Báo cáo Đề tài Quy hoạch nuôi tôm nước lợ vùng đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2020, tầm nhìn 2030
BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PHÁT TRIỂN NÔNG THÔN
VIỆN KINH TẾ VÀ QUY HOẠCH THỦY SẢN
BÁO CÁO TỔNG HỢP
́
̀
QUY HOẠCH NUÔI TÔM NƢƠC LƠ VUNG
̣
̉
ĐꢀNG BẰNG SÔNG CƢU LONG ĐẾN NĂM
2020, TẦM NHÌN 2030
-Hà Nội, 11/2015-
BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PHÁT TRIỂN NÔNG THÔN
VIỆN KINH TẾ VÀ QUY HOẠCH THỦY SẢN
́
̀
QUY HOẠCH NUÔI TÔM NƢƠC LƠ VUNG
̣
̉
ĐꢀNG BẰNG SÔNG CƢU LONG ĐẾN NĂM
2020, TẦM NHÌN 2030
ĐƠN VỊ CHỦ ĐẦU TƢ
TỔNG CỤC THỦY SẢN
ĐƠN VỊ THỰC HIỆN
VIỆN KINH TÊ VÀ QH THỦY SẢN
-Hà Nội, 11/2015-
ii
MỤC LỤC
DANH MỤC BẢNG................................................................................................ VII
DANH MỤC HÌNH................................................................................................VIII
DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT..........................................................................IX
PHẦN MỞ ĐẦU.......................................................................................................... 1
1. Sự cần thiết lập quy hoạch ...................................................................................... 1
2. Những căn cứ pháp lý ............................................................................................. 3
3. Phạm vi nghiên cứu của dự án ................................................................................ 3
3.1. Phạm vi không gian.............................................................................................. 3
3.2. Phạm vi thời gian ................................................................................................. 3
3.3. Đối tượng quy hoạch............................................................................................ 4
2.1.1. Đánh giá đặc điểm điều kiện tự nhiên .......................................................... 5
tôm nước lợ vùng Đồng bằng sông Cửu Long ............................................................ 14
ĐBSCL ...................................................................................................................... 15
Cửu Long liên quan đến phát triển nuôi tôm nước lợ................................................. 16
nước lợ vùng ĐBSCL................................................................................................... 18
đoạn 2005-2014......................................................................................................... 19
chuỗi giá trị ................................................................................................................. 26
nuôi tôm nước lợ.......................................................................................................... 38
iii
nước lợ......................................................................................................................... 39
thông, thủy lợi phục vụ nuôi tôm nước lợ ................................................................... 43
tăng, phụ phẩm............................................................................................................ 47
hỗ trợ phát triển nuôi tôm nước lợ ở vùng ĐBSCL..................................................... 51
triển nuôi tôm nước lợ ở vùng ĐBSCL đã phê duyệt .................................................. 53
TẦM NHÌN ĐẾN 2030.............................................................................................. 59
ĐBSCL đến năm 2020 .............................................................................................. 69
iv
3.4.4. Dư bao tiến bô khoa hoc công nghê chế biến............................................. 81
3.4.5. Dự báo công nghệ sản xuất thức ăn ........................................................... 81
3.5.1. Các tác động tích cực.................................................................................. 82
3.5.2. Các tác động không tích cực....................................................................... 83
4.1.1 Quan điểm quy hoạch................................................................................... 86
4.1.2. Định hướng phát triển................................................................................. 86
4.1.3. Mục tiêu quy hoạch ..................................................................................... 87
Long đến năm 2020, tầm nhìn đến 2030................................................................... 88
2030............................................................................................................................. 92
4.2.4. Nhu cầu về giống, thưc ăn va nguồn nhân lưc.......................................... 100
4.3. Đanh gia sơ bô hiêu qua quy hoach ................................................................. 103
4.3.1. Hiệu quả về kinh tế................................................................................... 103
4.3.2. Hiệu quả về xã hội..................................................................................... 104
4.3.3. Hiệu quả về môi trường sinh thái ............................................................. 105
4.3.4. Hiệu quả về quốc phòng an ninh .............................................................. 105
5.1. Giải pháp về cơ chế chính sách........................................................................ 106
5.3. Giải pháp về thị trường vꢁ xꢂc tiến thương mại .............................................. 108
5.4. Giải pháp về tổ chức va quan ly san xuât......................................................... 110
5.5. Giải pháp về bảo vệ môi trường....................................................................... 112
v
5.6. Giải pháp về hợp tác quốc tế............................................................................ 114
5.7. Giải pháp về đầu tư .......................................................................................... 115
5.8. Giải pháp về tổ chức thực hiện......................................................................... 116
KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ ................................................................................ 118
TÀI LIỆU THAM KHẢO ...................................................................................... 119
PHỤ LỤC ................................................................................................................. 120
vi
DANH MỤC BẢNG
