Báo cáo tóm tắt Đề tài Nghiên cứu tình hình tử vong sơ sinh ở khu vực thành thị và nông thôn của Đà Nẵng

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG

BÁO CÁO TỔNG KẾT ĐỀ TÀI

KHOA HỌC & CÔNG NGHỆ CẤP ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG

NĂM 2017

NGHIÊN CỨU TÌNH HÌNH TỬ VONG SƠ SINH

Ở KHU VỰC THÀNH THỊ VÀ NÔNG THÔN CỦA ĐÀ NẴNG

Mã số: Đ2015-01-24

Chủ nhiệm đề tài: Hoàng Thị Nam Giang

Cơ quan chủ trì đề tài: Đại học Đà Nẵng

Đà Nẵng, tháng 3 năm 2017

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG

BÁO CÁO TỔNG KẾT ĐỀ TÀI

KHOA HỌC & CÔNG NGHỆ CẤP ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG

NĂM 2017

NGHIÊN CỨU TÌNH HÌNH TỬ VONG SƠ SINH

Ở KHU VỰC THÀNH THỊ VÀ NÔNG THÔN CỦA ĐÀ NẴNG

Mã số: Đ2015-01-24

Xác nhận của cơ quan

chủ trì đề tài

Chủ nhiệm đề tài

Hoàng Thị Nam Giang

Đà Nẵng, tháng 3 năm 2017

DANH SÁCH THÀNH VIÊN THAM GIA NGHIÊN CỨU

ĐỀ TÀI VÀ ĐƠN VỊ PHỐI HỢP CHÍNH

1. DANH SÁCH THÀNH VIÊN

-

Hoàng Thị Nam Giang - Chủ nhiệm đề tài

Nguyễn Đăng Quốc Chấn – Thành viên

Hồ Thị Thanh Mai – Thành viên

2. ĐƠN VỊ PHỐI HỢP CHÍNH

-

Bệnh viện Phụ sản Nhi Đà Nẵng

Trung tâm Y tế quận Hải Châu

Trung tâm Y tế Quận Thanh Khê

Trung tâm Y tế Quận Cẩm Lệ

Trung tâm Y tế Quận Liên Chiểu

Trung tâm Y tế Quận Ngũ Hành Sơn

Trung tâm Y tế Quận Sơn Trà

Trung tâm Y tế Huyện Hòa Vang

Bệnh viện Quân Y 17 Đà Nẵng

Bệnh viện Phụ Nữ Đà Nẵng

Bệnh viện Bình Dân Đà Nẵng

CHỮ VIẾT TẮT

: Carbon monoxit

CO

CO2

: Carbon dioxit

Hb

: Hemoglobin

HbCO

ICD10

revision

: Carboxyhemoglobin

: Internaltional Classification of Diseases 10^th

: Bảng phân loại Quốc tế về bệnh tật phiên bản lần

thứ 10

LMIC

: Low- and Middle-Income Country

: Nước có thu nhập thấp và trung bình

: Millennium Development Goals

: Mục tiêu Phát triển Thiên niên kỉ

: Multi-Indicator Cluster Sample

: Mẫu cụm nhiều chỉ số

MDGs

MICS

U5M

NMR

OR

: Under-five Mortality Rate

: Tỉ lệ tử vong trẻ em dưới 5 tuổi

: Neonatal Mortality Rate

: Tỉ lệ tử vong sơ sinh

: Odds Ratio

: Tỉ suất chênh

WHO

: World Health Organization

: Tổ chức Y tế Thế giới

THUẬT NGỮ VÀ ĐỊNH NGHĨA

Thời kì sơ sinh: Bắt đầu từ khi sinh đến đủ 28 ngày sau sinh. Thời kì

sơ sinh sớm bắt đầu từ lúc sinh đến đủ ngày thứ 7 sau sinh. Thời kì

sơ sinh muộn tính từ sau ngày thứ 7 sau sinh và đến hết ngày 28 sau

sinh.

Tử vong sơ sinh: trẻ sinh ra có bất kì dấu hiệu sống nào (nhịp đập

của tim, chuyển động hô hấp hay bất kì dấu hiệu sống khác) tử vong

trong vòng 28 ngày đầu sau sinh.

Tử vong sơ sinh sớm: Tử vong trong 7 ngày đầu sau sinh.

Tử vong sơ sinh muộn: Tử vong xảy ra sau ngày thứ 7 sau sinh và

trước khi kết thúc ngày thứ 28 sau sinh.

Tỷ lệ tử vong trẻ dưới 1 tuổi: Số trẻ tử vong trong một năm đầu sau

sinh trên 1000 trẻ sinh sống trong khoảng thời gian một năm.

