giúp họ tránh tai họa và cầu mong thu hoạch
nhiều sản phẩm của biển.
Là một trong 19 đảo thuộc vịnh Nha Trang, Hòn
Tre1 là đảo lớn nhất với diện tích 3.250 ha. Đảo nằm
trong vịnh kín gió, đáy biển nhiều cát, nước trong,
kết hợp với các dòng hải lưu nóng lạnh thích hợp cho
sự phát triển của các loài thực vật, sinh vật phù du…
Do vậy, Hòn Tre là địa điểm thích hợp cho hoạt động
đánh bắt và nuôi trồng thủy sản. Cư dân sinh sống
chủ yếu là ngư dân, thuộc các khóm đảo: Bãi trũ -
Vũng Me, Vũng Ngán, Đầm Bấy, Bích Đầm.
Ngày nay, bối cảnh kinh tế xã hội đã tác động lớn
đến sự thay đổi ở Hòn Tre, một trong những biểu
hiện rõ nét nhất là quá trình chuyển đổi từ ngư
nghiệp truyền thống sang phát triển một số ngành
nghề kinh tế khác, trong đó điển hình là kinh tế du
lịch. Như một quy luật tất yếu, những đổi thay về
môi trường, điều kiện sống là tác nhân gây nên
những biến đổi về văn hóa tinh thần. Những thực
hành sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng cổ truyền của cư
dân vùng đảo được duy trì, diễn ra trong một bối
cảnh phức tạp như vậy không thể không có các biến
đổi khác trước. Bài viết này đề cập đến thực trạng tín
ngưỡng của cư dân đảo Hòn Tre với những biến đổi
của nó trong bối cảnh hiện nay.
Cuộc sống mưu sinh bằng nghề biển đầy hiểm
nguy, bất trắc nên sự ra đời của tín ngưỡng như một
nhu cầu lớn lao, là chỗ dựa về mặt tinh thần không
1 Nhiều cư dân địa phương cho rằng tên đúng của đảo phải
là Hòn Che bởi đảo có vị trí án ngữ dông bão, che chắn cho
thành phố Nha Trang.
T.T.Q.Anh/ No.18_Oct 2020|p.72-76
Ngư dân Phạm Phú2 kể, cách đây gần 10 năm, tàu
2. NỘI DUNG
ông đang đánh bắt trên vùng biển Hoàng Sa thì bỗng
nhiên gặp bão lớn. Tàu chìm, toàn bộ ngư dân đi
thuyền bị sóng nhồi kiệt sức và buông xuôi sau đó.
Còn ông, nhờ có sức khỏe và may mắn bám vào cây
khô trôi nổi trên biển nên trụ lại lâu hơn. Nhưng
nhiều giờ bị sóng đánh, ông cũng đuối sức. Giữa lúc
cái chết cận kề, ngư dân van vái và được Ông Nam
Hải đến cứu giúp. Đến bây giờ, ông vẫn còn nguyên
cảm giác mừng rỡ khi thân mình đang chìm dưới
nước bỗng dưng được Ông đẩy lên và đưa nhanh vào
bờ [Nguồn: kết quả phỏng vấn của tác giả].
2.1. Thay đổi trong niềm tin tín ngưỡng
Sự kết hợp giữa yếu tố nông nghiệp trong cội
nguồn và ngư nghiệp nơi vùng đất mới trong sinh
hoạt và lao động sản xuất đã dẫn đến sự đa dạng
trong tâm thức thờ thần của người Việt trên đảo Hòn
Tre. Niềm tin là yếu tố cốt lõi để tạo nên tâm thức tín
ngưỡng và được biểu hiện qua các hành vi thờ cúng.
Đối với cư dân Hòn Tre, niềm tin tín ngưỡng
được thể hiện qua việc thờ cúng cá Voi, thờ thần
Thành Hoàng, thờ Tiền hiền, Hậu hiền, thờ Nữ
thần/Mẫu thần, cúng Cô hồn/Cô bác. Ngoài ra, còn
có một số tục thờ khác như: thần Giám, thần cai quản,
tổ nghề… Niềm tin này được hình thành từ nhiều
nguyên nhân. Trước hết, xuất phát từ quan niệm “có
thờ có thiêng, có kiêng có lành”. Nhất là đối với cộng
đồng cư dân sinh sống bằng nghề biển, nhiều rủi ro
lắm hiểm nguy thì quan niệm này lại càng ăn sâu vào
tâm thức của họ. Bên cạnh đó, khi mới đến định cư ở
vùng đất mới, người Việt đã lập nên các bàn thờ
Thành Hoàng, Tiền hiền… trước là để nhớ về cội
nguồn, tưởng nhớ công ơn, sau là để cầu xin sự phù hộ
độ trì để được yên ổn, no ấm. Mặc khác, người miền
biển luôn mang trong mình những câu chuyện, những
giai thoại, những sự tích ly kỳ, tâm linh huyền bí, đó
cũng chính là cơ sở để người dân đặt niềm tin với sự
linh thiêng của các vị thần.
