Bài giảng Môi trường và con người - Chương 1: Con người & sự phát triển của con người

CHƢƠNG 1

CON NGƢỜI & SỰ PHÁT TRIỂN CỦA CON NGƢỜI

1. Quá trình phát triển của con người

2. Một số yếu tố tác động đến quá trình phát triển của

con người

3. Các hình thái kinh tế mà loài người đã trải qua

4. Dân số và các vấn đề về dân số

Chuong 1 – Con nguoi va su phat trien cua con nguoi

1

Sự hình thành của vũ trụ

 13,7 tỉ năm

 Plasma vũ trụ (1)

 Quark (2)

 Neutron, proton

 H and He (4)

 Nguyên tố khác

(5)

 Ngôi sao và hành

tinh (6)

 Dải ngân hà, hệ

Mặt trời và Trái

Đất (7)

Chuong 1 – Con nguoi va su phat trien cua con nguoi

2

Sự sống hình thành trên Trái đất

 4,6 tỉ năm

 Tế bào 3,9 tỉ năm

 Vi khuẩn 3,5 tỉ năm

 Tế bào có nhân 1,9

tỉ năm

 Sinh vật đa bào

 Động vật vỏ cứng

580 triệu năm

 Thực vật trên cạn

460 triệu năm

 Động vật có vú 55

triệu năm

 Linh trưởng 25

triệu năm

Chuong 1 – Con nguoi va su phat trien cua con nguoi

3

1. Quá trình phát triển của con ngƣời

Con người còn tiến hóa

nữa không? Cơ sở?

Homo sapiens sapiens

(Người hiện đại)

Homo sapiens

neandertalensis

(Người cận đại)

Homo erectus

(Người đứng thẳng)

Homo erectus

Homo habilis

(Người khéo léo)

Australopithecus africanus

(Vượn người phương nam)

Australopithe

cus africanus

Singe

anthropoïde

(Khỉ giống

người)

Singe anthropoïde

Chuong 1 – Con nguoi va su phat trien cua con nguoi

4

1. Quá trình phát triển của con ngƣời

 Bộ khỉ: vẫn tồn tại như các động vật khác

 Vượn người: tiến hóa tách ra khỏi giới động vật hiện tại.

Họ Ngƣời có danh pháp khoa học Hominidae (khỉ dạng người loại

lớn), bao gồm trong đó người (homo), tinh tinh (pan), gôrila (gorilla)

và đười ươi (pongo).

Chuong 1 – Con nguoi va su phat trien cua con nguoi

5

1. Quá trình phát triển của con ngƣời

Vƣợn ngƣời phƣơng Nam (Australopithecus)

 Cách đây từ 4 – 2 triệu năm

 Cao: 1 – 2,6m

 Thể tích não ~ 450 – 600 cm³

 Đi bằng hai chân nhưng còn khom

 Nguồn thức ăn chủ yếu: thực vật

 Tác động rất ít vào môi trường

Reconstructionof

Australopithecusafarensis

at Barcelona

Originalskullof Mrs. Ples, a

female Australopithecusafricanus

Chuong 1 – Con nguoi va su phat trien cua con nguoi

6

1. Quá trình phát triển của con ngƣời

Ngƣời khéo léo (Homo habilus)

 Cách đây từ 2 triệu năm

 Cao: 1,4 – 1,6m. Trung bình 1,5m

 Thể tích não ~ 600 – 800 cm³

 Phối hợp tay-mắt-não khởi động và tự

củng cố

 Loài đầu tiên có khả năng tạo ra và sử

dụng công cụ bằng đá nguyên thủy.

 Gia tăng khả năng tác động vào môi

trường

Chuong 1 – Con nguoi va su phat trien cua con nguoi

7

1. Quá trình phát triển của con ngƣời

Ngƣời đứng thẳng (Homo erectus)

 Cách đây từ 1,8 triệu năm

 Cao: 1,4 – 1,7m

 Thể tích não ~ 900 – 1100 cm³

 Biết dùng lửa

 Phân tán khá rộng khắp nơi trên

thế giới

 Tập hợp thành những nhóm nhỏ

khoảng vài trăm cá thể

 Tăng khả năng tác động vào môi

trường

Chuong 1 – Con nguoi va su phat trien cua con nguoi

8

1. Quá trình phát triển của con ngƣời

Ngƣời thông minh / ngƣời cận đại (Homo sapiens)

 Cách đây 200.000 – 150.000

năm

 Cao: 1,5 – 1,9m

 Thể tích não ~ 1100 – 1400 cm³

 Hình thành bộ lạc sơ khai

 Có ngôn ngữ

 Có dự trữ thực phẩm

 Tăng khả năng tác động vào

môi trường

Chuong 1 – Con nguoi va su phat trien cua con nguoi

9

1. Quá trình phát triển của con ngƣời

Ngƣời thông tuệ / ngƣời hiện đại (Homo sapiens sapiens)

 Cách đây 40.000 – 35.000 năm

 Đến nay vẫn chưa có đột biến gen

hình thành loài mới

 Ngôn ngữ đầy đủ

 Chuỗi kết hợp tay-mắt-não-miệng

được tự củng cố và diễn ra hết tốc

lực

 Phát triển nền văn minh

 Bắt đầu tác động mạnh vào môi

trường

Chuong 1 – Con nguoi va su phat trien cua con nguoi

10

Chuong 1 – Con nguoi va su phat trien cua con nguoi

11

2. Một số yếu tố tác động đến con ngƣời

Phƣơng thức sống & thức ăn

Khí hậu

Môi trƣờng địa hóa

Chuong 1 – Con nguoi va su phat trien cua con nguoi

12

2.1 Phương thức sống và thức ăn

 Bản chất con người vừa là cơ thể sinh học vừa là văn hóa, hai mặt

này không tách rời nhau.