Tuổi thai: Khoảng thời gian mang thai được tính từ ngày đầu tiên

của kì kinh cuối. Tuổi thai được trình bày bằng tuần hoàn chỉnh (ví

dụ 35 tuần 2 ngày sẽ được báo cáo là 35 tuần)

Cân nặng lúc sinh thấp: Cân nặng lúc sinh nhỏ hơn 2500 g không

tính đến tuổi thai.

Thời kì chu sinh: Bắt đầu từ đủ 22 tuần tuổi thai (154 ngày) (thời

điểm mà cân nặng lúc sinh thường là 500 g) và kết thúc vào hết ngày

thứ 7 sau sinh.

Sinh non: Sinh trước khi đủ 37 tuần tuổi thai (dưới 259 ngày).

Lưu ý: Định nghĩa được lấy từ Bảng phân loại quốc tế bệnh tật tử

vong lần thứ 10.

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG

THÔNG TIN KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

1. Thông tin chung

- Tên đề tài: Nghiên cứu tình hình tử vong sơ sinh ở khu vực

thành thị và nông thôn của Đà Nẵng

- Mã số: Đ2015-01-24

- Chủ nhiệm: Hoàng Thị Nam Giang

- Thành viên tham gia:

§

Hoàng Thị Nam Giang – Chủ nhiệm đề tài

Nguyễn Đăng Quốc Chấn – Thành viên

Hồ Thị Thanh Mai – Thành viên

- Cơ quan chủ trì: Đại học Đà Nẵng

- Thời gian thực hiện: Từ tháng 10/2016 đến tháng 3/2017

2. Mục tiêu

§

Xác định tỷ lệ tử vong sơ sinh ở Đà Nẵng

Xác định nguyên nhân tử vong sơ sinh

Xác định mối liên hệ giữa một số yếu tố kinh tế xã

hội, yếu tố sức khỏe mẹ với tử vong sơ sinh

Tìm hiểu thực hành chăm sóc sức khỏe sinh sản ở

khu vực thành thị và nông thôn của Đà Nẵng.

§

3. Đóng góp của đề tài

Đề tài góp phần bổ sung vào cơ sở dữ liệu về tử vong sơ sinh

-

ở vùng thành thị và nông thôn của Đà Nẵng và đề ra một số

kiến nghị nhằm nâng cao sức khỏe sơ sinh

4. Tóm tắt kết quả nghiên cứu

Kết quả cho thấy tỉ lệ tử vong sơ sinh ở vùng nông thôn cao

hơn vùng thành thị nhưng sự khác biệt không có ý nghĩa

-

thống kê. Trong khi sinh non và các biến chứng của sinh non

là nguyên nhân chính của tử vong sơ sinh ở vùng thành thị

thì dị tật bẩm sinh là nguyên nhân chính của tử vong sơ sinh

ở vùng nông thôn. Những yếu tố trước sinh bao gồm mẹ bị

bệnh trong quá trình mang thai, nghề nghiệp của mẹ là nông

dân cũng góp phần làm tăng nguy cơ tử vong sơ sinh. Những

phong tục tập quán trong chăm sóc sức khỏe sinh sản sau

sinh còn phổ biến đó là phong tục nằm than sau sinh, xông

hơ và kiêng chích lễ cho trẻ trong một tháng đầu sau sinh.

Mẹ khám thai trên 3 lần trong suốt thai kì làm giảm nguy cơ

tử vong sơ sinh.

5. Tên sản phẩm

-

Bài báo “Nghiên cứu tình hình tử vong sơ sinh ở khu vực

thành thị và nông thôn của Đà Nẵng” đăng trên tạp chí Y học

Thực hành, số 03/2017 (1037).

6. Hiệu quả, phương thức chuyển giao kết quả nghiên cứu và khả

năng áp dụng

-

Hiệu quả: Đề tài góp phần bổ sung vào cơ sở dữ liệu về tử

vong sơ sinh ở vùng thành thị và nông thôn của Đà Nẵng và

đề ra một số kiến nghị nhằm nâng cao sức khỏe sơ sinh

Phương thức chuyển giao kết quả nghiên cứu và khả năng áp

dụng

-

§

Tài liệu tham khảo cho cơ quan Đại học Đà Nẵng

Bài báo đăng trên tạp chí Y học Thực hành

Ngày

tháng

năm 2017

Cơ quan Chủ trì

Chủ nhiệm đề tài

Hoàng Thị Nam Giang

MINISTRY OF EDUCATION AND TRAINING

THE UNIVERSITY OF DANANG

INFORMATION ON RESEARCH RESULT

1. General information

- Title: Neonatal mortality in urban and rural areas in Danang

- Code: Đ2015-01-24

- Principal investigator: Hoang Thi Nam Giang

- Members:

§

Hoang Thi Nam Giang – Principal investigator

Ho Thi Thanh Mai – Member

Nguyen Dang Quoc Chan – Member

- Sponsor: The University of Danang

- Duration: From October 2016 to March 2017

2. Objectives

§

To determine neonatal mortality rate in Danang

To determine the cause of neonatal mortality in

Danang

§

To determine socio-economic factors and maternal

health that affect neonatal mortality

To determine birth practices in urban and rural areas

of Danang

3. Strength of study

This study contributes to the data on neonatal mortality in

-

urban and rural areas of Danang and suggests interventions

that may improve neonatal outcomes

4. Results

Neonatal mortality rate in Danang is 4 per 1000 live births.