2014......................................................................................................................... 22
2005 – 2014............................................................................................................. 34
Bảng 2.10: Kết quả lợi nhuận trên 1 kg tôm nuôi................................................... 37
Bảng 2.11: Lao động nuôi tôm nước lợ .................................................................. 39
năm 2030 ................................................................................................................. 60
với một số nước....................................................................................................... 68
9 tháng năm 2015 .................................................................................................... 69
trung bình (B2)........................................................................................................ 72
năm 2030 ................................................................................................................. 73
nuôi tự dưỡng truyền thống..................................................................................... 77
2009......................................................................................................................... 84
2020, tầm nhìn đến 2030......................................................................................... 94
đến năm 2020, tầm nhìn đến 2030 .......................................................................... 96
vii
2020, tầm nhìn đến 2030......................................................................................... 99
Bảng 4.8: Giá trị sản xuất tôm nước lợ ................................................................... 99
DANH MỤC HÌNH
Hình 2.1: Bản đồ hꢁnh chính vùng ĐBSCL.............................................................. 5
gần đây....................................................................................................................... 6
nuôi tôm nước lợ hiện nay....................................................................................... 13
2014......................................................................................................................... 27
2014......................................................................................................................... 33
đến năm 2030 .......................................................................................................... 63
Bản đến năm 2030................................................................................................... 64
viii
đến năm 2030 .......................................................................................................... 65
thê giơi đên năm 2030............................................................................................. 66
nhìn đến 2030 (ha)................................................................................................... 93
2020......................................................................................................................... 97
nhìn đến 2030.......................................................................................................... 98
2020, tầm nhìn đến 2030 (tấn) ................................................................................ 98
DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
BTC
Bán thâm canh
CBTSXK
CNH-HĐH
ĐBSCL
KHCN
KT-XH
NMCB
NN&PTNT
QCCT
Chế biến thủy sản xuất khẩu
Công nghiệp hóa – hiện đại hóa
Đồng bằng sông Cửu Long
Khoa hꢀc công nghệ
Kinh tế - xã hội
Nhꢁ máy chế biến
Nông nghiệp vꢁ phát triển nông thôn
Quảng canh cảnh tiến
Thâm canh
TC
TCT
Thẻ chân trắng
TCTS
Tổng cục Thủy sản
ix
PHẦN MỞ ĐẦU
1. Sự cần thiết lập quy hoạch
Ngꢁnh nuôi tôm nước lợ chiếm vị trí đặc biệt quan trꢀng trong chiến lược
phát triển kinh tế ngꢁnh thủy sản Việt Nam hơn 10 năm qua. Cùng với quá trình
chuyển đổi cơ cấu cây trồng vật nuôi vꢁ chuyển đổi đất nông nghiệp, đất lꢁm muối
năng suất thấp sang nuôi tôm ở các tỉnh ven biển, nhờ vậy mꢁ ngꢁnh tôm có sự
tăng trưởng vượt bậc cả về diện tích, sản lượng vꢁ giá trị xuất khẩu. Cụ thể: (i) Về
diện tích nuôi tôm nước lợ năm 2014 đạt 699.725 ha (ĐBSCL chiếm 91% diện tích
nuôi tôm của cả nước) tăng gấp 1,13 lần so với năm 2010, bình quân tăng
3,12%/năm. Trong đó, diện tích nuôi tôm Sꢂ đạt 604.130ha (ĐBSCL chiếm
93,73%) giảm 1,2% so với năm 2010, bình quân giảm 0,3%/năm; diện tích nuôi
tôm Thẻ chân trắng đạt 95.594 ha (ĐBSCL chiếm 74,35%) tăng gấp 13,04 lần so
với năm 2010, bình quân tăng 90,03%/năm. (ii) về sản lượng nuôi tôm nước lợ
năm 2014 đạt khoảng 661.074 tấn (ĐBSCL chiếm 80,61%) tăng 1,5 lần so với
năm 2010, bình quân tăng 10,59%/năm. Trong đó, sản lượng tôm Sꢂ đạt 269.711
(ĐBSCL chiếm 85,46%) giảm 16,79% so với năm 2010, bình quân giảm
4,49%/năm; sản lượng tôm Thẻ chân trắng đạt 391.363 tấn (ĐBSCL chiếm
71,15%), tăng gấp 3,32 lần so với năm 2010, bình quân tăng 35%/năm. (iii) về kim
ngạch xuất khẩu tôm năm 2014 đạt 3.952,9 triệu USD chiếm 50,45% tổng kim
ngạch xuất khẩu thủy sản toꢁn quốc, tăng gấp 1,56 lần so với năm 2010, bình quân
tăng trưởng 17,04%/năm (2010-2014). Trong đó, mặt hꢁng tôm Sꢂ đạt 1.385,5
triệu USD chiếm 35,05%, mặt hꢁng tôm Thẻ chân trắng đạt 2.310,5 triệu USD
chiếm 58,45%. (iv) Giải quyết việc lꢁm cho khoảng trên 1,5 triệu người (ĐBSCL
chiếm trên 90%). Mặc dù tăng trưởng các chỉ tiêu kinh tế ngꢁnh tôm năm sau luôn
cao hơn năm trước nhưng chất lượng tăng trưởng còn nhiều hạn chế thể hiện trên
nhiều mặt khác nhau. Cụ thể:
Tôm nước lợ lꢁ mặt hꢁng xuất khẩu chủ lực hꢁng đầu của ngꢁnh thủy sản
Việt Nam hơn 10 năm qua, với hai sản phẩm chính lꢁ tôm Sꢂ vꢁ tôm Thẻ chân
trắng. Đặc biệt lꢁ tôm Thẻ chân trắng, nếu trước năm 2008 còn bị hạn chế nuôi bởi
nhiều quan điểm cho rằng phát triển nuôi tôm chân trắng có nhiều nguy cơ tiềm ẩn
dịch bệnh Toura cho tôm Sꢂ bản địa. Tuy nhiên, với lợi thế thời gian nuôi ngắn,
năng suất nuôi cao, tôm Thẻ chân trắng dần thay thế con tôm Sꢂ, đứng trước tình
hình nꢁy Bộ NN&PTNT có Chỉ thị số 228/CT-BNN-NTTS ngꢁy 25/01/2008 về
việc cho phép phát triển nuôi tôm Thẻ chân trắng ở các tỉnh ĐBSCL nhằm đa dạng
đối tượng nuôi trồng vꢁ xuất khẩu thủy sản, vì vậy mꢁ cơ cấu nuôi tôm ở Việt Nam
có sự thay đổi rất lớn, tôm Sꢂ có xu hướng giảm xuống vꢁ thay thế vꢁo đó lꢁ đối
tượng tôm Thẻ chân trắng có xu hướng tăng lên cả diện tích, sản lượng vꢁ giá trị
kim ngạch xuất khẩu.