 Khai thác môi trường + thích nghi với điều kiện sống

 chế tác công cụ và sáng tạo công nghệ

 Thay đổi cấu tạo và thêm các chức năng mới của cơ thể:

Hoàn thiện khả năng cầm nắm, phát triển thị giác, thoái hóa hàm

răng, chuyên biệt hóa chân và tay.

Phức tạp hóa cấu trúc và chức năng não bộ.

Tăng cường sử dụng protein động vật.

Tạo ra những dị biệt khá lớn về đáp ứng sinh học.

Chuong 1 – Con nguoi va su phat trien cua con nguoi

13

2.2 Khí hậu

– Khí hậu là tổ hợp của nhiều thành phần như nhiệt độ, độ ẩm, gió, mây mưa,

nắng, tuyết …

– Ảnh hưởng của yếu tố khí hậu biểu hiện ở nhiều trạng thái khác nhau theo

mùa, theo địa lý; thông qua nhiều rào chắn:

• Rào chắn tự nhiên (sông, hồ, biển, núi, cây rừng ...)

• Rào chắn văn hóa (nhà cửa, quần áo, tiện nghi sinh hoạt ...)

 Tạo thành: Khí hậu toàn cầu / Khí hậu địa phương /

Tiểu khí hậu / Vi khí hậu.

VD: Điều hòa nhiệt là cơ chế thích nghi sinh học chủ

đạo khi phạm vi sống của con người là rộng lớn  thân

nhiệt con người ổn định ở khoảng 37^oC.

VD: Khác biệt rõ nét về hình thái giữa người châu Âu và

người châu Phi

Nóng lên toàn cầu châm ngòi bùng nổ tiến hóa

Chuong 1 – Con nguoi va su phat trien cua con nguoi

14

2.3 Môi trường địa hóa

– Hàm lượng khoáng chất trong thành phần sinh hóa

của cơ thể có liên quan đến quá trình biến đổi nội bào.

VD: tạo xương, điều hòa áp lực thẩm thấu, ....

– Tương quan về tỉ lệ số lượng các thành phần khoáng

trong môi trường thành phần khoáng trong cơ thể.

VD: iode bướu cổ, fluor sâu răng, …

– Cân bằng khoáng trong cơ thể phải được đảm bảo trong một biên

độ nhất định. Nồng độ các loại khoáng đa, vi lượng trong đất ảnh

hưởng đến:

• Mức khoáng hóa xương.

• Kích thước và hình dạng chung của cơ thể hoặc từng phần cơ thể.

Chú ý đến lượng kim loại và á kim (Pb, As, Cr); phóng xạ (U, Rn, Cs) và

các hợp chất hữu cơ (hydrocarbon xăng dầu, thuốctrừ sâu) trong đất.

Chuong 1 – Con nguoi va su phat trien cua con nguoi

15

3. Các hình thái kinh tế

Hái lượm

Săn bắt/đánh

cá

Chăn thả

Nông nghiệp

Công nghiệp

Hậu công

nghiệp

Chuong 1 – Con nguoi va su phat trien cua con nguoi

16

HÁI LƢỢM

Thức ăn chủ yếu: thực vật

Chưa có biện pháp dự trữ

thực phẩm

Cách đây 2,6 triệu năm

Là hình thái kinh tế nguyên

thủy nhất.

Năng suất thấp, phụ thuộc

hoàn toàn vào tự nhiên

Chuong 1 – Con nguoi va su phat trien cua con nguoi

17

SĂN BẮT/ĐÁNH CÁ

Hình thức: săn đuổi, vây

bắt, đánh bẫy.

Huy động lực lượng đông

đảo hơn, chế tác công cụ

săn bắn hiệu quả.

Sử dụng nguồn thức ăn

giàu protein.

Hiện nay vẫn còn nhiều bộ lạc sống bằng

hình thức săn bắt, hái lượm.

Trong hình: người bộ lạc Korowai (thuộc

Papua New Guinea) vẫn mặc lá chuối và

dùng rìu đá, cuộc sống của họ chẳng khác gì

so với thời nguyên thủy xa xưa.

Cuộc sống no đủ hơn, giàu

dinh dưỡng hớn.

Chuong 1 – Con nguoi va su phat trien cua con nguoi

18

SĂN BẮT/ĐÁNH CÁ

Rèn luyện và tăng

cường sức khỏe con

người.

Bắt đầu có quy định xã

hội

Lao động tập thể, phân

Hiện nay vẫn còn nhiều bộ lạc sống bằng

hình thức săn bắt, hái lượm.

Trong hình: người bộ lạc Korowai (thuộc

Papua New Guinea) vẫn mặc lá chuối và

dùng rìu đá, cuộc sống của họ chẳng khác gì

so với thời nguyên thủy xa xưa.

phối thức ăn đồng đều.

Chuong 1 – Con nguoi va su phat trien cua con nguoi

19

3. Các hình thái kinh tế

Chuong 1 – Con nguoi va su phat trien cua con nguoi

20

Bài giảng Môi trường và con người - Chương 1: Con người & sự phát triển của con người - Lê Thị Thanh Mai