Để có thông tin và số liệu cụ thể phục vụ cho việc
phân tích biến đổi tín ngưỡng tại cộng đồng cư dân
Hòn Tre, chúng tôi đã tiến hành phát 210 phiếu hỏi ở
3 khóm đảo: Bích Đầm, Vũng Ngán và Đầm Bấy,
mỗi khóm đảo 70 phiếu. Trong đó có 120 nam, 90
nữ; 70 người là ngư dân, 50 người buôn bán, dịch vụ,
20 người là cán bộ, công nhân viên chức và 70 người
thuộc thành phần khác (sinh viên, thất nghiệp…).
Kết quả khảo sát cho thấy, cư dân đảo Hòn Tre
vẫn đặt niềm tin vào các vị thần của làng như thần
Nam Hải, Bà Thiên Y Ana, Thành hoàng, Lệnh chúa
thủy, Cô bác… ở mức độ không giống nhau.
2 Cộng tác viên Phạm Phú cư trú tại khóm đảo Bích Đầm
đã đồng ý cho tác giả đề cập họ tên của mình trong bài viết.
Biểu đồ 1: Niềm tin vào tín ngưỡng của cư dân tại 3 điểm nghiên cứu
100
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0
Thành hoàng
Lệnh chúa thủy
Thần Nam Hải
Bà Thiên Y Ana
Cô bác
Tin
Không
tin
Không
biết
Bích
Đầm
Vũng Đầm Bấy Bích
Vũng Đầm Bấy Bích
Ngán Đầm
Vũng Đầm Bấy
Ngán
Ngán
Đầm
Nguồn: Xử lý kết quả điều tra bảng hỏi của tác giả
T.T.Q.Anh/ No.18_Oct 2020|p.72-76
Ở biểu đồ 1, có thể thấy niềm tin của cư dân Hòn
Thành Hoàng, 85.7% tin vào thần Nam Hải, 92.9%
Tre dành cho các vị thần không có sự đồng nhất. Ở
Đầm Bấy, không quá 50% số người được hỏi tin vào
sự linh thiêng của thần Thành Hoàng, Lệnh chúa
thủy, thần Nam Hải và Cô bác, đa số trả lời không tin
hoặc không biết gì về các vị thần đó. Trong khi đó ở
Vũng Ngán, niềm tin của người dân lại chủ yếu tập
trung vào các vị thần gắn với nghề biển như: thần
Nam Hải (73.4%), Bà Thiên Y Ana (74.2%), Cô bác
(55.7%). Không chỉ các vị thần gắn với nghề biển
mới được đa số cư dân tin như ở Vũng Ngán, niềm
tin ở cư dân Bích Đầm trải đều ở cả các thần, thậm
chí mức độ còn đậm đặc hơn với 71.4% tin vào thần
tin vào Thiên Y Ana và 78.6% tin vào Cô bác.
Nhìn chung có một bộ phận cư dân đảo Hòn Tre
hiện nay không còn tin vào các vị thần tín ngưỡng
của làng, trong khi trước đây được cả cộng đồng dân
biển tin theo, biểu hiện rõ nhất là Đầm Bấy.
2.2. Thay đổi trong thực hành tín ngưỡng
Với niềm tin tín ngưỡng sâu sắc, trong truyền
thống cư dân Hòn Tre thực hành tín ngưỡng thường
xuyên, không chỉ các dịp lễ hay lễ hội mà còn cả
trước mỗi lần đi biển và sau khi đi biển về.