Neonatal mortality rate in the rural areas is higher than that in

-

urban areas (P>0.05). Prematurity and its complications are

main causes of neonatal deaths in urban areas, while

congenital anomalies are main causes of deaths in the rural

area. Mothers were working as farmers and mothers had

diseases during pregnancy were associated with an increased

risk of neonatal mortality. Attending more than three

antenatal visits during pregnancy reduce the risk of neonatal

mortality. Mothers and neonates live in closed room with

burning coal in fireplace, coal steam evaporation, and skin

injection for neonates when they are ill are antiquated

customs that still regularly apply in Danang.

5. Publication

-

Titled “Neonatal mortality in urban and rural areas in

Danang”, Journal of Practice Medicine, 03 (1037), p113 –

115, 2017.

6. Effects, transfer alternatives of reserach results and

applicability

-

Effect: This study contributes to the data on neonatal

mortality in urban and rural areas of Danang and suggests

interventions that may improve neonatal outcomes.

Transfer alternatives of reserach results and applicability

Reference

-

§

One article published in Journal of Practice Medicine,

Vietnam

June 4^th2017

Sponsor

Principal investigator

Hoang Thi Nam Giang

1

MỞ ĐẦU

Tử vong sơ sinh là một vấn đề y tế toàn cầu. Tử vong sơ sinh

chiếm khoảng 44% số ca tử vong ở trẻ dưới 5 tuổi [1] và theo ước

tính của Tổ chức Y tế Thế giới mỗi năm có khoảng 2.7 triệu trẻ tử

vong trước khi tròn một tháng tuổi [2]. Việt Nam đã và đang phát

triển rất nhanh trong suốt hai mươi năm qua với các chỉ số xã hội bao

gồm tỉ lệ đói nghèo và các chỉ số sức khỏe quan trọng khác đã được

cải thiện đáng kể. Năm 2015, Việt Nam đã đạt mục tiêu phát triển

thiên niên kỉ số 4 của Liên Hợp Quốc là giảm hai phần ba tỉ lệ tử

vong ở trẻ em dưới 5 tuổi, cụ thể là từ năm 1990 đến năm 2015 tỉ lệ

tử vong trẻ em dưới 5 tuổi đã giảm từ 53‰ xuống còn 22‰ [3], tỉ lệ

tử vong trẻ dưới 1 tuổi cũng giảm từ 44‰ xuống 16‰. Mặc dù đã

đạt được những thành tựu đáng kể trong việc giảm tỉ lệ tử vong trẻ

em dưới 5 tuổi và dưới 1 tuổi, tỉ lệ tử vong sơ sinh ở Việt Nam vẫn

đang còn ở mức cao và có xu hướng giảm chậm so với các nước có

thu nhập cao. Theo số liệu năm 2015 của Ngân Hàng Thế Giới tỉ lệ tử

vong sơ sinh ở Việt Nam là 11 trên 1000 trẻ sinh sống và tử vong sơ

sinh chiếm 70% tổng số ca tử vong ở trẻ dưới 1 tuổi và trên 50% tổng

số ca tử vong ở trẻ dưới 5 tuổi [4, 5]. Mặc dù tỉ lệ tử vong sơ sinh

không quá cao so với các nước có thu nhập trung bình và các nước có

thu nhập cao, tuy nhiên với tỉ lệ dân số trong độ tuổi sinh đẻ cao ở

một đất nước có hơn 90 triệu dân, số lượng trẻ sơ sinh ở Việt Nam tử

vong vẫn rất cao, hàng năm vẫn có khoảng 16 000 đến 18 000 trẻ sơ

sinh tử vong trước khi tròn 1 tháng tuổi.

Một thách thức khác trong công tác chăm sóc sức khỏe trẻ

em hiện nay đó là sự khác biệt tỉ lệ tử vong và mô hình bệnh tật giữa

các vùng địa lý, kinh tế khác nhau. Tỷ lệ tử vong trẻ em ở vùng núi,

vùng khó khăn hoặc trong các gia đình nghèo cao gấp 3-4 lần so với

vùng đồng bằng hoặc các gia đình có thu nhập cao [6]. Tương tự, đối

với tử vong sơ sinh, sự khác biệt về tỉ lệ tử vong và mô hình bệnh tật

cũng rất rõ rệt khi so sánh giữa các vùng với nhau. Theo số liệu điều

2

tra cơ bản của dự án chăm sóc sức khỏe trẻ sơ sinh ở tỉnh Quảng

Ninh, tỉ lệ tử vong sơ sinh ở vùng núi (45 trên 1000 trẻ sinh sống) cao

gấp 9 lần so với vùng đồng bằng (5 trên 1000 trẻ sinh sống) [7].