Cơ sở hạ tầng hệ thống thủy lợi, điện, giao thông v.v. phục vụ nuôi tôm
nước lợ thời gian qua chưa được đầu tư thích đáng; hiện nay hạ tầng thủy lợi được
đầu tư chủ yếu lꢁ đầu tư hệ thống thủy lợi nhằm phục vụ cho trồng lꢂa lꢁ chính;
hầu hết các vùng nuôi tôm chưa có hệ thống cấp, thoát nước riêng biệt, chưa có hệ
thống xử lý nước thải, hệ thống giao thông vꢁ điện được đầu tư nhưng còn nhiều
hạn chế. Vì vậy, nghề nuôi tôm vẫn chủ yếu tận dụng từ các công trình thủy lợi của
ngꢁnh nông nghiệp dẫn đến nguồn nước không đảm bảo, gây ô nhiễm môi trường,
dễ lꢁm phát sinh vꢁ lây lan dịch bệnh.
Sản xuất vꢁ cung ứng giống còn nhiều bất cập, mặc dù lꢁ một trong những
quốc gia sản xuất vꢁ xuất khẩu tôm lớn trên thế giới, song khả năng cung ứng tôm
giống sạch bệnh cho người nuôi của nước ta đạt thấp. Hiện nay, vẫn còn rất nhiều kẽ
hở trong việc quản lý sản xuất, kinh doanh tôm giống, sản xuất giống vẫn phụ thuộc
rất lớn vꢁo nguồn tôm bố mẹ tự nhiên, chất lượng không đồng đều.
Quản lý môi trường, dịch bệnh trong nuôi tôm còn nhiều hạn chế, tình trạng
tôm chết ở nhiều địa phương trong những năm gần đây có nhiều nguyên nhân như
thiếu hệ thống quan trắc cảnh báo môi trường, cơ sở hạ tầng vùng nuôi chưa đảm bảo,
nhiều nơi mương cấp nước chung với nước thải; chất lượng con giống chưa đảm bảo,
không tuân thủ lịch thời vụ... đã dẫn tới lây lan dịch bệnh. Mặc dù đã có quy trình
nuôi VietGap nhưng thực tế người dân chưa áp dụng mꢁ chỉ biết nuôi theo quy trình
của các công ty bán giống, thức ăn, chế phẩm sinh hꢀc tổ chức tập huấn tận vùng
nuôi. Các quy trình nꢁy đều hướng người nuôi đến sử dụng sản phẩm của hꢀ cꢁng
nhiều cꢁng tốt nên tình trạng lạm dụng thuốc, hóa chất rất phổ biến, lꢁm ô nhiễm môi
trường vꢁ ảnh hưởng tới chất lượng vꢁ khả năng cạnh tranh của sản phẩm.
Chưa chủ động sản xuất thức ăn vꢁ thuốc thꢂ ý thủy sản phục vụ nhu cầu người
nuôi tôm nên chꢂng ta thường xuyên bị động trong sản xuất mỗi khi có biến động lớn
về giá thức ăn, thuốc vꢁ hóa chất các loại bởi vì thức ăn chiếm tới gần 80% giá thꢁnh
sản phẩm. Trong khi đó hiện nay, thị trường thức ăn nuôi tôm, thuốc vꢁ hóa chất các
loại phụ thuộc trên 80% vꢁo các doanh nghiệp có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoꢁi.
Có thể nói giai đoạn 2010-2014 lꢁ giai đoạn cách mạng của con tôm Thẻ
chân trắng, với sự tăng trưởng quá nóng, nhất lꢁ khu vực ĐBSCL tình trạng phát
triển nuôi tôm tự phát ngoꢁi vùng quy hoạch diễn ra ở hầu khắp các địa phương
trong vùng, vượt xa khả năng chịu đựng về cơ sở hạ tầng hiện có cũng như trình độ
quản lý gây khó khăn cho công tác quản lý vꢁ kiểm soát dịch bệnh. Ngoꢁi ra, tình
trạng nuôi tôm tự phát ngoꢁi vùng quy hoạch còn tạo sự mất cân bằng các yếu tố
đầu vꢁo cho sản xuất như giống, thức ăn, thuốc vꢁ hóa chất các loại tăng lên sẽ đẩy
giá lên cao, tạo cơ hội cho việc buôn bán các yếu tố đầu vꢁo phục vụ cho sản xuất
nuôi tôm kém chất lượng, đặc biệt lꢁ tôm giống chất lượng thấp... Ngoꢁi ra, nó còn
lꢁm mất cân bằng cung cầu nguyên liệu sẽ đẩy giá bán giảm sâu vꢁ người chịu
thiệt hại đầu tiên chính lꢁ người dân. Việc phát triển ngoꢁi vùng quy hoạch sẽ phá
vỡ những quy hoạch sẵn có của các địa phương, tạo lên nhiều hệ lụy xấu về môi
trường sinh thái vꢁ các vấn đề an sinh xã hội.