Khi đặt ra các câu hỏi có liên quan đến vấn đề
thực hành tín ngưỡng ở cư dân đảo Hòn Tre hiện nay,
chúng tôi thu được kết quả như sau:
Biểu đồ 2: Tần suất đến các cơ sở thờ tự của 3 làng
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0
1-2 lần/năm
3-5 lần/năm
Trên 5 lần/năm
Bích Đầm Vũng Ngán Đầm Bấy
Bích Đầm Vũng Ngán Đầm Bấy
Đình, Lăng
Dinh, Miếu
Nguồn: Xử lý kết quả điều tra bảng hỏi của tác giả
Kết quả khảo sát tần suất đến cơ sở thờ tự cho
thấy, ở Đầm Bấy số người đến dinh, miếu ngày càng
giảm. Số người đến đình, lăng có tăng nhưng không
đáng kể. Còn ở Vũng Ngán và Bích Đầm dù là đình,
lăng hay dinh, miếu số người đến có xu hướng tăng
lên, chủ yếu là 1-2 lần/năm vào những dịp có lễ cúng
lớn như lễ Cầu Ngư, lễ Vía Bà. Đồng thời số người
đến đình, lăng cũng nhiều hơn so với dinh, miếu.
Người dân cho biết, đình và lăng nằm ở giữa làng
nên tiện cho việc đi lại, cúng bái, hơn nữa những
đối tượng được thờ ở đây gắn liền với cuộc sống lao
động hằng ngày còn dinh, miếu nằm tương đối xa
lại ít “thân thuộc”. Bên cạnh đó, có một số nguyên
nhân tương đồng trong ý kiến của cư dân ở 3 làng
khi hỏi về sự thay đổi trong việc đến các cơ sở thờ
tự tín ngưỡng, đó là: Đi nhiều hơn vì tham gia vào
Ban khánh tiết của làng, có thời gian rảnh nhiều hơn
do già rồi không đi làm nữa; còn đi ít hơn vì bận đi
làm ngoài đất liền, không làm nghề biển nữa, bận
chăm con.
T.T.Q.Anh/ No.18_Oct 2020|p.72-76
Bảng 1. Đóng góp của các hộ gia đình cho hoạt động thực hành tín ngưỡng
Đầm Bấy
51,4
Vũng Ngán
85,7
Bích Đầm
94,3
Đóng góp
48,6
14,3
5,7
Không đóng góp
Nguồn: Xử lý kết quả điều tra bảng hỏi của tác giả
Đối với nội dung khảo sát đóng góp của các gia
đình cho hoạt động tín ngưỡng tại đảo cho thấy hầu
hết người dân ở làng Vũng Ngán và Bích Đầm đều tự
nguyện ủng hộ với tỷ lệ lần lượt là 86% và 94,3%.
Trong khi đó ở Đầm Bấy số người không đóng góp
lên đến 34 người (chiếm 48,6%).
bằng xi măng cốt thép, không mang kiến trúc quen
thuộc của Đức Ngư Ông, chỉ còn nhà lăng cấu trúc 3
gian với diện tích vẻn vẹn 24 mét vuông, không có
hàng rào bao quanh.
Lăng miếu Vũng Ngán, trước đây cổng lăng
nằm ở phía Đông, hướng ra biển, nhưng theo quy
hoạch, khu du lịch Vinpearland xây án ngữ trước
lăng, cổng mới mở ra phía bên cạnh, hướng Bắc.
Cổng cũ chỉ còn dấu tích bình phong xây nối thành
tường rào của lăng.
Như vậy, trên cơ sở sự thay đổi về niềm tin tín
ngưỡng đã dẫn đến việc thực hành tín ngưỡng ở cư
dân đảo Hòn Tre hiện nay cũng có chiều hướng suy
giảm theo. Mặt khác, kết quả khảo sát cho thấy thực
hành tín ngưỡng đã có sự khác biệt giữa các làng. So
với Đầm Bấy nay chủ yếu sinh sống dựa vào các hoạt
động du lịch, thì Vũng Ngán và Bích Đầm – nơi vẫn
còn đa số cư dân theo nghề biển việc thực hành tín
ngưỡng diễn ra thường xuyên và thu hút đông đảo
người dân hơn.
Cách bài trí bên trong các cơ sở thờ tự là việc treo
ảnh, bằng khen hoặc bảng khắc tên những người đã cúng
tiền cho việc xây dựng, trùng tu như ở đình Bích Đầm.
2.4. Thay đổi trong lễ vật thờ cúng
Các lễ cúng truyền thống ở Hòn Tre vẫn được
duy trì, bảo lưu nhiều yếu tố cổ truyền, tuy nhiên có
sự gia giảm cho phù hợp với hoàn cảnh thực tại. Xu
hướng chủ đạo hiện nay trong thực hiện các nghi lễ
cúng tế là đơn giản hóa, thể hiện ở sự thu hẹp về
thời gian, thu nhỏ quy mô tổ chức, bỏ bớt một số
tiểu lễ cũng như không cầu kỳ, câu nệ trong lễ vật
dâng thần. Do phạm vi bài viết có giới hạn nên
chúng tôi chỉ xin đề cập đến những thay đổi trong lễ
vật thờ cúng.