Chính vì vậy, cơ sở dữ liệu về nguyên nhân tử vong sơ sinh và các

yếu tố nguy cơ của tử vong sơ sinh ở từng vùng địa lí, kinh tế khác

nhau đóng vai trò quan trọng trong việc xác định các biện pháp ưu

tiên can thiệp nhằm giảm tỉ lệ tử vong sơ sinh.

Tử vong sơ sinh là chỉ số quan trọng để đánh giá tình hình

chăm sóc sức khỏe bà mẹ và trẻ em của mỗi quốc gia cũng như trên

toàn cầu. Trong các báo cáo gần đây tỷ lệ tử vong sơ sinh thấp hơn

nhiều so với kết quả trong một số nghiên cứu thực tế [6]. Điều này

dẫn đến sức khỏe trẻ sơ sinh đã không được chú ý trong thời gian dài

. Đà Nẵng là một thành phố lớn, là trung tâm kinh tế của khu vực

miền Trung-Tây Nguyên, bên cạnh đó Đà Nẵng vẫn còn có 11 xã của

huyện Hòa Vang thuộc vùng nông thôn khó khăn. Cơ sở dữ liệu về tử

vong, bệnh tật sơ sinh và các yếu tố liên quan đến tử vong sơ sinh tại

cộng đồng còn hạn chế. Gia đình và cộng đồng đóng vai trò hết sức

quan trọng trong việc chăm sóc sức khỏe trẻ em, trong việc nhận biết

dấu hiệu bệnh của trẻ, chăm sóc ban đầu tại nhà cũng như quyết định

tìm kiếm các dịch vụ y tế. Vì vậy kiến thức, kỹ năng và những phong

tục tập quán của họ ảnh hưởng rất lớn đến sức khỏe của trẻ sơ sinh.

Đà Nẵng là một thành phố thuộc miền Trung Việt Nam, nơi mà hiện

tại vẫn còn có những phong tục tập quán từ thời xưa được áp dụng

cho phụ nữ trong thời kì mang thai, chăm sóc sản phụ sau sinh và trẻ

sơ sinh. Vì những lí do đó, chúng tôi muốn thông qua nghiên cứu này

tìm hiểu mức độ ảnh hưởng cũng như những khác biệt trong thực

hành chăm sóc sức khỏe sinh sản ở vùng thành thị và nông thôn của

Đà Nẵng.

Vì vậy chúng tôi muốn thực hiện đề tài nghiên cứu này nhằm

tìm ra những sự khác biệt giữa vùng thành thị và nông thôn về tỉ lệ tử

vong sơ sinh và các nguyên nhân của tử vong sơ sinh đồng thời xác

3

định mối liên hệ giữa một số yếu tố kinh tế xã hội, yếu tố sức khỏe

mẹ với tử vong sơ sinh. Một số thực hành chăm sóc sức khỏe sinh

sản ở khu vực thành thị và nông thôn cũng được song song tìm hiểu.

Mục tiêu cụ thể:

1. Xác định tỷ lệ tử vong sơ sinh ở Đà Nẵng

- Xác định tỷ lệ tử vong sơ sinh chung ở Đà Nẵng

- Xác định tỷ lệ tử vong sơ sinh ở khu vực thành thị của Đà Nẵng

- Xác định tỷ lệ tử vong sơ sinh ở khu vực nông thôn của Đà

Nẵng

2. Xác định nguyên nhân tử vong sơ sinh

3. Xác định mối liên hệ giữa một số yếu tố kinh tế xã hội, yếu

tố sức khỏe mẹ với tử vong sơ sinh

4. Tìm hiểu thực hành chăm sóc sức khỏe sinh sản ở khu vực

thành thị và nông thôn của Đà Nẵng

4

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN

1.1. Tình hình tử vong sơ sinh trên thế giới

Tử vong sơ sinh là một vấn đề y tế toàn cầu. Theo Tổ chức Y

tế thế giới, khoảng 5.9 triệu trẻ em dưới 5 tuổi tử vong vào năm 2015

và tỉ lệ tử vong ở trẻ dưới 5 tuổi là 42.5 trên 1000 trẻ sinh sống [2].

Trong số đó, 44% là tử vong sơ sinh, tỉ lệ tử vong sơ sinh chung là 19

trên 1000 trẻ sinh sống [2]. Như vậy, hằng năm trên thế giới có

khoảng 2.7 triệu trẻ tử vong trong 28 ngày đầu sau sinh. Hầu hết

(99%) các trường hợp tử vong sơ sinh xảy ra ở các nước có thu nhập

thấp và trung bình. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng tử vong sơ sinh ở

các nước phát triển chỉ chiếm 1% tổng số tử vong sơ sinh trên toàn

thế giới [8]. Tổng số ca tử vong sơ sinh cao nhất là ở các nước khu

vực Nam Á và tỉ lệ tử vong sơ sinh cao nhất là ở các nước thuộc khu

vực cận Sahara của Châu Phi.