Đứng trước tình hình trên việc “Xây dựng quy hoạch nuôi tôm nƣớc lợ
vùng ĐBSCL đến năm 2020, tầm nhìn 2030” lꢁ cần thiết vꢁ cấp bách, nhằm cơ
cấu vꢁ tổ chức lại sản xuất một cách hợp lý, xác định được những bước đi vꢁ giải
pháp phù hợp để chủ động trong tận dụng lợi thế, cơ hội. Đồng thời giải quyết được
các khó khăn, thách thức trong giai đoạn tới, đưa ngꢁnh tôm tiếp tục phát triển ổn
định, bền vững chủ động thích ứng với những biến đổi khí hậu.
2
2. Những căn cứ pháp lý
Luật thủy sản năm 2003;
Luật đất đai năm 2013;
Luật bảo vệ môi trường năm 2014;
Nghị định số 92/2006/NĐ-CP, ngꢁy 07/09/2006 vꢁ Nghị định 04/2008/NĐ-
CP ngꢁy 11/01/2008 của Chính phủ về việc lập, phê duyệt vꢁ quản lý quy hoạch
tổng thể phát triển kinh tế - xã hội;
Thông tư số 05/2013/TT-BKHĐT, ngày 31/10/2013 của Bộ Kế hoạch vꢁ
̃
tô chưc lâp
̉
, thâm đin
̉
h, phê duyêt
, điều chinh va công
̀
Đầu tư về việc Hương dân
̣
̣
̣
́
́
̉
̀
̉
̉
̉
bô
́
quy hoac
̉
̣
h tông thê phat triên kinh tê xa hôi; quy hoac
́
̣
̣
h nganh, lꢃnh vực vꢁ sản
́
̃
phâm chu yếu;
̉
Chỉ thị số 228/2008/CT-BNN ngꢁy 25/01/2008 của Bộ trưởng Bộ
NN&PTNN về việc phát triển nuôi tôm Thẻ chân trắng ở các tỉnh Nam bộ;
Quyết định số 1690/QĐ-TTg ngꢁy 16/9/2010 của Thủ tướng Chính phủ về
việc phê duyệt Chiến lược phát triển thủy sản Việt Nam đến năm 2020;
Quyết định 332/QĐ-TTg ngꢁy 03/03/2011 của Thủ tướng Chính phủ về việc
phê duyệt Đề án phát triển NTTS đến năm 2020;
Quyết định số 1887/QĐ-BNN-KH, ngꢁy 14/8/2013 của Bộ trưởng Bộ NN vꢁ
PTNT về việc “Phê duyệt danh mục vꢁ phân giao nhiệm vụ quản lý các dự án điều
tra cơ bản vꢁ quy hoạch mở tới năm 2014 của Bộ Nông nghiệp vꢁ phát triển nông
thôn”;
Quyết định số 1445/QĐ-TTg, ngày 16/08/2013 của Thủ tướng Chính phủ về
việc Phê duyệt quy hoạch tổng thể phát triển thủy sản đến năm 2020, tầm nhìn
2030;
Quyết định số 2760/QĐ-BNN-TCTS, ngꢁy 22/11/2013 của Bộ Nông nghiệp
vꢁ Phát triển Nông thôn Phê duyệt Đề án tái cơ cấu ngꢁnh thủy sản theo hướng
nâng cao giá trị gia tăng vꢁ phát triển bền vững;
Quyết định số 469/QĐ-TCTS-KHTC, ngꢁy 29/8/2013 của Tổng cục trưởng
Tổng cục thủy sản về việc “Giao nhiệm vụ xây dựng đề cương, dự toán vꢁ kế
hoạch lập Quy hoạch nuôi tôm nước lợ đến năm 2020, tầm nhìn 2030”;
3. Phạm vi nghiên cứu của dự án
3.1. Phạm vi không gian
Quy hoạch trên vùng đất tiềm năng vꢁ khả năng thích hợp cho phát triển
nuôi tôm nước lợ ở vùng Đồng bằng sông Cửu Long.
Dự án được triển khai quy hoạch trên phạm vi 08 tỉnh ven biển ĐBSCL
(Long An, Tiền Giang, Bến Tre, Trꢁ Vinh, Sóc Trăng, Bạc Liêu, Kiên Giang vꢁ Cꢁ
Mau).
3.2. Phạm vi thời gian
3
PHẦN II
ĐÁNH GIÁ CÁC ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ XÃ HỘI VÀ
CÁC NGUꢀN LỰC PHÁT TRIỂN NUÔI TÔM NƢỚC LỢ
2.1. Đánh giá điều kiện tự nhiên – môi trƣờng ảnh hƣởng đến vùng quy hoạch
2.1.1. Đánh giá đặc điểm điều kiện tự nhiên
2.1.1.1. Vị trí địa lý, địa hình
Hình 2.1: Bản đồ hành chính vùng ĐBSCL
Đồng bằng sông Cửu Long hay còn gꢀi lꢁ miền Tây Nam Bộ, lꢁ phần lãnh
thổ của Việt Nam, nằm ở hạ lưu châu thổ sông Mekong. Sông Mekong có chiều
dꢁi tổng cộng 4.880 km, tổng diện tích lưu vực khoảng 795.000 km2, bắt nguồn từ
Trung Quốc (chiếm 21% diện tích lưu vực), chảy qua Lꢁo (25%), Mianmar (3%),
Thái Lan (23%), Campuchia (20%) vꢁ Việt Nam (8%) rồi đổ ra biển Đông (Đoàn
Văn Tiến, 2003).
Giới hạn địa lý của vùng nꢁy được xác định từ vꢃ độ 8º30’N – 10º40’N vꢁ
kinh độ 104º26’E – 106º40’E.