Với tư cách là chủ thể tín ngưỡng truyền thống, sự
suy giảm trong niềm tin và thực hành tín ngưỡng của cư
dân đảo Hòn Tre sẽ ảnh hưởng đến sự duy trì, bảo tồn
tín ngưỡng cộng đồng đã tồn tại lâu đời tại đây.
2.3. Thay đổi trong đối tượng và cơ sở thờ tự
Cùng với sự thay đổi trong niềm tin và thực hành
tín ngưỡng, đối tượng thờ cúng của cư dân đảo Hòn
Tre đã có sự thay đổi. Một số vị thần dần vắng bóng
trong đời sống tinh thần người dân dù vẫn có cơ sở
thờ tự. Là làng có nhiều đình, miếu thờ thần nhất
trong ba làng khảo sát nhưng hiện nay Bích Đầm chỉ
cúng lễ các thần Thành Hoàng, thần Nam Hải, Bà
Thiên Y Ana, Tiền hiền, Cô bác. Các miếu còn lại
như An Thanh miếu, Dinh ông Lớn, Dinh 4 vị thần
cai quản hướng, miếu tổ nghề… hầu như để hoang.
Nguyên nhân do các miếu này cách xa làng, không
thuận tiện cho việc đi lại. Trường hợp An Thanh
miếu trước đây là nơi người dân đến xin các bài
thuốc chữa bệnh nhưng hiện nay cách điều trị này
không còn phù hợp nên họ ít đến viếng thăm.
Trước hết, việc kiêng kỵ đối với những vật phẩm
dâng thần trong các buổi lễ không còn nghiêm ngặt
như trước. Tranh các hình nhân thế mạng dùng trong
lễ tống ôn, trước do người trong làng vẽ nay mua
ngoài chợ, không thể hiện đầy đủ ý nghĩa ban đầu.
Hay như lốt Bà Thủy vẽ hình người phụ nữ nửa trên
là người, nửa dưới là cá, xung quanh là sóng nước
không như trước đây xung quanh là các lực lượng
“trợ thủ” của Bà như con đẻn, con vích.
Sự thay đổi trong đồ dâng cúng theo hướng đơn
giản, tiện dụng. Ở Bích Đầm, trong các lễ cúng trước
đây, ở mỗi cơ sở thờ tự đều đặt một con gà giò để
coi điềm cát hung cho làng trong năm, nhưng nay
đã bỏ bởi nguồn kinh phí không cho phép. Đồ lễ có
đầu heo, thịt heo luộc (năm nào làm lớn thì nguyên
một con heo quay), hình vẽ người thế mạng, lốt cá
voi, lốt bà Thủy, bà Mộc, bà Ngũ hành, 1 con cua, 4
con tôm, 4 quả trứng vịt. Thời gian gần đây, đồ lễ
chỉ có đầu heo, thịt heo luộc, bánh chưng, bánh
tráng, lốt bà Thủy.
Về cơ sở thờ tự, hầu hết các đình, lăng, miếu trên
đảo đã trải qua nhiều lần trùng tu hoặc xây mới đặc
biệt trong khoảng thời gian từ năm 2010 trở lại đây
nên ít nhiều đã mang những nét kiến trúc khác trước.
Lăng miếu Đầm Bấy xây lại vào năm 2012. Nếu
trước đây, đình được xây dựng bằng gỗ, có lầu
chiêng trống, bình phong thì nay được xây hoàn toàn
T.T.Q.Anh/ No.18_Oct 2020|p.72-76
Sự tiện dụng còn được thể hiện ở việc mua sẵn
vận động, đó là gìn giữ tín ngưỡng theo nếp cũ (truyền
thống) và biến đổi cho phù hợp với hoàn cảnh mới.
hay đặt làm đối với lễ vật dâng thần. Năm 2015, sau
6 năm làng Vũng Ngán mới tổ chức lễ cầu ngư lớn
nên đặt nấu 5 bàn với các món ăn mang tính chất tiệc
như nộm, súp, lagu bánh mì, cá hấp, gà bó xôi…
REFERENCES
[1] Truong Thi Quoc Anh (2015), Cultural life of
residents of Hon Tre island, Nha Trang city, Khanh
Hoa province, Master thesis of Culture, University of
Social Sciences and Humanities (Vietnam National
University, Ho Chi Minh City).