Mục tiêu phát triển thiên niên kỉ của Liên Hiệp Quốc

(MDGs) bao gồm 8 mục tiêu mà các nước thành viên Liên Hiệp

Quốc đã đồng ý quyết tâm đạt được vào năm 2015. Một trong tám

mục tiêu đó là mục tiêu số 4 giảm 2/3 tỷ lệ tử vong trẻ em dưới 5 tuổi

từ năm 1990 đến năm 2015. Nhìn chung, thế giới đã có những bước

tiến ý nghĩa trong việc thực hiện giảm tỉ lệ tử vong ở trẻ em dưới 5

tuổi. Tuy nhiên, việc giảm tỉ lệ tử vong sơ sinh có sự tiến triển chậm.

Từ năm 1980 đến năm 2000, tỉ lệ tử vong trẻ em sau 1 tháng sau sinh

(từ tháng thứ 2 sau sinh đến 5 tuổi) giảm 1/3, trong khi đó tỉ lệ tử

vong sơ sinh chỉ giảm 1/4 [8]. Tỉ lệ tử vong của trẻ trong tuần đầu

sau sinh giảm với tốc độ thấp nhất, thậm chí còn tăng lên trong một

số thời kì. Năm 1980, tỉ lệ tử vong sơ sinh trong tuần đầu sau sinh là

23%, đến năm 2000 tỉ lệ này đã tăng lên đến 28% (8). Những số liệu

này được trình bày trong biểu đồ 2. Một trong những lí giải cho việc

giảm chậm tỉ lệ tử vong sơ sinh đó là các chương trình y tế liên quan

đến chăm sóc sức khỏe trẻ em ở các nước đang phát triển có xu

hướng tập trung vào các bệnh như viêm phổi, tiêu chảy, sốt rét, và

5

những bệnh phòng ngừa được bằng tiêm chủng; tuy nhiên đây lại là

những nguyên nhân quan trọng của tử vong từ tháng thứ 2 sau sinh

đến 5 tuổi chứ không phải là những nguyên nhân chủ yếu của tử vong

sơ sinh [8].

Ở mức độ toàn cầu, thế giới đã đạt được những thành tựu ấn

tượng trong việc giảm tỉ lệ tử vong trẻ em và tử vong sơ sinh. Tuy

nhiên những thành quả đó chủ yếu tập trung ở các nước có thu nhập

cao. Kết quả là sự chênh lệch về tỉ lệ tử vong sơ sinh giữa các vùng,

giữa các nước khác nhau ngày càng tăng lên. Chỉ có 1% tử vong sơ

sinh xảy ra ở các nước có thu nhập cao, 99% tử vong sơ sinh xảy ra ở

các nước có thu nhập thấp và trung bình. Trong khi tỉ lệ tử vong sơ

sinh giảm nhanh xuống tỉ lệ rất thấp ở các nước có thu nhập cao với tỉ

lệ trung bình là 4 trên 1000 trẻ sinh sống (thấp nhất là 1 trên 1000 trẻ

sinh sống, cao nhất là 11 trên 1000 trẻ sinh sống) thì tỉ lệ tử vong sơ

sinh ở các nước có thu nhập thấp và trung bình trung bình là 33 trên

1000 trẻ sinh sống (thấp nhất là 2 trên 1000 trẻ sinh sống, cao nhất là

70 trên 1000 trẻ sinh sống) [8].

Tổng số trẻ tử vong giai đoạn sơ sinh cao nhất là ở vùng

Nam Á, vì đặc điểm dân số đông ở vùng này và tỉ lệ tử vong sơ sinh

cao. Ba trong mười nước đóng góp 2/3 tử vong sơ sinh trên thế giới

thuộc khu vực Nam Á bao gồm Ấn Độ, Bangladesh, Afghanistan [8].

Tuy nhiên, tỉ lệ tử vong sơ sinh cao nhất lại chủ yếu thuộc các nước

khu vực cận Sahara của Châu Phi, trong số 18 nước có tỉ lệ tử vong

sơ sinh cao nhất (45 trên 1000 trẻ sinh sống) thì có đến 14 nước thuộc

khu vực cận Sahara của Châu Phi.

Vùng Tây Thái Bình Dương có mức độ giảm tỉ lệ tử vong sơ

sinh cao nhất được ghi nhận ở Nhật Bản, Hàn Quốc và Malaysia với

tỉ lệ tử vong sơ sinh dưới 5 trên 1000 trẻ sinh sống [8]. Ở các nước

khác, tỉ lệ tử vong sơ sinh giảm chậm hơn và vẫn còn ở mức cao như

Campuchia 18.4 trên 1000 trẻ sinh sống, Papua New Guinea 24.3

6

trên 1000 trẻ sinh sống, Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào 27.2 trên

1000 trẻ sinh sống [9].