Địa giới hꢁnh chính của vùng được xác định bởi 12 tỉnh vꢁ 1 thꢁnh phố:
Long An, Tiền Giang, Bến Tre, Đồng Tháp, Vꢃnh Long, Trꢁ Vinh, An Giang, Hậu
Giang, Sóc Trăng, Bạc Liêu, Cꢁ Mau, Kiên Giang vꢁ Tp. Cần Thơ. Trong đó, các
5
tỉnh giáp biên giới Campuchia gồm có: Long An, Đồng Tháp, An Giang vꢁ Kiên
Giang; các tỉnh ven biển giáp vịnh Thái Lan: Kiên Giang, Cꢁ Mau; các tỉnh ven
biển giáp biển Đông: Tiền Giang, Bến Tre, Trꢁ Vinh, Sóc Trăng, Bạc Liêu, Cꢁ
Mau.
Tổng diện tích tự nhiên vùng ĐBSCL lꢁ 4.046.400 ha, trong đó 80,3% diện
tích dꢁnh cho nông nghiệp - thủy sản. ĐBSCL có chiều dꢁi bờ biển khoảng 780
km, chiếm 23,92% chiều dꢁi bờ biển cả nước, vùng đặc quyền kinh tế rộng khoảng
360.000 km (chiếm 37,1% tổng diện tích đặc quyền kinh tế của cả nước). Toꢁn
vùng ĐBSCL có 22 cửa lạch lớn nhỏ với diện tích vùng triều khoảng 600.000 –
800.000 ha.
2.1.1.2. Đặc điểm khí hậu, thời tiết
a) Nhiệt độ
ĐBSCL có nền nhiệt độ cao vꢁ ổn định. Nhiệt độ trung bình năm giữa các
tỉnh ven biển không chênh lệch nhiều, dao động trong khoảng 26-28°C thống kê
trong 05 năm gần đây (hình 1.2). Biên độ nhiệt năm trong vùng khoảng 2 - 3°C;
biên độ nhiệt cùng thời gian giữa các năm trong khoảng 2 - 3°C; biên độ nhiệt
ngꢁy thấp nhất (tháng 9 - 10) khoảng 6 - 7°C vꢁ cao nhất (mùa khô) khoảng 10°C.
ºC
Hình 2.2: Nhiệt độ trung bình năm (°C) các tỉnh ven biển vùng ĐBSCL 05
năm gần đây
(Nguồn: Niên giám thống kê các tỉnh ven biển vùng ĐBSCL)
b) Số giờ nắng
Các tỉnh ven biển trong vùng ĐBSCL có số giờ nắng trung bình cả năm dao
động từ 1.868 - 2.658 giờ, trong đó tháng 2–3 có số giờ nắng lớn nhất (8-9
giờ/ngꢁy), tháng 9 có số giờ nắng ít nhất (5 giờ/ngꢁy).
c) Độ ẩm
Độ ẩm ĐBSCL liên quan mật thiết đến chế độ mưa vꢁ gió mùa:
6
Mùa khô: độ ẩm không khí thấp, giá trị trương đối trung bình dưới 80%.
Độ ẩm xuống thấp nhất vꢁo khoảng tháng 2-4, có thể đạt giá trị dưới
40%.
Mùa mưa: độ ẩm không khí tăng lên, giá trị tương đối trung bình đều
vượt 80%. Độ ẩm cao nhất vꢁo các tháng giữa mùa mưa có thể đạt 83-
88%.
Phân bố độ ẩm tương đối đồng nhất giữa các vùng trong ĐBSCL, tuy nhiên
cũng có sự chênh lệch nhỏ vꢁ có xu hướng tăng dần theo hướng Đông - Tây vꢁ Bắc
- Nam.
d) Chế độ mưa
Mùa mưa thường bắt đầu cuối tháng 4 - đầu tháng 5 vꢁ kết thꢂc khoảng
tháng 10 - tháng 11. Lượng mưa phân bố giảm dần theo hướng Tây Nam - Đông
Bắc. Các tỉnh phía Tây Nam ĐBSCL có lượng mưa năm lớn hơn, mùa mưa kéo dꢁi
hơn vꢁ ổn định hơn các tỉnh phía Đông Bắc. Lượng mưa bình quân năm ở ĐBSCL
khoảng 1.607 mm, lượng mưa tập trung 90% vꢁo các tháng mùa mưa (tháng 5 -
tháng 11) vꢁ tập trung cao điểm vꢁo tháng 8-10 (15-25 ngꢁy mưa/tháng) với lượng
mưa bình quân tháng khoảng 250-350 mm.
e) Chế độ gió – bão
Gió ở ĐBSCL ảnh hưởng của chế độ gió mùa rõ rệt. Tháng 5 đến tháng 9
(mùa mưa): hướng gió chính lꢁ Tây - Nam đến Tây Tây - Nam. Cuối tháng 9 đến
tháng 10: gió giảm dần, vꢁ đổi hướng Tây - Nam đến Đông Đông - Bắc. Tháng 12
đến tháng 2 năm sau: gió thổi hướng Đông - Bắc đến Đông - Nam. Tháng 3 đến
tháng 5: gió thổi theo hướng Đông đến Đông Đông - Nam.
Tốc độ gió khác nhau theo mùa: vùng biển Đông, tốc độ gió mùa khô cao
hơn mùa mưa khoảng 0,5-1,0 m/s; vùng vịnh Thái Lan, tốc độ gió mùa mưa cao
hơn mùa khô khoảng 0,5-1,0 m/s.