Đặc điểm nói trên khiến cho thời gian cúng lễ
thay đổi (như lễ tế Cô hồn thay vì tổ chức vào lúc tờ
mờ sáng, khoảng 4 giờ sáng thì nay tổ chức vào lúc 6
giờ sáng, thậm chí muộn hơn), đồng thời cũng làm
giảm những quy chuẩn trong việc lựa chọn lễ vật tế
thần. Bởi thay vì tự đi chọn và mua như trước, hiện
nay đặt làm nên dù đã yêu cầu người bán lựa chọn
cẩn thận theo những tiêu chuẩn, song nhiều lúc vẫn
không được như ý, nhưng phải đành chấp nhận.
[2] Nguyen Duy Bac (2008), The changes of
cultural values in building a market economy in
Vietnam today, Encyclopedia Publishing House and
Institute of Culture, Hanoi.
[3] Tran Viet Kinh 2004, Bich Dam Island
Village, Printed in Ancient Village in Nha Trang.
Khanh Hoa Art and Literature Publishing House,
p.170-173.
3. KẾT LUẬN
Việc xây dựng cơ sở hạ tầng, phát triển kinh tế
hướng biển, chuyển đổi nghề nghiệp… đã tác động
mạnh mẽ đến khu vực đảo Hòn Tre, trước hết làm
thay đổi không gian cư trú, tiếp sau là không gian
sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng.
[4] Le Hong Ly (2002), "Some coastal folklore
features in the market economy", Journal of Folklore,
No. 3 (81), p.38-49.
[5] Ngo Duc Thinh (2000), Folklore of coastal
residents, Social Science Publishing House, Hanoi.
Sự biến đổi tín ngưỡng của cư dân đảo Hòn Tre
phản ảnh trên nhiều phương diện, từ những yếu tố hữu
thể đến những yếu tố vô hình. Mặt khác nó diễn ra với
cường độ và quy mô không giống nhau ở các thành tố
tín ngưỡng và ở các làng trên đảo. Đầu tiên, không gian
gốc cấu thành tín ngưỡng bị thu hẹp bởi những dự án du
lịch và sự chuyển dịch hay biến mất của một số cơ sở
thờ tự tín ngưỡng. Cùng với đó là một số biến đổi khác
diễn ra trong sinh hoạt tín ngưỡng như việc tận dụng
tiến bộ khoa học vào hoạt động thờ cúng, hay không
quá khắt khe đối với vật phẩm dâng cúng. Bên cạnh đó,
niềm tin và thực hành tín ngưỡng cũng suy giảm.
[6] Nguyen Thi Hai Yen (2002), Socio-economic
assessment in Hon Mun conservation area.
Exprimental project of Hon Mun marine protected
area, Publishing House of Nha Trang Institute of
Oceanography.
[7] Inglehart, Ronald and Wayne E.Baker (2000),
“Modernization, Cultural Change and Persistence of
Traditinonal Values”American Sociological Review,
Vol.65, No.1.
[8] Bronislaw Malinowski (1992), Magic,
Science and Religion, Waveland Press, Illinois: 87.
[9] Spindler, Louise S. (1977), Culture change
and Modernization: Mini-models and Case Studies
New York, Holt, Rinehart and Winston.
Quá trình vận động của tín ngưỡng ở cư dân đảo
Hòn Tre cho thấy có sự tồn tại song hành hai xu hướng
CHANGES IN THE BELIEFS OF RESIDENTS ON HON TRE ISLAND, NHA TRANG CITY
Article info
Abstract
The article mentions the status of beliefs of residents on Hon Tre island with its
changes in the current context. On that basis, we will clarify the changes in beliefs;
practice of beliefs; gods, places of worship and offerings of worship. At the end of
the report are some conclusions about the process of changing beliefs of the
residents on Hon Tre island, besides, it pointed out the parallel existence of two
movement trends of beliefs, that is to keep the beliefs according to the old
(traditional) way and change to suit the new situation.
Recieved:
22/6/2020
Accepted:
20/9/2020
Keywords:
Change of beliefs,
change in culture,
beliefs
5 trang
9620
Free
Bạn đang xem tài liệu "Biến đổi trong tín ngưỡng của cư dân đảo Hòn Tre, thành phố Nha Trang", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- bien_doi_trong_tin_nguong_cua_cu_dan_dao_hon_tre_thanh_pho_n.pdf