Tỷ suất tử vong sơ sinh trong tử vong trẻ em dưới 5 tuổi có

sự khác nhau giữa các vùng. Đông Nam Á và khu vực cận Sahara của

Châu Phi là 2 khu vực có tỉ lệ tử vong sơ sinh cao. Trong khi ở khu

vực Đông Nam Á, tổng số trẻ tử vong sơ sinh chiếm 47% tử vong ở

trẻ dưới 5 tuổi, ở khu vực cận Sahara của Châu Phi tử vong sơ sinh

chỉ chiếm 26%. Tỉ lệ tử vong sơ sinh ở khu vực Tây Thái Bình

Dương cũng chiếm tỉ lệ cao trong tỉ lệ tử vong trẻ em và có xu hướng

tăng lên, chiếm 54% theo số liệu năm 2010 và 2/3 trong số đó là tử

vong sơ sinh xảy ra ở 3 ngày đầu sau sinh [9]. Tử vong tập trung ở

những vùng nghèo, nông thôn và những nhóm dân cư ít nhận được

những dịch vụ chăm sóc y tế chất lượng.

1.2. Tình hình tử vong sơ sinh ở Việt Nam

Việt Nam thuộc vùng Tây Thái Bình Dương theo phân loại

của Tổ chức Y tế Thế giới. Năm 2000, Việt Nam cùng 147 nước trên

thế giới đã cam kết thực hiện 8 mục tiêu phát triển thiên niên kỉ, một

trong số đó là mục tiêu về y tế giảm 2/3 tỉ lệ tử vong ở trẻ em dưới 5

tuổi. Đến năm 2015, Việt Nam đã đạt được mục tiêu phát triển thiên

niên kỉ thứ 4, cụ thể tỉ lệ tử vong trẻ em dưới 5 tuổi đã giảm từ 53

trên 1000 trẻ sinh sống vào năm 1990 xuống còn 22 trên 1000 trẻ

sinh sống vào năm 2015. Tỉ lệ tử vong sơ sinh theo ước tính của

Ngân hàng Thế Giới là 11 trên 1000 trẻ sinh sống. Tuy tỉ lệ tử vong

sơ sinh không quá cao so với các nước trong khu vực và trên thế giới,

nhưng do dân số đông và tỉ lệ dân số trong độ tuổi sinh sản cao nên

Việt Nam vẫn có tổng số trẻ em tử vong sơ sinh cao, khoảng 18 000

trẻ mỗi năm.

Mặc dù đã đạt được mục tiêu phát triển thiên niên kỉ nhưng tỉ

lệ tử vong sơ sinh ở Việt Nam vẫn còn cao hơn ở các nước khác

trong khu vực như Thái Lan (6.7 trên 1000 trẻ sinh sống), Malaysia

7

(3.9 trên 1000 trẻ sinh sống), Singapore (1 trên 1000 trẻ sinh sống)

[5].

Mặc dù tỉ lệ tử vong trẻ em ở Việt Nam đã giảm dần qua các

năm song khoảng cách giữa thành thị và nông thôn vẫn chưa có sự

cải thiện đáng kể. Một thách thức trong công tác chăm sóc sức khỏe

trẻ em hiện nay đó là sự khác biệt tỉ lệ tử vong và mô hình bệnh tật

giữa các vùng địa lý, kinh tế khác nhau, chủ yếu liên quan đến vấn đề

dân tộc, nơi cư trú, thu nhập của hộ gia đình cũng như trình độ học

vấn của mẹ. Tỷ lệ tử vong trẻ em ở vùng núi, vùng khó khăn hoặc

trong các gia đình nghèo cao gấp 3-4 lần so với vùng đồng bằng hoặc

các gia đình có thu nhập cao [6]. Tỷ lệ tử vong trẻ em dưới 5 tuổi cao

nhất ở nhóm dân tộc thiểu số là 53‰, cao gấp 4 lần tử vong trẻ dưới

5 tuổi ở nhóm dân tộc kinh theo số liệu báo cáo của MICS. Tử vong

sơ sinh cũng có sự khác biệt rõ rệt về tỉ lệ và mô hình bệnh tật giữa

các vùng.

Theo ước tính của Tổ chức Y tế Thế giới, tử vong sơ sinh ở

Việt Nam chiếm 60% tổng số tử vong trẻ em dưới 5 tuổi (2011),

chiếm 70% các ca tử vong ở trẻ em dưới 1 tuổi. Vì vậy, Bộ Y Tế đã

xác định sức khỏe trẻ sơ sinh là một ưu tiên trong Kế hoạch Hành

động Quốc gia vì sự Sống còn của Trẻ em giai đoạn 2009-2015 và

trong Kế hoạch Quốc gia về Sức Khỏe Sinh Sản, với trọng tâm về

Làm Mẹ An toàn và Chăm sóc trẻ Sơ sinh 2011-2015.