Bão vꢁ áp thấp nhiệt đới vùng ven biển Nam Bộ ít xảy ra hơn nhiều so với
vùng biển miền Trung vꢁ miền Bắc. Tốc độ gió mạnh thường thấy trong các cơn
giông mạnh hay lốc, nhưng cũng không vượt quá 20 m/s (tháng 12 đến tháng 4
năm sau) hay không quá 25-30 m/s (mùa mưa).
2.1.1.3. Hệ thống sông ngòi, thuỷ văn
a) Hệ thống sông ngòi
Chế độ thủy văn của ĐBSCL chịu sự chi phối hoꢁn toꢁn của sông Mekong.
Sông Mekong bắt nguồn từ Trung Quốc, đi qua 5 nước trước khi chảy vꢁo Việt
Nam rồi đổ ra biển Đông. Phần lưu vực sông Mekong chảy ngang qua Việt Nam
được gꢀi lꢁ sông Lớn, sông Cái, hay sông Cửu Long.
Hệ thống sông Cửu Long gồm nhiều con sông lớn nhỏ, hệ thống sông chính
như sau:
7
Sông Hậu: chảy qua tỉnh An Giang (Châu Đốc, Long Xuyên), lꢁm ranh
giới tự nhiên giữa các tỉnh Đồng Tháp vꢁ Cần Thơ, Vꢃnh Long vꢁ Cần
Thơ, Hậu Giang vꢁ Vꢃnh Long, Trꢁ Vinh vꢁ Sóc Trăng vꢁ đổ ra biển trước
kia bằng ba cửa. Hiện nay cửa Ba Thắc đã bị bồi lấp nên sông Hậu chỉ còn
hai cửa biển.
Sông Tiền có lòng sông rộng với nhiều cù lao ở giữa dòng, chảy qua Tân
Châu (An Giang), Hồng Ngự vꢁ Cao Lãnh (Đồng Tháp), Vꢃnh Long, Trꢁ
Vinh, Bến Tre đến Cai Lậy (Tiền Giang) thì chia lꢁm bốn sông đổ ra biển
bằng sáu cửa.
Bên cạnh hệ thống sông Cửu Long, ĐBSCL còn có một số sông lớn khác
như: hệ thống sông Vꢁm Cỏ, sông Sở Thượng vꢁ Sở Hạ đều bắt nguồn từ
Campuchia, sông Mỹ Thanh, sông Cái Lớn vꢁ Cái Bé vꢁ một số hệ thống kênh đꢁo
cấp I, kênh cấp II, kênh nội đồng,… Tất cả những sông kênh nꢁy tạo thꢁnh hệ
thống sông kênh chằng chịt ở ĐBSCL có ý nghꢃa rất quan trꢀng đối với việc thoát
lũ. Bên cạnh đó, hệ thống sông kênh rạch nꢁy cũng góp phần lꢁm cho nguồn lợi
thuỷ sản vùng ĐBSCL đa dạng vꢁ phong phꢂ. Tổng chiều dꢁi của hệ thống sông
ngòi ở ĐBSCL được ước tính dꢁi khoảng 4.900 km.
b) Chế độ triều, xâm nhập mặn
Chế độ triều ven biển
ĐBSCL có chế độ triều tương đối khác nhau giữa vùng biển phía Đông (từ
Vũng Tꢁu đến Cꢁ Mau) vꢁ vùng biển phía Tây (vịnh Thái Lan).
+ Khu vực biển phía Đông: Kéo dꢁi từ Vũng Tꢁu đến mũi Cꢁ Mau, dꢁi 400
km chịu ảnh hưởng rõ rệt theo chế độ thủy triều bán nhật triều không đều, biên độ
triều khá lớn trên 2 m, đạt tối đa 3,5 m, đặc biệt trong chu kỳ triều Maton (chu kỳ
19 năm) có thể lên đến 4 - 4,2 m.
+ Khu vực biển phía Tây: Từ mũi Cꢁ Mau đến Hꢁ Tiên dꢁi 250 km. Ở khu
vực nꢁy chịu chi phối bởi thủy triều nhật triều không đều của vùng biển vịnh Thái
Lan, đoạn gần mũi Cꢁ Mau bị ảnh hưởng của thủy triều biển Đông. Biên độ trung
bình triều phía Tây nhỏ hơn 1 m, tối đa không quá 1,1 - 1,2 m, trung bình khoảng
0,7 - 0,8 m, đồng thời cũng ít chênh lệch giữa các vùng về biên độ.
Sự truyền triều vào sông Cửu Long
Thuỷ triều biển Đông gia tăng biên độ khi tiến sát đến cửa sông vꢁ bắt đầu
giảm dần khi truyền sâu vꢁo đất liền. Đặc biệt về mùa kiệt, ảnh hưởng của triều
trong hệ thống sông rất lớn. So với các sông chính trên thế giới, mức độ truyền
triều vꢁo sông Cửu Long khá sâu, có thể lên đến 350 km, tức đến điểm trên thủ đô
PhnomPenh (Campuchia).
Trên sông Tiền, đỉnh triều xuất hiện tại Tân Châu chậm hơn 4 - 6 giờ so với
đỉnh triều ở cửa biển. Trên sông Hậu, đỉnh triều tại Châu Đốc cũng chậm hơn đỉnh
triều ở biển Đông một thời gian tương tự.
8
Tốc độ truyền sóng triều cũng như sông Hậu trung bình khoảng 25 km/giờ.
Lưu lượng triều đạt giá trị cực đại vꢁo tháng 4, thời gian nꢁy sóng triều có thể lên
đến Campuchia đi qua đoạn Mỹ Thuận - Tân Châu trên sông Tiền vꢁ Cần Thơ -
Châu Đốc trên sông Hậu. Trong các tháng 2 vꢁ 6 thì sự truyền triều có giảm đi,
triều chỉ có thể lên đến Campuchia khi xuất hiện kỳ nước cường trong chu kỳ 1/2
tháng. Lưu lượng truyền triều trung bình đo được tại Cần Thơ lꢁ 1.500 m3/s vꢁ tại
Mỹ Thuận khoảng 1.600 m3/s. Tổng lượng nước triều hằng năm qua Tân Châu vꢁ
Châu Đốc lên đến gần 50 tỷ m3 nước. Trong chu kỳ năm, tác động triều ở biển
Đông mạnh nhất vꢁo tháng 12 tới tháng 1, rồi yếu đi trong các tháng 3, tháng 4 rồi
mạnh lại vꢁo tháng 5 đến tháng 7 vꢁ yếu đi trong tháng 8 tới tháng 9 dương lịch.
Mùa lũ tốc độ dòng chảy trên sông Cửu Long lên đến 2,5 m/s (9 km/h), mùa
cạn tốc độ dòng chảy phụ thuộc nhiều vꢁo dòng triều, khi triều rꢂt, nước chảy xuôi
vꢁ ngược lại. Dòng triều trong sông có thể đạt giá trị trung bình 1 m/s, mạnh nhật
lꢂc triều rꢂt trong mùa lũ, có thể đạt tới 1,5 - 2,0 m/s. Trong các mùa khác, tốc độ
lớn nhất ứng với triều cường vꢁo khoảng 0,5 - 1,25 m/s.
Xâm nhập mặn
ĐBSCL bị ảnh hưởng mặn bởi biển phía Đông vꢁ biển phía Tây. Do chế độ
bán nhật triều không đều ở biển Đông nên việc truyền mặn từ các vùng biển nꢁy
vꢁo các cửa sông cũng theo nhịp điệu của quá trình triều. Vꢁo cuối mùa lũ, khi
nguồn nước từ thượng lưu về trong sông giảm dần, mặn từ biển bắt đầu lấn dần
vꢁo vùng cửa sông vꢁ theo triều xâm nhập vꢁo sâu lên thượng nguồn.
Các vùng dꢀc theo các nhánh hệ thống sông Cửu Long cách biển khoảng 20-
35 km sẽ có đường đẳng mặn 4 g/l quanh năm, cá biệt có năm có thể lấn sâu đến
50-60 km. Đi dꢀc theo hướng các nhánh sông Cửu Long, độ mặn giảm dần vꢁ tỉ lệ
nghịch với khoảng cách đến biển Đông. Nhưng điều nꢁy còn phụ thuộc vꢁo lưu
lượng nước phân bố giữa các nhánh sông cũng như chế độ lũ.
Nhìn chung, mức độ xâm nhập mặn lớn nhất lꢁ vꢁo tháng 4-5 hꢁng năm trên
các nhánh sông vꢁ yếu nhất vꢁo tháng 10. Từ tháng 6, do ảnh hưởng của sự gia
tăng nước ngꢀt thượng nguồn vꢁo những tháng đầu mùa lũ vꢁ mùa mưa tại đồng
bằng, nước mặn bị đẩy ra xa vùng ven biển.
2.1.2. Đánh giá diện tích tiềm năng phát triển nuôi tôm nƣớc lợ vùng ĐBSCL
+ Năm 2010: Tổng diện tích đất chuyên NTTS của 08 tỉnh ven biển vùng
ĐBSCL năm 2010 lꢁ 476.523 ha (chưa bao gồm diện tích nuôi kết hợp), chiếm
16,36% tổng diện tích tự nhiên vꢁ 19,37% tổng diện tích đất nông nghiệp của 08
tỉnh (theo kiểm kê sử dụng đất của Sở Tꢁi nguyên vꢁ Môi trường các tỉnh). Diện
tích đất chuyên NTTS trong 08 tỉnh ven biển vùng ĐBSCL, tỉnh Cꢁ Mau có diện
tích lớn nhất 203.944 ha, kế đến lꢁ tỉnh Bạc Liêu 114.161 ha, diện tích nꢁy ít nhất
ở tỉnh Tiền Giang 7.180 ha.
+ Năm 2014: Tổng diện tích đất chuyên NTTS của 08 tỉnh ven biển vùng
ĐBSCL phân bổ đến năm 2014 lꢁ 483.977 ha (chưa bao gồm diện tích nuôi kết
hợp) tăng 7.454 ha so với năm 2010, chiếm 16,62% tổng diện tích tự nhiên vꢁ
9
19,77% tổng diện tích đất nông nghiệp của 08 tỉnh (theo kiểm kê sử dụng đất của
Sở Tꢁi nguyên vꢁ Môi trường các tỉnh).
Hình 2.3: Cơ cấu (%) diện tích đất nuôi tôm mặn lợ chuyên trong diện tích
đất chuyên NTTS 08 tỉnh ven biển vùng ĐBSCL giai đoạn 2010 - 2014
Đất nuôi tôm mặn lợ 08 tỉnh ven biển vùng ĐBSCL tính đến năm 2014
khoảng trên 600.000 ha, bao gồm cả đất nuôi tôm mặn lợ chuyên vꢁ đất nuôi tôm
kết hợp (ruộng lꢂa, rừng,…). Cơ cấu diện tích đất nuôi tôm mặn lợ chuyên trong
tổng đất nuôi tôm ở 08 tỉnh từ năm 2010 đến 2014 chiếm từ 10,15% đến 14,93%;
cơ cấu nꢁy trong quỹ đất chuyên NTTS từ năm 2010 đến 2014 lꢁ 12,56% đến
18,66%. Nhìn chung, diện tích đất nuôi tôm mặn lợ tăng qua các năm.