1.3. Thời điểm tử vong sơ sinh

Nguy cơ tử vong hàng ngày trong thời kì sơ sinh cao gấp 30

lần nguy cơ tử vong sau thời kì sơ sinh. Trong thời kì sơ sinh, nguy

cơ tử vong cao nhất là 24 giờ đầu sau sinh. Trên toàn thế giới, tử

vong 1 tuần đầu sau sinh chiếm 3/4 tử vong sơ sinh [8]

Ở Việt Nam theo nghiên cứu của tác giả Trần Thị Hoàng,

năm 2011, tại Khoa Nhi Bệnh viện Đà Nẵng, 21% tử vong sơ sinh

xảy ra ở ngày đầu sau sinh, 57% tử vong sơ sinh xảy ra trong tuần

8

đầu sau sinh [10]. Theo nghiên cứu tại Quảng Ninh, 46% tử vong sơ

sinh xảy ra ở 24 giờ đầu sau sinh, 81% ở tuần đầu sau sinh [7].

1.4. Nguyên nhân tử vong sơ sinh

Ước tính toàn cầu những nguyên nhân chính của tử vong sơ

sinh bao gồm sinh non chiếm 28%, nhiễm trùng nặng chiếm 36%

(bao gồm nhiễm trùng/viêm phổi 26%, uốn ván 7%, tiêu chảy 3%),

và biến chứng của ngạt chiếm 23% trong tổng số nguyên nhân tử

vong sơ sinh. Dị tật bẩm sinh chiếm 14% trong tổng số nguyên nhân

tử vong sơ sinh. Theo Tổ chức Y tế Thế giới, trên 50% các nguyên

nhân tử vong ở trẻ em có thể phòng ngừa hoặc điều trị được với

những biện pháp can thiệp đơn giản, chi phí thấp [11].

Tỉ lệ các nguyên nhân tử vong sơ sinh đã thay đổi trong

những thập kỉ qua, trong khi thế giới chứng kiến một sự giảm đáng

kể nguyên nhân tử vong sơ sinh do nhiễm trùng và uốn ván thì

nguyên nhân tử vong do sinh non và các biến chứng của sinh non

đang có xu hướng tăng lên ở cả các nước có thu nhập cao, thấp, và

trung bình [12, 13].

Cùng với sự khác nhau về tỉ lệ tử vong sơ sinh, tỉ lệ các

nguyên nhân chính gây ra tử vong sơ sinh cũng có sự thay đổi khi so

sánh giữa các nước và khu vực với nhau. Ở những nước có tỉ lệ tử

vong sơ sinh cao như khu vực cận Sahara của Châu phi, trên 50%

nguyên nhân tử vong sơ sinh là do nhiễm trùng, bao gồm nhiễm trùng

huyết, tiêu chảy, uốn ván. Ở những nước mà có tỉ lệ tử vong sơ sinh

thấp (dưới 15 trên 1000 trẻ sinh sống), nhiễm trùng không phải là

nguyên nhân chính chiếm tỉ lệ cao trong tử vong sơ sinh [14, 15]. Ở

những nơi mà tỉ lệ tử vong sơ sinh rất thấp (dưới 5 trên 1000 trẻ sinh

sống), biến chứng của sơ sinh cực non chiếm tỉ lệ cao trong nguyên

nhân tử vong sơ sinh [16].

Cân nặng lúc sinh thấp là nguyên nhân gián tiếp quan trọng

nhất của tử vong sơ sinh. Chỉ có 14% trong tổng số trẻ em sinh ra có

cân nặng lúc sinh thấp nhưng đóng góp từ 60% đến 80% tử vong sơ

9

sinh. Cân nặng lúc sinh thấp có thể do sinh non hoặc chậm phát triển

trong bào thai. Trẻ sinh non có nguy cơ tử vong cao gấp 4.78 lần so

với trẻ đủ tháng có cân nặng lúc sinh thấp [8].

10

CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP

NGHIÊN CỨU

Đây là sự kết hợp giữa nghiên cứu cắt ngang mô tả để tìm tỉ

lệ tử vong sơ sinh và nghiên cứu bệnh chứng để xác định các nhân tố

ảnh hưởng đến tử vong sơ sinh.

2.1. Đối tượng nghiên cứu

Nghiên cứu cắt ngang mô tả: Toàn bộ trẻ sơ sinh sống và trẻ tử

vong trong 28 ngày đầu sau sinh mà mẹ có hộ khẩu tại Đà Nẵng tại

tất cả các bệnh viện có dịch vụ sinh đẻ trên địa bàn thành phố Đà

Nẵng từ tháng 4 năm 2015 đến tháng 3 năm 2016 (trừ 2 bệnh viện tư

nhân từ chối cung cấp thông tin).

Nghiên cứu bệnh chứng: Nhóm bệnh bao gồm 35 trẻ tử vong trong

giai đoạn sơ sinh từ tháng 4 năm 2015 đến tháng 12 năm 2016. Nhóm

chứng bao gồm 157 trẻ sinh sống sau 1 tháng sau sinh được chọn

ngẫu nhiên trong danh sách trẻ sinh sống từ tháng 4 năm 2015 đến

tháng 3 năm 2016.

2.2. Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu cắt ngang mô tả và nghiên cứu bệnh chứng.

Trong nghiên cứu cắt ngang mô tả, mục tiêu của chúng tôi là xác

định tỉ lệ tử vong sơ sinh ở khu vực thành thị và nông thôn ở Đà

Nẵng trong khoảng thời gian một năm (từ tháng 4 năm 2015 đến

tháng 3 năm 2016) đồng thời tìm ra nguyên nhân tử vong của các

trường hợp tử vong trong khoảng thời gian nghiên cứu trên. Trong

nghiên cứu bệnh chứng mục tiêu là phỏng vấn mẹ của những trẻ tử

vong trong giai đoạn sơ sinh và so sánh với những trẻ sống sau giai

đoạn sơ sinh để tìm ra các nhân tố ảnh hưởng đến tử vong sơ sinh.

2.3. Địa điểm nghiên cứu

Nghiên cứu được thực hiện tại tất cả các bệnh viện có dịch

vụ sinh đẻ và chăm sóc sơ sinh trên địa bàn thành phố Đà Nẵng (trừ 2

bệnh viện tư nhân trên địa bàn thành phố từ chối cho thu thập số liệu)

11

2.3.1. Đặc điểm kinh tế xã hội của Đà Nẵng

Đà Nẵng là thành phố trực thuộc trung ương với các chỉ số

xã hội bao gồm tỉ lệ đói nghèo và các chỉ số sức khỏe quan trọng

khác đã được cải thiện đáng kể. Theo số liệu năm 2013, dân số Đà

Nẵng đạt trên 1 triệu dân, trong đó 87.9% dân số ở vùng thành thị,

12.1% ở vùng nông thôn [45]. Đà Nẵng có 6 quận thuộc khu vực

thành thị bao gồm Hải Châu, Sơn Trà, Liên Chiểu, Thanh Khê, Ngũ

Hành Sơn, Cẩm Lệ và 2 huyện, trong đó có một huyện đảo Trường

Sa và huyện Hòa Vang. Hiện nay Đà Nẵng còn 11 xã thuộc huyện Hòa

Vang được vẫn còn thuộc khu vực nông thôn. Những chỉ số phát triển

kinh tế-xã hội của Huyện Hòa Vang tuy có tăng trưởng nhưng so với các

quận khác nhưng vẫn còn thấp, thu nhập bình quân đầu người thấp so

với chuẩn của thành phố, đời sống nhân dân các xã miền núi còn khó

khăn. Theo tổng điều tra dân số năm 2009, tỉ lệ tử vong sơ sinh ở mức

9.9 trên 1000 trẻ sinh sống, tuổi thọ trung bình là 75.8, tỉ lệ suy dinh

dưỡng ở trẻ em dưới 5 tuổi đặt 3.9% thấp nhất cả nước. Đà Nẵng là

thành phố nhiều năm liền không có tử vong mẹ. Tỉ lệ bác sĩ trên một vạn

dân là 15.12.

2.3.2. Mạng lưới các cơ sở y tế trên địa bàn thành phố Đà Nẵng

Đà Nẵng có một mạng lưới y tế rộng khắp và toàn diện. Hệ

thống chăm sóc sức khỏe của Đà Nẵng được phân làm 3 cấp độ hành

chính: cấp xã, cấp huyện, và cấp tỉnh. Toàn thành phố Đà Nẵng có 56

xã và 56 trạm y tế xã. Trạm y tế xã thường nằm ở trung tâm xã,

thường có 3 đến 6 nhân viên gồm bác sĩ, nữ hộ sinh, và y tá. Trạm y

tế xã là nơi cung cấp các dịch vụ chăm sóc y tế cơ bản cho tất cả

người dân trong xã bao gồm chăm sóc sức khỏe ban đầu, kế hoạch

hóa gia đình, tiêm chủng, chăm sóc thai sản, đỡ đẻ những trường hợp

thai nghén bình thường, chăm sóc sau sinh và nhiều chương trình

tăng cường sức khỏe khác. Ở tuyến quận/huyện, bệnh viện

quận/huyện cung cấp dịch vụ chăm sóc sức khỏe và đảm nhận vai trò

đào tạo tuyến dưới. Các dịch vụ chăm sóc chu sinh ở trung tâm y tế