Theo đánh giá của Đề án đầu tư nuôi trồng thủy sản, thì tổng diện tích có
khả năng phát triển nuôi mặn, lợ toꢁn quốc khoảng 990.000ha, trong đó vùng
ĐBSCL khoảng 886.249 ha chiếm 89% tổng diện tích tiềm năng nuôi mặn, lợ toꢁn
quốc. Đây lꢁ cơ sở tính toán quỹ đất mở rộng trong thời kỳ quy hoạch nuôi tôm
nước lợ vùng ĐBSCL.
2.1.3. Đánh giá thực trạng môi trƣờng nƣớc trong nuôi tôm nƣớc lợ
Hiện nay, hệ thống sông, kênh chính ở các tỉnh ven biển đều chịu ảnh
hưởng, áp lực của các nguồn gây ô nhiễm môi trường nước mặt. Theo thống kê,
các nguồn gây ô nhiễm chính hiện nay như sau:
10
Nguồn thải từ sản xuất công
nghiệp, tiểu thủ công nghiệp
vꢁ lꢁng nghề
Nguồn thải từ hệ thống
canh tác nông nghiệp
(phân bón, thuốc BVTV)
Nguồn thải từ chăn
Nguồn thải từ chợ vꢁ
nuôi gia sꢂc, gia cầm
các cơ sở dịch vụ
Nguồn thải chính
gây ô nhiễm
Nguồn thải từ các cơ
sở y tế
Nguồn thải từ nuôi
trồng thủy sản
Nguồn thải từ hoạt động
du lịch
Nguồn thải từ hoạt động
giao thông trên sông, rạch
Nguồn thải từ các hoạt
động sinh hoạt của
con người
Hình 2.4: Các nguồn gây ô nhiễm môi trƣờng nƣớc mặt hiện nay
Tác động của NTTS, nuôi tôm nƣớc lợ đến nguồn nƣớc: Trong những
năm qua, diện tích nuôi tôm mặn lợ ở các tỉnh ven biển vùng ĐBSCL ngꢁy cꢁng
phát triển dẫn đến sự gia tăng chất thải vꢁo môi trường.
Hầu hết các diện tích NTTS nói chung cũng như nuôi tôm mặn lợ nói riêng
đều chưa đầu tư hệ thống thu gom, xử lý nước thải vꢁ bùn thải tập trung. Nước thải
sau quá trình nuôi được thải trực tiếp ra môi trường kênh rạch dẫn nước, kết hợp
với việc dẫn nước mặn phục vụ nuôi thông qua hệ thống kênh mương đã góp phần
gây ô nhiễm nguồn nước trong vùng.
Nitơ (N) và Photpho (P) lꢁ những nguyên tố chủ yếu trong chất thải bắt
nguồn từ thức ăn. Việc cho thức ăn quá nhiều, nước không ổn định, thức ăn dễ tan,
thức ăn khó hấp thu vꢁ khả năng duy trì N..., lꢁ những yếu tố liên quan với nước
thải có chứa nhiều N và P. Thức ăn thừa, chiếm tỷ lệ lớn (30 - 40%) của ô nhiễm
nitơ. Người ta ước lượng rằng, có khoảng 63 - 78% nitơ vꢁ 76 - 80% P cho tôm ăn
bị thất thoát vꢁo môi trường. N dưới dạng protein được tôm hấp thu vꢁ bꢁi tiết dưới
dạng Ammoniac. Tổng khối lượng N và P sản sinh trên 1 ha trại nuôi tôm bán
thâm canh có sản lượng 2 tấn, tương ứng khoảng 113 kg vꢁ 43 kg. Ðương nhiên,
trong hệ thống nuôi thâm canh thì khối lượng nꢁy tăng gấp từ 7 - 31 lần.
Chất thải bắt nguồn từ thức ăn không ăn hết, phân vꢁ chuyển hóa dinh
dưỡng lꢁ nguồn gốc chủ yếu của các chất gây ô nhiễm ở các trại nuôi tôm quản lý
kém. Nước thải mang theo một lượng lớn hợp chất nitơ, photpho vꢁ các chất dinh
dưỡng khác, gây nên sự phꢂ dưỡng, kèm theo sự tăng sức sản xuất ban đầu vꢁ nở
rộ của vi khuẩn. Sự có mặt của các hợp chất carbonic vꢁ chất hữu cơ sẽ lꢁm giảm
ôxy hòa tan vꢁ tăng BOD, COD, Sulfit hydrrogen, Ammoniac và hàm lượng
Methan trong vực nước tự nhiên. Một vấn đề khác do việc nuôi tôm gây nên đó lꢁ
sự lꢁm lắng đꢀng bùn ở các vùng lân cận, như rừng ngập mặn vꢁ ở những nơi nước
tù.
Việc sử dụng kháng sinh đã gây nên sức chống chịu thuốc ở vi sinh vật vꢁ
có vết trong mô của ký chủ. Sử dụng thuốc điều trị vꢁ hóa chất gây tác động bất lợi
11
Tải về để xem bản đầy đủ
148 trang
38880
Free
Bạn đang xem 20 trang mẫu của tài liệu "Báo cáo Đề tài Quy hoạch nuôi tôm nước lợ vùng đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2020, tầm nhìn 2030", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- bao_cao_de_tai_quy_hoach_nuoi_tom_nuoc_lo_vung_dong_bang_son.pdf
